Πώς η Ελλάδα έγινε το σημαντικότερο καταφύγιο της μεσογειακής φώκιας

Το τηλεφώνημα φτάνει συνήθως από κάποιο μικρό νησί του Αιγαίου. Ενας ψαράς, ένας λιμενικός ή ένας κάτοικος έχει εντοπίσει ένα νεογέννητο φωκάκι μόνο του σε μια απομονωμένη παραλία. Είναι εξαντλημένο, αφυδατωμένο και αναζητά τη μητέρα του. Για τους ανθρώπους της MOm, της Εταιρείας για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής Φώκιας, ο χρόνος αρχίζει να μετρά αντίστροφα. Αν το μικρό δεν περισυλλεγεί εγκαίρως, οι πιθανότητες να επιβιώσει είναι ελάχιστες.

Οταν ξεκινήσαμε, υπήρχαν δημοσιευμένες επιστημονικές εργασίες που προέβλεπαν ότι μετά το 2000 δεν θα υπήρχε μεσογειακή φώκια στην Ελλάδα.

Πριν από 40 χρόνια αυτό πιθανότατα δεν θα συνέβαινε ποτέ. Τότε, η μεσογειακή φώκια ήταν για πολλούς ένας ανεπιθύμητος επισκέπτης, ένας ανταγωνιστής που κατέστρεφε δίχτυα και «έκλεβε» ψάρια. Οι σκόπιμες θανατώσεις δεν ήταν σπάνιες και ελάχιστοι πίστευαν ότι το είδος είχε μέλλον. «Οταν ξεκινήσαμε, υπήρχαν δημοσιευμένες επιστημονικές εργασίες που προέβλεπαν ότι μετά το 2000 δεν θα υπήρχε μεσογειακή φώκια στην Ελλάδα», θυμάται ο βιολόγος Πάνος Δενδρινός, πρόεδρος της MOm και ένας από τους ανθρώπους που αφιέρωσαν τη ζωή τους στη διάσωση του είδους. «Η κατάσταση ήταν πραγματικά οριακή». 

Η πραγματικότητα διέψευσε τις πιο απαισιόδοξες προβλέψεις. Σήμερα η Ελλάδα αποτελεί το σημαντικότερο καταφύγιο της φώκιας Monachus monachus, φιλοξενώντας περίπου τα δύο τρίτα του παγκόσμιου πληθυσμού της. Η ανάκαμψη είναι τόσο εντυπωσιακή ώστε τον Δεκέμβριο του 2023 η Διεθνής Eνωση για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN) αναβάθμισε το καθεστώς προστασίας του είδους από «Κινδυνεύον» σε «Ευάλωτο», αναγνωρίζοντας ότι ο πληθυσμός του ακολουθεί πλέον σταθερά ανοδική πορεία. Πίσω από αυτή την εξέλιξη βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό η χώρα μας.

Η φώκια που έμαθε να κρύβεται

Η μεσογειακή φώκια είναι το σπανιότερο είδος φώκιας στον κόσμο και ένα από τα πιο απειλούμενα θαλάσσια θηλαστικά. Μπορεί να φτάσει τα 2,8 μέτρα σε μήκος και να ξεπεράσει τα 300 κιλά, ενώ χάρη στο υδροδυναμικό σώμα της και τα εξαιρετικά ευαίσθητα μουστάκια της μπορεί να καταδύεται σε βάθη που ξεπερνούν τα 200 μέτρα αναζητώντας ψάρια, χταπόδια και καλαμάρια. Οι περισσότεροι τη συνδέουν με τις θαλάσσιες σπηλιές των ελληνικών ακτών. Στην πραγματικότητα, όμως, οι σπηλιές δεν ήταν ποτέ το φυσικό της σπίτι.

«Οι φώκιες δεν εξελίχθηκαν για να ζουν μέσα σε σκοτεινές σπηλιές», εξηγεί ο κ. Δενδρινός. «Αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις ανοιχτές αμμουδιές και τις ήσυχες παραλίες όπου γεννούσαν, επειδή εκεί δεν ήταν πλέον ασφαλείς. Η ανθρώπινη παρουσία τις έσπρωξε στα πιο δυσπρόσιτα σημεία των ακτών». Η προσαρμογή αυτή έσωσε το είδος από την άμεση εξαφάνιση, αλλά δημιούργησε νέα προβλήματα. Οι περισσότερες γεννήσεις λαμβάνουν χώρα από τον Σεπτέμβριο μέχρι τον Νοέμβριο, μέσα σε σπηλιές που συχνά πλημμυρίζουν από τα πρώτα φθινοπωρινά κύματα. Δεν είναι λίγες οι φορές που τα νεογέννητα παρασύρονται έξω από το καταφύγιο τους ή χωρίζονται από τη μητέρα τους.

Oσο ο κόσμος θεωρούσε τη φώκια εχθρό, καμία προστατευόμενη περιοχή και κανένα πρόγραμμα δεν θα μπορούσε να τη σώσει.

Η Ελλάδα φιλοξενεί σήμερα τις σημαντικότερες περιοχές αναπαραγωγής του είδους. Από το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Αλοννήσου Βορείων Σποράδων και τη Γυάρο μέχρι τη Μήλο, την Κίμωλο, τη Λήμνο, τις Κυκλάδες, τα Δωδεκάνησα, αλλά και τη Ζάκυνθο και την Κεφαλονιά, η μεσογειακή φώκια εξακολουθεί να βρίσκει τις ήσυχες βραχώδεις ακτές που χρειάζεται για να επιβιώσει. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, οι επιστήμονες καταγράφουν ολοένα και περισσότερες εμφανίσεις σε περιοχές όπου είχε να εμφανιστεί επί δεκαετίες, ένδειξη ότι ο πληθυσμός αρχίζει να ανακτά σταδιακά την ιστορική του εξάπλωση.

Ο κύριος Δενδρινός εξηγεί πως αυτή η επιστροφή δεν συνέβη τυχαία. Ηταν αποτέλεσμα μιας προσπάθειας που ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1980 από μια μικρή ομάδα νέων επιστημόνων, οι οποίοι πίστεψαν ότι η εξαφάνιση της μεσογειακής φώκιας δεν ήταν αναπόφευκτη. Σύντομα κατάλαβαν, όμως, ότι η επιστήμη από μόνη της δεν θα αρκούσε. «Το πρώτο που έπρεπε να αλλάξει ήταν η αντίληψη της κοινωνίας», ανατρέχει στο παρελθόν ο Πάνος Δενδρινός. «Γιατί όσο ο κόσμος θεωρούσε τη φώκια εχθρό, καμία προστατευόμενη περιοχή και κανένα πρόγραμμα δεν θα μπορούσε να τη σώσει».

Ενα άτυπο δίκτυο πολιτών

«Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, όταν ιδρύθηκε η MOm, η μεσογειακή φώκια βρισκόταν στο χαμηλότερο σημείο της ιστορίας της. Ο πληθυσμός της είχε καταρρεύσει, ενώ οι απειλές ήταν καθημερινές. Οι ψαράδες τη θεωρούσαν υπεύθυνη για τις ζημιές στα δίχτυα και την απώλεια μέρους της ψαριάς τους. Σε αρκετές περιοχές η σκόπιμη θανάτωση ενός ζώου αντιμετωπιζόταν σχεδόν ως φυσιολογική πρακτική. Οι φώκιες πυροβολούνταν, δηλητηριάζονταν ή σκοτώνονταν ακόμη και με δυναμίτες», θυμάται ο Πάνος Δενδρινός. «Δεν υπήρχε κακή πρόθεση με την έννοια που την αντιλαμβανόμαστε σήμερα. Οι άνθρωποι πίστευαν πραγματικά ότι υπερασπίζονταν το εισόδημά τους. Επρεπε πρώτα να αλλάξει αυτή η αντίληψη». 

Από την πρώτη στιγμή, οι άνθρωποι της MOm κατάλαβαν ότι η διάσωση του είδους δεν θα κρινόταν μόνο στις σπηλιές όπου γεννούσαν οι φώκιες ή στα επιστημονικά εργαστήρια. Θα κρινόταν κυρίως στα καφενεία των νησιών, στα αλιευτικά καταφύγια και στις σχολικές αίθουσες. Επί δεκαετίες, επιστήμονες και εθελοντές ταξίδευαν από νησί σε νησί, μιλούσαν με ψαράδες, επισκέπτονταν σχολεία και εξηγούσαν γιατί η μεσογειακή φώκια δεν αποτελεί απλώς ένα σπάνιο ζώο, αλλά έναν κορυφαίο θηρευτή που λειτουργεί ως δείκτης της υγείας ολόκληρου του θαλάσσιου οικοσυστήματος.

«Συναντώ σήμερα ανθρώπους 40 ετών που μου λένε “ήρθατε στο δημοτικό μας και μας μιλήσατε για τις φώκιες”», θυμάται ο κ. Δενδρινός. «Εκείνα τα παιδιά είναι σήμερα οι άνθρωποι που θα πάρουν το τηλέφωνο όταν δουν μια τραυματισμένη φώκια. Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη επιτυχία μας». Η αλλαγή αυτή δεν αποτυπώνεται μόνο στις στατιστικές. Φαίνεται στον τρόπο με τον οποίο αντιδρούν σήμερα οι κάτοικοι των νησιών. Εκεί όπου κάποτε μια εμφάνιση φώκιας αντιμετωπιζόταν ως πρόβλημα, σήμερα αποτελεί αφορμή για μια κλήση στη MOm ή στο Λιμενικό. Οι επιστήμονες μιλούν πλέον για ένα άτυπο πανελλαδικό δίκτυο πολιτών που λειτουργεί ως τα «μάτια» της προστασίας του είδους.

H Καλυψώ και ο Κωστής

«Η εικόνα που περισσότερο από κάθε άλλη άλλαξε τη σχέση των Ελλήνων με τη μεσογειακή φώκια είναι εκείνη ενός μικρού, ορφανού φωκακιού» περιγράφει ο πρόεδρος της MOm. «Κάθε φθινόπωρο, όταν γεννιούνται τα περισσότερα μικρά, οι έντονες κακοκαιρίες μπορούν να πλημμυρίσουν τις θαλάσσιες σπηλιές ή να παρασύρουν τα νεογέννητα έξω από αυτές. Αλλες φορές η μητέρα δεν επιστρέφει ποτέ, επειδή έχει παγιδευτεί σε αλιευτικά εργαλεία ή έχει χάσει τη ζωή της». Τότε αρχίζει ένας αγώνας δρόμου. Τα μικρά μεταφέρονται στο Κέντρο Περίθαλψης της MOm, όπου οι επιστήμονες αναλαμβάνουν έναν ιδιαίτερα δύσκολο ρόλο: να τα μεγαλώσουν χωρίς να τα εξοικειώσουν με τον άνθρωπο. Η διατροφή τους είναι αυστηρά ελεγχόμενη, η επαφή περιορισμένη και κάθε στάδιο της ανάπτυξής τους παρακολουθείται συστηματικά.

Εχουμε παρακολουθήσει φώκιες που διασώσαμε ως νεογέννητα να ενηλικιώνονται, να επιβιώνουν και να αποκτούν τα δικά τους μικρά. Αυτό σημαίνει ότι η προσπάθεια δεν σώζει μόνο μεμονωμένα ζώα. Συμβάλλει πραγματικά στην ανάκαμψη του πληθυσμού.

«Στην αρχή δεν γνωρίζαμε αν αυτά τα ζώα θα μπορούσαν πραγματικά να επιβιώσουν όταν θα επέστρεφαν στη φύση», λέει ο Πάνος Δενδρινός. «Σήμερα έχουμε την απάντηση. Εχουμε παρακολουθήσει φώκιες που διασώσαμε ως νεογέννητα να ενηλικιώνονται, να επιβιώνουν και να αποκτούν τα δικά τους μικρά. Αυτό σημαίνει ότι η προσπάθεια δεν σώζει μόνο μεμονωμένα ζώα. Συμβάλλει πραγματικά στην ανάκαμψη του πληθυσμού».

Οι ιστορίες αυτών των μικρών απέκτησαν τα τελευταία χρόνια μια σημασία που ξεπερνά την επιστήμη. Κάθε απελευθέρωση γίνεται είδηση. Οι φωτογραφίες από τα φωκάκια που επιστρέφουν στη θάλασσα κάνουν τον γύρο των κοινωνικών δικτύων, δημιουργώντας έναν δεσμό ανάμεσα στην κοινωνία και σε ένα ζώο που μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες παρέμενε σχεδόν άγνωστο. Η Καλυψώ, η Αργυρώ, ο Κωστής απέκτησαν όχι μόνο όνομα, αλλά και μια θέση μέσα στα ελληνικά σπίτια. «Δεν είναι μόνο ότι σώζουμε ένα μικρό», λέει ο κ. Δενδρινός. «Είναι ότι μέσα από αυτή την ιστορία αλλάζει ο τρόπος που οι άνθρωποι βλέπουν τη μεσογειακή φώκια».

Από την προστασία στη συνύπαρξη

Η επιτυχία της Ελλάδας δεν πέρασε απαρατήρητη από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Για δεκαετίες η μεσογειακή φώκια αποτελούσε παράδειγμα ενός είδους που όδευε αναπόφευκτα προς την εξαφάνιση. Σήμερα, η εικόνα έχει αντιστραφεί. Η Ελλάδα δεν φιλοξενεί μόνο τον μεγαλύτερο πληθυσμό του είδους, 600 τουλάχιστον φώκιες από 1.000 περίπου συνολικά, αλλά αποτελεί και το εργαστήριο όπου δοκιμάζονται νέες πρακτικές προστασίας, συνεργασίας και διαχείρισης των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. 

Αυτή την εμπειρία επιδιώκει να αξιοποιήσει η Monk Seal Alliance (MSA), η διεθνής πρωτοβουλία που συντονίζεται από το Iδρυμα Πρίγκιπα Αλβέρτου Β΄ του Μονακό και από το 2019 χρηματοδοτεί δράσεις προστασίας της μεσογειακής φώκιας σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, από την Πορτογαλία και τη Μαυριτανία μέχρι τον Λίβανο, την Τουρκία, την Κύπρο και την Ελλάδα. «Δεν υπάρχει μία μαγική λύση», εξηγεί την εκστρατεία στην «K» η Οριάν Περτουσό, υπεύθυνη Θαλάσσιων Εργων και συντονίστρια της Monk Seal Alliance, Iδρυμα Πρίγκιπα Αλβέρτου Β΄ του Μονακό. «Χρειαζόμαστε επιστημονική έρευνα για να γνωρίζουμε πώς εξελίσσεται ο πληθυσμός, διαρκή παρακολούθηση για να αξιολογούμε τα αποτελέσματα των μέτρων, ενημέρωση της κοινωνίας και αποτελεσματική προστασία των οικοτόπων. Ολα αυτά πρέπει να λειτουργούν μαζί».

Η συνεργασία της Monk Seal Alliance με την Ελλάδα ξεκίνησε άτυπα, μέσα από τη στήριξη διαφορετικών οργανώσεων. Το 2024 απέκτησε πιο θεσμικό χαρακτήρα με τη συνεργασία του MSA, του ΟΦΥΠΕΚΑ και του ελληνικού κράτους για την εφαρμογή κοινών δράσεων προστασίας. Στόχος είναι να ενισχυθεί η διαχείριση των προστατευόμενων περιοχών, να αναπτυχθούν νέα εργαλεία παρακολούθησης των απειλών και να υποστηριχθεί η εφαρμογή του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για τη Μεσογειακή Φώκια. «Οι δημόσιες αρχές έχουν την ευθύνη να προστατεύσουν τις ακτές και τη θάλασσα», αναλύει το πλαίσιο η Οριάν. «Ο δικός μας ρόλος είναι να τις υποστηρίξουμε τεχνικά, διοικητικά και οικονομικά ώστε αυτή η προστασία να εφαρμόζεται πραγματικά στο πεδίο». 

Η ίδια θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικό ότι η Ελλάδα προχώρησε στην υιοθέτηση του Εθνικού Σχεδίου Δράσης και στην προώθηση νέων θαλάσσιων πάρκων. «Υπάρχει πολιτική βούληση. Αυτό είναι πολύ σημαντικό. Τώρα περνάμε από τον σχεδιασμό στην εφαρμογή», υποστηρίζει. 

Η νέα πρόκληση λέγεται τουρισμός

Αν πριν από 30 χρόνια ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη μεσογειακή φώκια ήταν η άμεση δίωξη από τον άνθρωπο, σήμερα οι προκλήσεις είναι πιο σύνθετες. Η αύξηση του πληθυσμού της φώκιας, και παράλληλα η έκρηξη του τουρισμού, σημαίνει ότι οι συναντήσεις ανθρώπων και φώκιας γίνονται ολοένα συχνότερες. Μια φώκια μπορεί να εμφανιστεί σε μια δημοφιλή παραλία, δίπλα σε ένα ιστιοπλοϊκό ή σε ένα μικρό λιμάνι. Για τον τουρίστα είναι μια μοναδική εμπειρία. Για τους επιστήμονες, όμως, είναι μια υπενθύμιση ότι η προστασία περνά πλέον σε μια νέα φάση.

«Πρέπει να περάσουμε από την προστασία στη συνύπαρξη», εξηγεί την πρόκληση η Oριάν. «Οι πληθυσμοί αυξάνονται και αυτό σημαίνει περισσότερες συναντήσεις με τους ανθρώπους. Οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν πώς πρέπει να συμπεριφερθούν. Δεν πλησιάζουν μια φώκια από κακή πρόθεση. Απλώς δεν ξέρουν ότι μπορεί να της προκαλέσουν στρες ή να τη διώξουν από έναν κρίσιμο βιότοπο». Αυτός ήταν και ο λόγος που το καλοκαίρι του 2025 ξεκίνησε το πρόγραμμα Seal Greece, μια συνεργασία του Monk Seal Alliance και του ΟΦΥΠΕΚΑ με στόχο την ενημέρωση των επισκεπτών των ελληνικών νησιών. Η φιλοσοφία του ήταν διαφορετική από τις κλασικές περιβαλλοντικές καμπάνιες. Δεν βασίστηκε στις απαγορεύσεις αλλά στην ενημέρωση και στην αλλαγή της συμπεριφοράς. 

Αν ενημερώσεις σωστά τους ανθρώπους, έχεις ήδη λύσει το μεγαλύτερο μέρος του προβλήματος.

Δύο σκάφη ταξίδεψαν σε τριάντα λιμάνια του Αιγαίου και του Ιονίου. Επισκέφθηκαν μαρίνες, τουριστικά καταφύγια και παραθαλάσσιους οικισμούς, μιλώντας με ιστιοπλόους, επαγγελματίες του τουρισμού, δύτες και επισκέπτες από όλο τον κόσμο. Το ενημερωτικό υλικό διανεμήθηκε σε πολλές γλώσσες, ώστε να μπορεί να φτάσει σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. «Θυμάμαι έναν διαχειριστή θαλάσσιας προστατευόμενης περιοχής να μου λέει ότι, αν ενημερώσεις σωστά τους ανθρώπους, έχεις ήδη λύσει το μεγαλύτερο μέρος του προβλήματος», λέει η Οριάν Περτουσό. «Η επιβολή των κανόνων είναι απαραίτητη, αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι απλώς δεν γνωρίζουν. Αν καταλάβουν γιατί δεν πρέπει να πλησιάσουν μια φώκια ή να μπουν σε μια θαλάσσια σπηλιά, τις περισσότερες φορές θα αλλάξουν συμπεριφορά». 

Η προσέγγιση αυτή αντικατοπτρίζει μια βαθύτερη αλλαγή στη φιλοσοφία της προστασίας της φύσης. Στόχος δεν είναι πλέον να απομακρυνθεί ο άνθρωπος από τη θάλασσα, αλλά να μάθει να τη μοιράζεται με τα άγρια είδη. Παράλληλα, η δημιουργία νέων θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών και η δέσμευση της Ελλάδας να αυξήσει σημαντικά την έκταση των προστατευόμενων θαλασσών της δημιουργούν ένα νέο πλαίσιο για το μέλλον του είδους. Σύμφωνα με το Monk Seal Alliance, η πραγματική πρόκληση είναι οι περιοχές αυτές να μην παραμείνουν «πάρκα στα χαρτιά», αλλά να διαθέτουν προσωπικό, παρακολούθηση και ουσιαστική διαχείριση. «Οι αρχές παίζουν μεγάλο ρόλο σε αυτό, για αυτό και χρειάζεται διαρκής επιτήρηση». 

Διαρκής αγώνας

Παρά την εντυπωσιακή ανάκαμψη του πληθυσμού, οι επιστήμονες επιμένουν ότι η μεσογειακή φώκια εξακολουθεί να βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρές απειλές. Η σημαντικότερη είναι τα «παρεμπίπτοντα αλιεύματα», όταν δηλαδή οι φώκιες μπλέκονται κατά λάθος σε δίχτυα και δεν μπορούν να απελευθερωθούν μαζί με άλλα είδη. Την ίδια στιγμή, η τουριστική ανάπτυξη δημιουργεί νέες πιέσεις. Η επέκταση των μαρινών, η αυξανόμενη κίνηση σκαφών αναψυχής, οι οργανωμένες θαλάσσιες δραστηριότητες και η παρουσία επισκεπτών ακόμη και στις πιο απομονωμένες ακτές αποτελούν τους λόγους που οι φώκιες έχουν όλο και λιγότερους ήσυχους χώρους για να ξεκουραστούν και να αναπαραχθούν.

Το ότι η κατάσταση βελτιώθηκε δεν σημαίνει ότι τελείωσε η δουλειά μας. Αν σταματήσουμε να προστατεύουμε το είδος και τους οικότοπούς του, η πορεία μπορεί να αντιστραφεί.

Η κλιματική αλλαγή προσθέτει και εκείνη μια ακόμη παράμετρο αβεβαιότητας. Η αύξηση της έντασης των φθινοπωρινών καταιγίδων μπορεί να επηρεάσει άμεσα τις θαλάσσιες σπηλιές όπου γεννιούνται τα μικρά, ενώ η άνοδος της στάθμης της θάλασσας αναμένεται να αλλάξει σταδιακά τη μορφολογία πολλών παράκτιων καταφυγίων. Για τον Πάνο Δενδρινό, όμως, η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να μην οδηγήσει η επιτυχία σε εφησυχασμό. «Το ότι η κατάσταση βελτιώθηκε δεν σημαίνει ότι τελείωσε η δουλειά μας. Αν σταματήσουμε να προστατεύουμε το είδος και τους οικότοπούς του, η πορεία μπορεί να αντιστραφεί. Η διατήρηση του είδους είναι ένας διαρκής αγώνας». 

Ενα άλλο όπλο για τη διατήρηση του είδους είναι το γεγονός πως οι ερευνητές κατάφεραν να καταγράψουν πλήρως την αλληλουχία στο γονιδίωμα του σπάνιου αυτού είδους. Τα νέα αυτά δεδομένα, όπως εξηγεί ο κύριος Δενδρινός, «θα επιτρέψουν στους επιστήμονες να ελέγχουν με ακρίβεια τη γενετική ποικιλότητα και να εκτιμήσουν τα επικίνδυνα ποσοστά ενδογαμίας στους εναπομείναντες φυσικούς πληθυσμούς που μπορούν να καταστήσουν τις φώκιες ευάλωτες σε ασθένειες και άλλες πιέσεις, απειλώντας την επιβίωσή τους». 

«Η μεσογειακή φώκια απέκτησε μια δεύτερη ευκαιρία όχι επειδή προσαρμόστηκε καλύτερα στον άνθρωπο, αλλά επειδή ο άνθρωπος άρχισε, έστω αργά, να προσαρμόζει τη δική του συμπεριφορά απέναντι στη φύση», βάζει μια προσωρινή τελεία και ο κύριος Δενδρινός. «Γνωρίζουμε όλοι πως τη μεγαλύτερη ζημιά την έχει κάνει ο ίδιος ο άνθρωπος, αλλά όπως βλέπουμε υπάρχει περιθώριο για διόρθωση. Και αυτό βιώνουμε με τη μεσογειακή φώκια. Είναι μια αρχή».