Στο νέο επεισόδιο μιλάμε με την εκπαιδευτικό και διευθύντρια του Neue Schule Athen κ. Τερέζα Μπάουμ για τη μετάβαση από το Νηπιαγωγείο στο Δημοτικό. Οχι με άγχος, όχι με πίεση, όχι με καλοκαιρινά «φροντιστήρια», αλλά με πολύ παιχνίδι, αυτονομία, μικρές καθημερινές δεξιότητες και πολλή εμπιστοσύνη στα παιδιά.
Αποχαιρετάμε το Νηπιαγωγείο
Ο Μάιος είναι ο μήνας που κλείνει σιγά σιγά το κεφάλαιο της σχολικής χρονιάς. Σχολικές γιορτές, τελευταίες φωτογραφίες τάξης, φάκελοι με ζωγραφιές και εργασίες που επιστρέφουν στο σπίτι, παιδιά που μεγάλωσαν λίγο πιο πολύ απ’ όσο προλάβαμε να συνειδητοποιήσουμε! Κι ενώ το βλέμμα όλων είναι στραμμένο στο καλοκαίρι –στις βουτιές, στα παγωτά, στον αργό χρόνο–, για πολλές οικογένειες αρχίζει παράλληλα και μια άλλη σκέψη, κυρίως όταν το παιδί αλλάζει σχολική βαθμίδα. Οταν το παιδί που μέχρι χθες πήγαινε στο Νηπιαγωγείο, τον Σεπτέμβριο θα περάσει την πόρτα του Δημοτικού Σχολείου.
Πρόκειται για μια μεγάλη μετάβαση όχι μόνο πρακτικά αλλά και συναισθηματικά. Γιατί μαζί με την αλλαγή βαθμίδας έρχονται νέοι χώροι, νέοι άνθρωποι, νέοι ρυθμοί, νέες απαιτήσεις και μαζί τους ο ενθουσιασμός, η συγκίνηση, αλλά συχνά και η αγωνία των γονιών.
Τι σημαίνει «είναι έτοιμο για το Δημοτικό»;
Συχνά, όταν μιλάμε για «σχολική ετοιμότητα», το μυαλό μας πηγαίνει αμέσως στα γράμματα, στους αριθμούς, στο αν το παιδί κρατά σωστά το μολύβι ή αν μπορεί να γράψει το όνομά του. Ομως η ουσιαστική ετοιμότητα είναι πολύ πιο σύνθετη και, ταυτόχρονα, πολύ πιο συνδεδεμένη με την καθημερινότητα.
Ενα παιδί που ετοιμάζεται για το Δημοτικό χρειάζεται σταδιακά να μπορεί να ακούει μια απλή οδηγία, να ζητά βοήθεια όταν τη χρειάζεται, να περιμένει τη σειρά του, να διαχειρίζεται μια μικρή ματαίωση, να έχει βασικές δεξιότητες φροντίδας του εαυτού του. Να μπορεί, για παράδειγμα, να πάει μόνο του στην τουαλέτα, να ανοίξει το μπουκάλι ή το ταπεράκι του, να συγκεντρώσει τα πράγματά του, να αναγνωρίσει τι αισθάνεται και να μπορεί να το εκφράσει.
Με άλλα λόγια, η προετοιμασία για το Δημοτικό δεν αφορά μόνο τη γνωστική ανάπτυξη. Αφορά την αυτονομία, την επικοινωνία, τη σχέση με τους άλλους, τη συναισθηματική ασφάλεια και την αίσθηση του παιδιού ότι «μπορώ να προσπαθήσω, μπορώ να ζητήσω βοήθεια, μπορώ να τα καταφέρω».
Οχι στο «καλοκαιρινό φροντιστήριο»
Το καλοκαίρι πριν από την Α′ Δημοτικού δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε μια μικρή προσομοίωση σχολείου. Τα παιδιά που αποχαιρετούν το νηπιαγωγείο έχουν ανάγκη από ξεκούραση, παιχνίδι, ελεύθερο χρόνο, αλλά και από μικρές ευκαιρίες να νιώσουν ικανά. Η προετοιμασία δεν χρειάζεται να γίνει με πίεση, ούτε να βάλουμε «φύλλα εργασίας» στη ρουτίνα του. Μπορεί να γίνει αβίαστα, μέσα δεξιότητες ζωής.
Ενα παιδί μπορεί να εξασκήσει τη λεπτή κινητικότητα απλώνοντας την μπουγάδα, βάζοντας στα ρούχα μανταλάκια. Κόβοντας χαρτάκια με παιδικό ψαλίδι, φτιάχνοντας παζλ ή ζωγραφίζοντας. Μπορεί να καλλιεργήσει την αδρή κινητικότητα πετώντας και πιάνοντας μια μπάλα, τρέχοντας, σκαρφαλώνοντας, κολυμπώντας. Μπορεί να μάθει κανόνες, αναμονή και συνεργασία μέσα από ένα επιτραπέζιο ή ένα ομαδικό παιχνίδι στην παραλία. Μπορεί να εξασκήσει τον λόγο του ακούγοντας ιστορίες και ξαναλέγοντάς τες με δικά του λόγια.
Το ζητούμενο δεν είναι να «δουλέψουμε» με το παιδί σαν να έχει ήδη αρχίσει το σχολείο, αλλά να του δώσουμε εμπειρίες που ενισχύουν την αυτονομία, την περιέργεια, τη συγκέντρωση και την εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Το παιχνίδι δεν είναι διάλειμμα από τη μάθηση, αλλά ένας από τους πιο φυσικούς τρόπους μάθησης.
Πράγματα που μπορούμε να κάνουμε το καλοκαίρι, με ένα παιδί που προετοιμάζεται για την Α′ Δημοτικού:
• Γράφουμε λέξεις ή το όνομά μας στην άμμο.
• Παίζουμε με γράμματα, αριθμούς και σχήματα μέσα από παιχνίδια.
• Μαζεύουμε κοχύλια ή πετραδάκια και τα χωρίζουμε ανά χρώμα, μέγεθος ή σχήμα.
• Διαβάζουμε ιστορίες και ζητάμε από το παιδί να τις πει ξανά με δικά του λόγια.
• Παίζουμε επιτραπέζια και μαθαίνουμε να ακολουθούμε κανόνες.
• Βρίσκουμε παρέες παιδιών στην παραλία και ενθαρρύνουμε το παιδί να παίξει μαζί τους.
• Πετάμε και πιάνουμε μπάλα.
• Κόβουμε, κολλάμε, ζωγραφίζουμε, φτιάχνουμε μικρές χειροτεχνίες.
• Μαγειρεύουμε μαζί: μετράμε υλικά, ανακατεύουμε, ακολουθούμε απλά βήματα.
• Ετοιμάζουμε μαζί τη βαλίτσα ή την τσάντα της παραλίας.
• Οργανώνουμε τα παιχνίδια που θα πάρουμε μαζί μας.
• Ενθαρρύνουμε το παιδί να παραγγείλει μόνο του στο παγωτατζίδικο ή στο εστιατόριο.
• Του αναθέτουμε μικρές αγορές σε τοπικό κατάστημα, πάντα με επίβλεψη.
• Φτιάχνουμε απλούς χάρτες για μικρές διαδρομές.
• Δίνουμε μικρές ευθύνες που μπορεί πραγματικά να αναλάβει.
Ετσι το παιδί δεν προετοιμάζεται μόνο για το σχολείο. Προετοιμάζεται για να νιώθει πιο ικανό μέσα στην καθημερινότητά του. Και αυτό είναι ίσως από τα πιο σημαντικά «εφόδια» που μπορεί να πάρει μαζί του στην Α′ Δημοτικού.
Η αυτονομία δίνει αίσθηση ασφάλειας
Μία από τις πιο σημαντικές λέξεις σε αυτή τη μετάβαση είναι η αυτονομία. Οχι με την έννοια «τα κάνω όλα μόνος μου», αλλά με την έννοια «δοκιμάζω, προσπαθώ, ξέρω ότι μπορώ να ζητήσω βοήθεια». Για ένα παιδί που θα ξεκινήσει στο Δημοτικό, η αυτονομία δεν είναι μόνο πρακτική δεξιότητα, αλλά κυρίως αίσθηση ασφάλειας.
Οταν ένα παιδί μπορεί να ανοίξει μόνο του το μπουκάλι του, να βρει το μπουφάν του, να ζητήσει να πάει στην τουαλέτα, να πει «δεν κατάλαβα» ή «μπορείτε να με βοηθήσετε;», νιώθει λιγότερο εκτεθειμένο μέσα στο νέο περιβάλλον. Φυσικά δεν χρειάζεται να τα ξέρει όλα από την πρώτη μέρα. Χρειάζεται όμως να έχει αρχίσει να πιστεύει ότι μπορεί να δοκιμάζει και ότι οι μεγάλοι γύρω του είναι εκεί για να το στηρίξουν.
Γι’ αυτό και οι μικρές ευθύνες στην καθημερινότητα έχουν τόση αξία. Οταν το παιδί ετοιμάζει την τσάντα της παραλίας, μαζεύει τα παιχνίδια του, επιλέγει τα ρούχα του ή αναλαμβάνει μια απλή αποστολή στο σπίτι, δεν «βοηθάει» απλώς. Μαθαίνει να οργανώνεται, να θυμάται, να ολοκληρώνει, να εμπιστεύεται λίγο περισσότερο τον εαυτό του.
Βιβλία για παιδιά που θα ξεκινήσουν στην Α′ Δημοτικού και για τους γονείς που θέλουν να τα συνοδεύσουν σε αυτή τη μετάβαση:
Για γονείς
– Προετοιμάζοντας το παιδί μου για το Δημοτικό χωρίς μολύβι και χαρτί, Τερέζα Μπάουμ / Παναγιώτα Δεληγιάννη, εκδ. Μεταίχμιο.
– Μοντεσσόρι στο σπίτι με το παιδί, 3-12 ετών: Πώς να καλλιεργήσετε τη δημιουργική σκέψη και την καλοσύνη των παιδιών, Junnifa Uzodike / Simone Davies, εκδ. Μεταίχμιο.
– Μαζί ό,τι κι αν συμβεί, Μ. Μάζαρης, Φρ. Φωτεινάκη, εκδ. Διόπτρα.
– Πώς να μιλάτε στα παιδιά ώστε να μαθαίνουν στο σπίτι και στο σχολείο, Adele Faber, Elaine Mazlish, εκδ. Πατάκη.
Για παιδιά
– Ο μικρός λύκος: Πρώτη μέρα στο σχολείο, Οριάν Λαλμάν / Ελεονόρ Τουιλιέ, εκδ. Παπαδόπουλος.
– Μπαντάνες, Αντώνης Παπαθεοδούλου / Μυρτώ Δεληβοριά.
1, 2, 3 ήρθε η σειρά σου! Ακόμα πλένεις την ουρά σου;
Μυρτώ Δεληβοριά, εκδ. Παπαδόπουλος.
– Ολα θα πάνε καλά, Αλφονς! Gunilla Bergström, εκδ. Μάρτης.
– Η ζέβρα που δεν ήθελε να πάει στο σχολείο Christine Beigel / Hervé Le Goff, εκδ. Κλειδάριθμος.
– Μαζί, σαν ένα, Κατερίνα Σωτηροπούλου, εκδ. Πατάκη.
Πρόσωπο – Ζώο – Πράγμα, Μ. Μπιρμπίλη, Α. Πάππος, εκδ. Πατάκη.
– Το πρώτο μου βιβλίο για την ανάγνωση, Ελενα Ελένη / Γρηγόρης Κανελλόπουλος, εκδ. Πατάκη.
– Μαθαίνω να διαβάζω με τη Χαρά και τον Θάνο: Το ψάρι της Χαράς – Επίπεδο 1, Eric Battut, εκδ. Μεταίχμιο.
– Το Τετράδιο των διακοπών μου – 5-6 ετών, εκδ. Ψυχογιός.
Ανεξαρτησία δεν σημαίνει «αφήνω το παιδί μόνο του»
Η ανεξαρτησία που χρειάζεται ένα παιδί για το Δημοτικό δεν σημαίνει ότι πρέπει ξαφνικά να τα κάνει όλα μόνο του ή να μην αντιμετωπίσει δυσκολίες. Σημαίνει ότι αρχίζει σταδιακά να νιώθει πως μπορεί να σταθεί σε ένα νέο περιβάλλον, να δοκιμάσει, να ζητήσει βοήθεια, να εκφράσει αυτό που χρειάζεται. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό και για το άγχος του αποχωρισμού. Οσο περισσότερο ένα παιδί νιώθει ότι έχει δεξιότητες και τρόπους να φροντίσει τον εαυτό του, τόσο πιο ασφαλές μπορεί να αισθανθεί μακριά από τον γονιό.
Την ίδια στιγμή, είναι σημαντικό να δίνουμε χώρο στο συναίσθημα. Αν το παιδί πει «φοβάμαι», «δεν ξέρω αν θα τα καταφέρω» ή «δεν θέλω να πάω σχολείο», δεν χρειάζεται να βιαστούμε να το ακυρώσουμε με ένα «μη φοβάσαι» ή «έλα τώρα, μεγάλο παιδί είσαι». Μπορούμε να πούμε: «Σε ακούω», «είναι λογικό να νιώθεις έτσι όταν κάτι είναι καινούργιο», «θα το μάθουμε σιγά σιγά». Ετσι το παιδί καταλαβαίνει ότι τα συναισθήματά του χωράνε στη συζήτηση και δεν είναι κάτι που πρέπει να κρύψει.
Αντίστοιχα χρειάζεται προσοχή και στο συναίσθημα που μεταφέρουμε εμείς οι ενήλικοι. Οι γονείς μπορεί να συγκινούνται, να αγχώνονται, να έχουν τις δικές τους σκέψεις για το νέο σχολείο, και αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό. Ομως, όταν παρουσιάζουμε το Δημοτικό ως κάτι δύσκολο, βαρύ ή απειλητικό, το παιδί μπορεί να φορτωθεί μια αγωνία που δεν είναι δική του. Χρειάζεται λοιπόν να μιλάμε για τη νέα αρχή με ρεαλισμό αλλά και με εμπιστοσύνη: ναι, θα υπάρχουν αλλαγές· ναι, κάποια πράγματα θα χρειαστούν χρόνο· αλλά θα υπάρχουν και άνθρωποι που θα το βοηθήσουν, εμπειρίες που θα το δυναμώσουν και ένας καινούργιος κόσμος που θα τον γνωρίσει βήμα βήμα.
Η σχέση με το σχολείο ξεκινά πριν από την πρώτη μέρα
Οταν υπάρχει η δυνατότητα, είναι βοηθητικό για το παιδί να εξοικειωθεί λίγο με το νέο σχολείο πριν από τον Σεπτέμβριο. Να περάσει απ’ έξω, να δει την αυλή, να μάθει πού είναι η είσοδος, να ακούσει με απλά λόγια πώς περίπου θα κυλά η μέρα. Αν γνωρίζει ήδη κάποιο παιδί που θα πάει στο ίδιο σχολείο, μια συνάντηση για παιχνίδι μέσα στο καλοκαίρι μπορεί να κάνει τη νέα αρχή να μοιάζει λιγότερο… άγνωστη. Αν όχι, μπορούμε να δουλέψουμε με μικρά σενάρια: «Τι κάνω αν θέλω τουαλέτα;», «Ποιον ρωτάω αν δεν βρίσκω κάτι;», «Πώς βρίσκω φίλους;». Οχι για να προλάβουμε κάθε δυσκολία, αλλά για να δώσουμε στο παιδί μερικά απλά εργαλεία ασφάλειας.
Η μετάβαση στο Δημοτικό δεν χρειάζεται να γίνει ούτε με πανικό ούτε με αδιαφορία. Χρειάζεται χρόνο, παρατήρηση, εμπιστοσύνη και μικρά, σταθερά βήματα. Το παιδί δεν χρειάζεται να φτάσει στην πρώτη μέρα «έτοιμο για όλα». Χρειάζεται να έχει νιώσει ότι μπορεί να δοκιμάζει, να ρωτά, να κάνει λάθη, να ξαναπροσπαθεί.
Είναι σημαντικό, επίσης, να προσέχουμε τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για την Α′ Δημοτικού. Δεν χρειάζεται να τη συστήνουμε στα παιδιά ως την τάξη όπου «τώρα αρχίζουν τα δύσκολα». Η Α′ Δημοτικού είναι μια από τις πιο σημαντικές και όμορφες τάξεις: μια χρονιά γεμάτη πρώτες φορές, νέες ανακαλύψεις, σχέσεις, μικρές κατακτήσεις και μεγάλα βήματα.
Αυτό ίσως είναι το πιο σημαντικό μήνυμα που μπορούμε να δώσουμε στο παιδί: ότι οι αλλαγές μπορεί να έχουν άγχος, αλλά έχουν και χαρά· ότι δεν χρειάζεται να τα ξέρει όλα από την αρχή· ότι θα μάθει σιγά σιγά· κι ότι στο νέο του ξεκίνημα δεν θα είναι μόνο του.
