Eίναι μια ασθένεια με την οποία το ανθρώπινο είδος παλεύει σχεδόν από καταβολής του – και εξελίσσεται μαζί της. H ηλικία της, άλλωστε, ξεπερνάει τα 20 εκατομμύρια χρόνια. Ελονοσία. Μαλάρια. Από τις ιταλικές λέξεις «mala» και «aria», δηλαδή «κακός αέρας». Το όνομά της αντικατοπτρίζει μια παλαιότερη πεποίθηση ότι προκαλείτο από υδρατμούς που αναδύονταν από έλη και βάλτους και μόλυναν την ατμόσφαιρα, κάνοντας τους ανθρώπους να νοσούν. Στην πραγματικότητα, όμως, οφείλεται στο πιο επικίνδυνο ζώο στον πλανήτη: το κουνούπι.
Στις πιο πολλές χώρες έχει εκριζωθεί. Τα νέα «εργαλεία» που ενσωματώνονται σε ολοένα και περισσότερα συστήματα υγείας, όπως τα πρώτα εμβόλια που εγκρίθηκαν το 2021, η εποχική χημειοπροφύλαξη αλλά και η χρήση κουνουπιέρας, έχουν αποτρέψει ένα εκατομμύριο θανάτους και 170 εκατομμύρια νοσήσεις, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Κι όμως, η απειλή παραμένει. Το 2025 οι θάνατοι από ελονοσία αυξήθηκαν: 610.000 από 598.000 το 2023 – το 95% στην Αφρική και το 75% παιδιών κάτω των 5 ετών. Αύξηση υπήρξε και στα κρούσματα, που έφθασαν στα 282 εκατομμύρια, περίπου 9 εκατομμύρια περισσότερα από το προηγούμενο έτος. Η κλιματική αλλαγή, που διευρύνει την ακτίνα δράσης των κουνουπιών, αλλά και η αυξανόμενη ανθεκτικότητα στα φάρμακα (ειδικά στα παράγωγα της αρτεμισινίνης) επιδεινώνουν το πρόβλημα. Η Παγκόσμια Ημέρα Κατά της Ελονοσίας, 25η Απριλίου, είναι μια αφορμή για τους επιστήμονες να τονίσουν τι θα σημαίνει για την ανθρωπότητα το «ξύπνημα» της νόσου…
Το παράσιτο
Η Κατερίνα Αρταβάνη – Τσάκωνα, καθηγήτρια και διευθύντρια του Εργαστηρίου Μικροβιολογίας και Παρασιτολογίας του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ, μελετάει με την ομάδα της το παράσιτο Plasmodium falciparum, το πιο επικίνδυνο και θανατηφόρο από τα τέσσερα είδη πλασμωδίου που ευθύνονται για την εμφάνιση της ελονοσίας. Μεταδίδεται μέσω τσιμπήματος μολυσμένου θηλυκού κουνουπιού του γένους Anopheles και προκαλεί τα πιο σοβαρά συμπτώματα: από πυρετό, ρίγος, κεφαλαλγία, μυαλγίες, ηλεκτρολυτικές διαταραχές και οξύ κοιλιακό άλγος, μέχρι σύνδρομο οξείας αναπνευστικής ανεπάρκειας, πνευμονικό οίδημα, νεφρική ανεπάρκεια, πτώση επιπέδου συνείδησης, ακόμη και κώμα ή και θάνατο. «Είναι πολύπλοκη η βιολογία του και του δίνει τη δυνατότητα να αναπτύσσει πολύπλοκους και αδιευκρίνιστους ακόμη μηχανισμούς για να αποφεύγει την ανοσολογική απόκρισή μας. Οι πρωτεΐνες στην επιφάνειά του τροποποιούνται κάθε 48 ώρες κι αυτό κάνει αδύνατη την ανίχνευσή του από το ανοσοποιητικό μας σύστημα! Σήμερα, βέβαια, γνωρίζουμε πολύ περισσότερα από όσα πριν από μία δεκαετία, αλλά και πάλι έχουμε πολύ δρόμο να διανύσουμε», λέει στην «Κ».
Στο εργαστήριό της η Ελληνίδα επιστήμονας προσπαθεί να κάνει τρωτό το πλασμώδιο μέσω της ουβικιτίνης, πρωτεΐνης κομβικής σημασίας για την κυτταρική λειτουργία, που διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο όχι μόνο στην επιβίωση και στον πολλαπλασιασμό του παρασίτου, αλλά και στην αλληλεπίδρασή του με το ανοσοποιητικό σύστημα του ξενιστή, στο πώς θα αντιδράσει ο άνθρωπος στη λοίμωξη. «Αν μπορούσαμε να διακόψουμε την ανάπτυξη του παρασίτου σε διαφορετικά στάδια (και στον άνθρωπο και στο κουνούπι), θα επηρεάζαμε σημαντικά την παθογένεια και τη μετάδοση», εξηγεί.
Οι φορείς μεταφοράς
Τα κουνούπια αποτελούν εδώ και πολλά χρόνια αντικείμενο μελέτης για ακόμη έναν Ελληνα επιστήμονα που διαπρέπει στο εξωτερικό, τον Πέτρο Λιγοξυγκάκη, καθηγητή Ανοσολογίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Η έρευνά του εστιάζεται, άλλωστε, στους διαβιβαστές, δηλαδή στα έντομα που μεταδίδουν μολυσματικές ασθένειες στον άνθρωπο. «Συνεργάτες μας στη Σρι Λάνκα πρόσφατα ανακάλυψαν ότι ο Aedes aegypti, το είδος κουνουπιού που είναι φορέας του ιού του δάγκειου πυρετού, του Ζίκα, του τσικουνγκούνια, μπορεί να αναπτυχθεί και σε υφάλμυρο νερό, σε λιμνάζοντα νερά – σε βάρκες ψαράδων για παράδειγμα. Πρόκειται για μια επιγενετική αλλαγή στο DNA τους, την οποία πρέπει να αποκωδικοποιήσουμε. Καταλαβαίνετε, όμως, πόσο σοβαρό είναι αυτό τη στιγμή που, λόγω κλιματικής αλλαγής, η στάθμη των θαλασσών διαρκώς ανεβαίνει και το αλμυρό νερό εισχωρεί σε ολοένα και περισσότερες περιοχές. Το κουνούπι παραμένει το πιο επικίνδυνο ζώο». Αλλά και για την ελονοσία, η προοπτική δεν είναι αισιόδοξη. «Είναι αδιαμφισβήτητο ότι η κλιματική αλλαγή επεκτείνει τη γεωγραφική διασπορά των εντόμων – φορέων. Βέβαια, το ότι βρίσκονται κάπου τα έντομα δεν σημαίνει ότι θα βρεθούν και τα παθογόνα, αφού απαιτείται ένας συνδυασμός συνθηκών για να αρχίσει να γίνεται μόνιμη τοπική μετάδοση. Πρώτα θα δούμε (βλέπουμε ήδη, περιορισμένη ευτυχώς μέχρι στιγμής) μετάδοση άλλων ασθενειών (δάγκειος, κίτρινος πυρετός, τσικουνγκούνια, ιός του Δυτικού Νείλου) και μετά την ελονοσία. Και εννοείται ότι η Ελλάδα, όπως όλη η Νότια Ευρώπη, λόγω κλιματικών συνθηκών, κινδυνεύει περισσότερο», τονίζει ο κ. Λιγοξυγκάκης. «Επομένως είναι σημαντική η επαγρύπνηση αλλά και η ανάγκη επενδύσεων στην ανάπτυξη νέων μοντέλων που θα προβλέπουν το ρίσκο της μόνιμης τοπικής μετάδοσης της ελονοσίας, λαμβάνοντας υπόψη και ενσωματώνοντας μετρήσεις για τις οικολογικές (κλίμα, χρήση γης, διασπορά εντόμων), επιδημιολογικές και κοινωνικές συνθήκες. Ας μην ξεχνάμε ότι όλες οι λεγόμενες “τροπικές” ασθένειες είναι ασθένειες φτώχειας…».
Αλλάζει γεωγραφία
Είναι σαφές ότι η ελονοσία δεν ανήκει στο παρελθόν. Απλώς αλλάζει… γεωγραφία. Σε έναν κόσμο που διαρκώς θερμαίνεται, με εύθραυστα συστήματα υγείας και παθογόνα που εξελίσσονται, η απειλή της παραμένει ζωντανή. Πόσο να τη φοβόμαστε; «Δεν θα μιλούσα για φόβο, είναι υπερβολική λέξη», διευκρινίζει η Κατερίνα Αρταβάνη – Τσάκωνα. «Η ελονοσία στην Ευρώπη παραμένει κυρίως εισαγόμενη και όχι ενδημική, οπότε δεν υπάρχει λόγος για πανικό. Ομως δεν πρέπει να την υποτιμούμε. Τα κουνούπια που μπορούν να τη μεταδώσουν υπάρχουν ήδη στην Ευρώπη –και στην Ελλάδα–, και η κλιματική αλλαγή κάνει τις συνθήκες ολοένα και πιο ευνοϊκές για μετάδοση, αυξάνοντας το χρονικό διάστημα που παραμένουν ενεργά. Αυτό που απαιτείται, λοιπόν, είναι προσοχή και εγρήγορση – και, φυσικά, επένδυση στην έρευνα. Γιατί το ερώτημα δεν είναι αν θα επιστρέψει. Είναι πόσο προετοιμασμένοι θα είμαστε όταν αυτό θα συμβεί».
Μετάδοση, συμπτώματα και θεραπείες
Πώς μεταδίδεται;
Με τσίμπημα από μολυσμένο θηλυκό κουνούπι του γένους Ανωφελής (Anopheles), το οποίο έχει προηγουμένως τσιμπήσει άτομο που έχει μολυνθεί με το παράσιτο που προκαλεί την ελονοσία. Επίσης, με μετάγγιση αίματος, μεταμόσχευση οργάνων και χρήση μολυσμένων βελονών. Σπανιότερα μεταδίδεται από την έγκυο στο έμβρυο.
Μεταδίδουν όλα τα κουνούπια;
Υπάρχουν περισσότερα από 400 είδη κουνουπιού του γένους Ανωφελής. Ωστόσο, τα 30 θεωρούνται πιο επικίνδυνα για τη μετάδοση της ελονοσίας. Τα κουνούπια χαρακτηρίζονται «χορτοφάγα», καθώς συνήθως τρέφονται με νέκταρ και χυμούς από φρούτα. Κατά τη διάρκεια της κυοφορίας τους, όμως, τα θηλυκά προτιμούν το ανθρώπινο αίμα, καθώς χρειάζονται τα θρεπτικά συστατικά του για την ανάπτυξη των αυγών τους. Από μολυσμένα θηλυκά κουνούπια του γένους Ανωφελής, λοιπόν, μεταδίδονται τα πλασμώδια της ελονοσίας – και όχι από άλλα είδη κουνουπιών.
Ποια είναι τα συμπτώματα;
Τα κύρια και πιο συνηθισμένα είναι: υψηλός πυρετός με ρίγος, εφίδρωση, κεφαλαλγία, μυαλγία και γενική αδιαθεσία, συμπτώματα γριπώδους συνδρομής. Ο πυρετός μπορεί να εμφανίζεται κάθε δεύτερη ή κάθε τρίτη ημέρα. Αλλα συμπτώματα που ίσως εμφανιστούν είναι: ναυτία, εμετός, διάρροια, κοιλιακός πόνος. Επιπλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εκδηλωθούν αναιμία και ίκτερος (κίτρινη χροιά των ματιών, του δέρματος και των βλεννογόνων) εξαιτίας της καταστροφής των ερυθρών αιμοσφαιρίων του αίματος (αιμόλυση).
Ποια είναι η θεραπεία;
Η ελονοσία είναι ιάσιμη νόσος και θεραπεύεται αποτελεσματικά εάν διαγνωστεί εγκαίρως και ο ασθενής λάβει την κατάλληλη θεραπευτική αγωγή. Υπάρχουν διάφορα αποτελεσματικά ανθελονοσιακά φάρμακα. Και, από το 2021, εμβόλιο που χορηγείται κυρίως σε παιδιά. Ωστόσο δεν είναι πολύ αποτελεσματικό. Μειώνει τη σοβαρή νόσηση και τις νοσηλείες, αλλά όχι πλήρως τη μόλυνση.
