Ενα σχολείο με αυλή την πλατεία του χωριού, ένα άλλο όπου οι μαθητές παράγουν λάδι και κρατούν βιβλία εσόδων – εξόδων, ένα Λύκειο όπου η έκθεση γράφεται στα σκαλιά του προαυλίου αλλά και εγκαταστάσεις σε κακή κατάσταση με εργαστήρια σε υπόγεια γεμάτα υγρασία. Οι εικόνες αυτές προέκυψαν από ένα ιδιαίτερο «οδοιπορικό» που πραγματοποίησαν ερευνητές του Πολυτεχνείου Κρήτης σε 250 ελληνικά σχολεία. Μέσα από τις επισκέψεις τους κατέγραψαν τόσο τις μεγάλες ελλείψεις, όσο και πρωτότυπες πρακτικές που δείχνουν πώς η ποιότητα της εκπαίδευσης διαμορφώνεται και από τον τρόπο με τον οποίο ζει και λειτουργεί καθημερινά μια σχολική κοινότητα.
Με στόχο τη μετάβαση προς μια νέα σχολική τάξη και τη μετατροπή υφιστάμενων σχολικών αιθουσών σε πιο φιλικούς και εκσυγχρονισμένους χώρους διδασκαλίας, το ερευνητικό πρόγραμμα «Σύγχρονοι Τόποι Μάθησης» του υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων υλοποιείται από το Πολυτεχνείο Κρήτης και συγκεκριμένα από το Εργαστήριο Μεταβαλλόμενων Ευφυών Περιβαλλόντων της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών.
Μιλώντας στην «Κ» η Μαριάνθη Λιάπη, επίκουρη καθηγήτρια, υπεύθυνη Διαχείρισης Ερευνητικών Προγραμμάτων του Εργαστηρίου της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, σημειώνει πως κατά τις επισκέψεις σε περισσότερες από 250 σχολικές μονάδες σε όλες τις περιφέρειες της χώρας καταγράφηκε η κατάσταση καθεμιάς από τις σχολικές αίθουσες, του εξοπλισμού, καθώς και ποιοτικών χαρακτηριστικών του σχολικού περιβάλλοντος γενικότερα.
Οταν οι μαθητές «τρέχουν» το κυλικείο
Ενα από τα σχολεία που έκαναν εντύπωση στην αρχιτέκτονα και ερευνήτρια του TUC TIE Lab, Ειρήνη Βαλληνδρά, ήταν το Δημοτικό σχολείο Μαυροχωρίου στην Καστοριά, όπου η λειτουργία του κυλικείου γινόταν με τη συμμετοχή των μαθητών σε συνεταιριστική βάση. «Οι μαθητές αναλαμβάνουν ρόλους γύρω από το φαγητό και αυτοοργανώνονται καθημερινά γι’ αυτό το θέμα», αναφέρει η ίδια.
Από την άλλη, στο Γυμνάσιο των Δελφών οι αρχιτέκτονες ξεχώρισαν την ιδιαίτερη σχέση μεταξύ του σχολείου και της γειτονιάς, καθώς η μονάδα χρησιμοποιεί ως αυλή την πλατεία της περιοχής βιώνοντας έτσι το σχολείο ως οργανικό μέρος του τόπου τους και όχι ως ένα περίκλειστο ίδρυμα που μπαίνουν και βγαίνουν καθημερινά χωρίς καμία επαφή με τον έξω κόσμο.
«Παρόμοια ιδιαιτερότητα είδαμε και στο Γυμνάσιο Λιβαδίου στην Ελασσόνα, το οποίο “φιλοξενεί” τη λαϊκή αγορά κάθε Κυριακή. Επίσης στο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας δοκιμάζονται διαφορετικά προγράμματα αξιολόγησης, αντί βαθμών, όπως βιωματικοί τρόποι διδασκαλίας και εγχειρίδια που έχουν διαμορφωθεί σε συνεργασία με την τριτοβάθμια εκπαίδευση», προσθέτει η κ. Βαλληνδρά.
Διδασκαλία εκτός τάξης
Για την Εύχαρι Γουρουντή, αρχιτέκτονα, ερευνήτρια και επιστημονική συνεργάτιδα του Πανεπιστημίου Κρήτης η έρευνα πεδίου στα σχολεία της χώρας τη βοήθησε να βρει τις ομοιότητες των τάξεων του ελληνικού σχολικού χώρου, όπως είναι η διάταξη της αίθουσας, τα παράθυρα με τα καλοριφέρ από κάτω, οι εσοχές στις γωνίες για φοριαμούς και κρεμάστρες. Αν κάτι όμως της έκανε εντύπωση είναι πώς μία δραστήρια εκπαιδευτική κοινότητα μπορεί να μετασχηματίζει αυτό το γνώριμο πλαίσιο.
«Για παράδειγμα στο Λύκειο Δάφνης στα Καλάβρυτα, παρότι αντιμετωπίζουν τις γνωστές δυσκολίες των αποκεντρωμένων περιοχών, οι εκπαιδευτικοί αξιοποίησαν ακριβώς αυτές τις συνθήκες για να δημιουργήσουν ένα πλαίσιο λειτουργίας που τους ταιριάζει και εμπνέει τους μαθητές. Το μάθημα μεταφερόταν στην αυλή, στους δρόμους του χωριού και στις γύρω πράσινες εκτάσεις, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις ήπια μουσική συνόδευε τη διδασκαλία, για τη διαμόρφωση μιας “ατμόσφαιρας”. Το παράδειγμα αυτό με ενδιαφέρει ιδιαίτερα ως καλή πρακτική στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση», εξηγεί.
Μαθητές-παραγωγοί
Ακόμη ένα πρωτότυπο σχολείο είναι το 12ο Δημοτικό Σχολείο στη Λαμία το οποίο εφαρμόζει τη μεθοδολογία Freinet. «Ουσιαστικά τα παιδιά συμμετέχουν ενεργά σε βιωματικές δράσεις, καλλιεργούν τον κήπο, μαθαίνουν για τα ελαιόδεντρα και τη συγκομιδή της ελιάς και παρασκευάζουν το λάδι και τις ελιές τους στο εργαστήριο φυσικών επιστημών. Στη συνέχεια συσκευάζουν τα προϊόντα, τιμολογούν, τηρούν βιβλία εσόδων-εξόδων και αναλαμβάνουν πραγματικές ευθύνες. Ετσι γνωρίζουν φυσικές επιστήμες, μαθηματικά, κοινωνική οικονομία (αλληλεγγύη, προσφορά, ζήτηση) και οικολογία», εξηγεί η κ. Βαλληνδρά.
Μάθημα στο υπόγειο
Από τις πιο δύσκολες περιπτώσεις που κατέγραψαν οι ερευνητές ήταν το ΕΠΑΛ Καινουργίου στην Αιτωλοακαρνανία. Η σχολική μονάδα στεγάζεται σε κτίριο πρώην συνεταιρισμού, το οποίο δεν είχε σχεδιαστεί για να λειτουργεί ως σχολείο και, όπως επισημαίνουν, δεν καλύπτει τις ανάγκες μιας σύγχρονης εκπαιδευτικής μονάδας. Το σχολείο δεν διαθέτει προαύλιο, με αποτέλεσμα οι μαθητές να περνούν τα διαλείμματά τους στον πλαϊνό δρόμο, ενώ τα εργαστήρια και οι αίθουσες σχεδιαστηρίων βρίσκονται στο υπόγειο, σε χώρους με έντονη υγρασία, ανεπαρκή εξαερισμό και περιορισμένο φυσικό φωτισμό.
Μια αυλή για 700 μαθητές
Σημαντικές προκλήσεις εντόπισαν και στο Ζάννειο Πρότυπο Λύκειο Πειραιά, το οποίο συστεγάζεται με το Γυμνάσιο και το ΕΠΑΛ, φιλοξενώντας συνολικά περίπου 700 μαθητές. Το μεγαλύτερο πρόβλημα αφορά το ιδιαίτερα μικρό και περίκλειστο προαύλιο, το οποίο καλείται να εξυπηρετήσει εκατοντάδες παιδιά σε κάθε διάλειμμα, περιορίζοντας τις δυνατότητες κοινωνικοποίησης, ξεκούρασης και δημιουργικής αξιοποίησης του εξωτερικού χώρου. Παράλληλα, οι αίθουσες διδασκαλίας δεν είναι ομοιόμορφες, καθώς αρκετές είχαν αρχικά κατασκευαστεί για διαφορετικές χρήσεις, γεγονός που δημιουργεί άνισες συνθήκες μάθησης από τμήμα σε τμήμα.
Υπάρχει μια κοινή ανάγκη οι χώροι να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της σύγχρονης εκπαίδευσης και οι μαθητές να έχουν λόγο στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται.
Στα αρνητικά, κατά την κ. Γουρουντή, συγκαταλέγεται και η γενικότερη «απογύμνωση» των αιθουσών που συμβαίνει όσο οι μαθητές μεγαλώνουν και αλλάζουν βαθμίδα εκπαίδευσης. «Αυτές οι άδειες τάξεις είναι ένα θέμα που με προβληματίζει έντονα κυρίως διότι θεωρώ πως η ανάγκη οικειοποίησης του χώρου πιθανότατα εντείνεται στις μεγαλύτερες τάξεις καθώς οι μαθητές διαμορφώνουν σαφέστερη ταυτότητα, άποψη και αντίληψη για το περιβάλλον που τους περιβάλλει. Δυστυχώς, όμως φαίνεται να μειώνονται οι ευκαιρίες που κάνουν αυτή τη συνθήκη επιτρεπτή».
Διαπιστώσεις
Από σχολεία που στεγάζονται σε κτίρια του 1800 μέχρι εγκαταστάσεις που παραδόθηκαν το 2024, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι υπάρχει μια κοινή ανάγκη οι χώροι να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της σύγχρονης εκπαίδευσης και οι μαθητές να έχουν λόγο στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται.
Οπως επισημαίνει η αρχιτέκτονας και project manager του προγράμματος «Σύγχρονοι Τόποι Μάθησης», Χρύσα Γεωργίου, κάθε βαθμίδα της εκπαίδευσης αφήνει το δικό της αποτύπωμα στον σχολικό χώρο.
Είναι εντυπωσιακό πως όλα τα παραπάνω αφήνουν το αποτύπωμά τους στον χώρο ενός σχολείου, όπου είτε 20 είτε 420 άνθρωποι περνούν καθημερινά 12 χρόνια της ζωής τους.
Στο Δημοτικό κυριαρχεί η ανάγκη για ερεθίσματα, χρώμα και διαμόρφωση της ταυτότητας των παιδιών, το Γυμνάσιο λειτουργεί ως μεταβατική γέφυρα ανάμεσα στην παιδική και την εφηβική ηλικία, ενώ στο Λύκειο ο χώρος συχνά αντιμετωπίζεται ως ένα απλό πέρασμα στην καθημερινότητα των μαθητών. «Είναι εντυπωσιακό πως όλα τα παραπάνω αφήνουν το αποτύπωμά τους στον χώρο ενός σχολείου, όπου είτε 20 είτε 420 άνθρωποι περνούν καθημερινά 12 χρόνια της ζωής τους», τονίζει προσθέτοντας πως για εκείνη το ταξίδι στα σχολεία και τους ανθρώπους τους εμπεριέχει την ταυτότητα και την εξέλιξη του κάθε τόπου.
Επόμενα βήματα
Η καταγραφή που πραγματοποιήθηκε σε περισσότερα από 250 σχολεία αποτελεί μόνο το πρώτο στάδιο του έργου. Το επόμενο βήμα είναι η επεξεργασία των ευρημάτων, ώστε να διαμορφωθεί ένα νέο μοντέλο σχολικής αίθουσας, βασισμένο στις πραγματικές ανάγκες μαθητών και εκπαιδευτικών, αλλά και στις διαφορετικές συνθήκες που επικρατούν στα σχολεία της χώρας.
Στη συνέχεια θα δημιουργηθούν πιλοτικές σχολικές αίθουσες, στις οποίες θα δοκιμαστούν στην πράξη νέες χωρικές και τεχνολογικές λύσεις. Μάλιστα εκπαιδευτικοί από όλη την Ελλάδα θα κληθούν να τις χρησιμοποιήσουν και να αξιολογήσουν τον τρόπο λειτουργίας τους, ώστε να γίνουν οι απαραίτητες βελτιώσεις πριν διαμορφωθεί το τελικό πρότυπο. Το έργο αναμένεται να ολοκληρωθεί τον Δεκέμβριο του 2026.
Στόχος, σύμφωνα με τους επιστήμονες του Πολυτεχνείου Κρήτης, δεν είναι απλώς να σχεδιαστεί μια νέα σχολική αίθουσα, αλλά να επαναπροσδιοριστεί συνολικά ο ρόλος του σχολικού χώρου. Οπως επισημαίνει ο επιστημονικός υπεύθυνος του έργου, καθηγητής και αντιπρύτανης Ερευνας και Καινοτομίας του Πολυτεχνείου Κρήτης, Κωστής Ουγγρίνης, η μάθηση ήταν ανέκαθεν συνδεδεμένη με έναν «τόπο», ο οποίος ξεπερνά την έννοια του απλού κτιρίου και δημιουργεί το αίσθημα του «ανήκειν». «Το πρόγραμμα “Σύγχρονοι Τόποι Μάθησης” επιδιώκει την ανασύσταση του “τόπου” μάθησης και την αλλαγή παραδείγματος, επανασυνδέοντας τη γνώση και την πρακτική του παρελθόντος με τη νέα τεχνολογία και τις σύγχρονες εκπαιδευτικές πρακτικές», καταλήγει.
