ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΗΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟ. «Καούρ εκάνατε το Μέανε. Τα’ εσ’ Ποίου; Κα έσι;». Η τσακώνικη φράση, γραμμένη σε μια μπλε πινακίδα στον πέτρινο τοίχο των Μελάνων, κάτω από τον Πάρνωνα, μας υποδέχεται στην είσοδο του χωριού. «Καλώς ήρθες στα Μέλανα. Τι κάνεις; Καλά είσαι;», γράφει η μετάφραση από κάτω, σαν μια μικρή εισαγωγή σε έναν τόπο όπου η γλώσσα και οι ιστορίες του εξακολουθούν να κουβαλούν τα ίχνη μιας παράδοσης χιλιάδων ετών.
Από αυτό το σημείο ξεκινά και η γνωριμία μας με το Μονοπάτι του Πάρνωνα. Λίγα μέτρα πιο πέρα, στο καφενείο του χωριού -που λειτουργεί ταυτόχρονα ως ψιλικατζίδικο, ταχυδρομείο και ταβέρνα-, συναντούμε τους ανθρώπους οι οποίοι θα μας οδηγήσουν στο βουνό. Η συζήτηση ανοίγει γύρω από την Τσακωνιά, τις ντόπιες ιστορίες και τους παλιούς δρόμους που κάποτε ένωναν κατοίκους και χωριά.
«Οταν ψάχναμε να βρούμε τις διαδρομές, απευθυνθήκαμε στους γονείς μας, στους πιο μεγάλους ανθρώπους και τους βοσκούς της περιοχής για να μας δείξουν όλα τα παλιά μονοπάτια και να μας πουν τις ιστορίες τους», αφηγείται ο Γιώργος Αλεξάνδρου, οδηγός μονοπατιών και μέλος της Κοινωνικής Συνεταιριστικής Επιχείρησης «Α Χώρα Νάμου», που δραστηριοποιείται στην περιοχή του Πάρνωνα.
«Μάθαμε, για παράδειγμα, ότι το μονοπάτι αυτό πριν από δεκαετίες το χρησιμοποιούσαν τα παιδιά του Τυρού για να πάνε σχολείο στο Λεωνίδιο. Είναι μια απόσταση περίπου 20 χλμ., που οι μαθητές έπρεπε να κάνουν δυο φορές την εβδομάδα, κάθε Δευτέρα πρωί και Παρασκευή μεσημέρι, προκειμένου να μπορούν να φοιτούν στο σχολείο».
Πρότυπο πεζοπορικού τουρισμού
Ιστορίες όπως αυτή συνθέτουν την «αφήγηση» ενός μεγαλεπήβολου έργου -του Peloponnese Trails- που υλοποιείται από την Περιφέρεια Πελοποννήσου. Εχοντας δημιουργήσει ένα ενιαίο δίκτυο έντεκα διαδρομών συνολικού μήκους 1.729 χιλιομέτρων, η Περιφέρεια φιλοδοξεί να μετατρέψει την περιοχή σε πρότυπο πεζοπορικού τουρισμού μέσα από το έργο «Αναβάθμιση και εμπλουτισμός υφιστάμενων περιπατητικών διαδρομών Περιφέρειας Πελοποννήσου – Peloponnese Trails», που υλοποιείται σε συνεργασία με την Αναπτυξιακή Πάρνωνα Α.Ε.
Από την Κόρινθο και τον Πάρνωνα μέχρι την Αργολίδα, τη Μεσσηνία και τη Μονεμβασία, τα μονοπάτια που συνδέουν φυσικά τοπία, ιστορικούς τόπους, μύθους, παραδοσιακούς οικισμούς και πολιτιστικά μνημεία έχουν πλέον αποκατασταθεί στο μεγαλύτερο μέρος τους, προσκαλώντας τους επισκέπτες να τα περπατήσουν.
«Τα χωμάτινα μονοπάτια καθαρίστηκαν, απομακρύνθηκαν φερτά υλικά και πυκνή βλάστηση, έγιναν μικρές εργασίες αποκατάστασης και τοποθετήθηκε νέα σήμανση, ώστε οι διαδρομές να είναι ασφαλείς και προσβάσιμες. Δεν φτιάχνουμε καινούργια, πατάμε πάνω στα παλιά μονοπάτια των παππούδων μας που χρησιμοποιούνταν καθημερινά», λέει στην «Κ» ο Δημήτρης Λαλουδάκης, μέλος της ίδιας ΚΟΙΝΣΕΠ, καθώς περπατάμε στο μονοπάτι του Πάρνωνα, έχοντας αφήσει πίσω μας τα Μέλανα.
Ανάμεσα σε ελαιώνες και ξερολιθιές, η θέα ανοίγει σιγά σιγά προς τον Αργολικό και τον Μυρτώο κόλπο και σε λίγο φτάνουμε στο εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου, ένα από τα σημεία στάσης της διαδρομής, με το βλέμμα από εκεί ψηλά να φτάνει μακριά, μέχρι την Υδρα και τις Σπέτσες.
Στάσεις από χωριό σε χωριό
Η ιδέα για ένα ενιαίο δίκτυο μονοπατιών που θα διατρέχει ολόκληρη την Πελοπόννησο έχει αφετηρία την επιτυχία του Menalon Trail, του πρώτου πιστοποιημένου πεζοπορικού μονοπατιού στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τον Δημήτρη Λαλουδάκη, η αρχική σύλληψη ανήκει στον Γιάννη Λαγό, πρόεδρο των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων Πελοποννήσου, ο οποίος συνέδεσε το όνομά του με την ανάπτυξη του μονοπατιού του Μαινάλου.
«Η φιλοσοφία είναι να ξεκινάς από ένα χωριό, να περπατάς τέσσερις ή και πέντε ώρες ανάλογα με το μήκος του μονοπατιού και τη φυσική σου κατάσταση και να καταλήγεις σε ένα άλλο χωριό για διαμονή. Την επόμενη ημέρα να ξεκινάς από εκεί και να συνεχίζεις τη διαδρομή σου. Στην ουσία πρόκειται για ένα συνεχόμενο μονοπάτι», εξηγεί ο Γιώργος Αλεξάνδρου.
Από τη θάλασσα στο βουνό σε 45 λεπτά
Οι σημερινές διαδρομές βασίζονται στις πρώτες χαράξεις που είχαν πραγματοποιηθεί πριν από περίπου έξι χρόνια, εμπλουτισμένες με νέα τμήματα και προσαρμοσμένες στα κριτήρια που θέτει το ευρωπαϊκό πρότυπο πιστοποίησης. Η προσήλωση ωστόσο στα παλιά περάσματα είναι αυτή που δίνει στα μονοπάτια της Πελοποννήσου τον ιδιαίτερο χαρακτήρα τους, λένε οι άνθρωποι που αποτελούν «κομμάτι» του εγχειρήματος.
«Μέσα σε 45 λεπτά μπορείς να ξεκινήσεις από τη θάλασσα και να βρεθείς στο βουνό. Συναντάς διαφορετικά τοπία, διαφορετική βλάστηση και συνεχείς εναλλαγές εικόνων. Εχεις όλα τα τερέν σε μία μόνο διαδρομή», μας λέει ο ίδιος.
Αν περάσουν από ένα χωριό δύο ή τρία γκρουπ πεζοπόρων μέσα στην εβδομάδα, αυτό σημαίνει ότι κάποιοι θα πιουν έναν καφέ, θα φάνε σε μια ταβέρνα, θα αγοράσουν τοπικά προϊόντα ή θα μείνουν σε έναν ξενώνα. Για την τοπική κοινωνία και την οικονομία αυτό μπορεί να είναι πολύ σημαντικό.
Στο ίδιο στοιχείο στέκεται και ο Δημήτρης Λαλουδάκης, υπογραμμίζοντας ότι η Πελοπόννησος διαθέτει ένα πλεονέκτημα που δύσκολα συναντά κανείς αλλού στην Ευρώπη. «Τα μονοπάτια αυτά μπορεί να τα περπατήσει κανείς σχεδόν δέκα μήνες τον χρόνο. Ανάλογα με την εποχή, μπορείς να επιλέξεις μια παραθαλάσσια ή μια ορεινή διαδρομή και να απολαύσεις την πεζοπορία».
Πέρα όμως από την ανάδειξη του φυσικού και πολιτιστικού πλούτου της Πελοποννήσου, οι άνθρωποι που συμμετέχουν στο εγχείρημα βλέπουν τα μονοπάτια και ως μια ευκαιρία αναζωογόνησης μικρών χωριών των οποίων ο πληθυσμός τα τελευταία χρόνια συρρικνώνεται.
«Αν περάσουν από ένα χωριό δύο ή τρία γκρουπ πεζοπόρων μέσα στην εβδομάδα, αυτό σημαίνει ότι κάποιοι θα πιουν έναν καφέ, θα φάνε σε μια ταβέρνα, θα αγοράσουν τοπικά προϊόντα ή θα μείνουν σε έναν ξενώνα. Για την τοπική κοινωνία και την οικονομία αυτό μπορεί να είναι πολύ σημαντικό», σημειώνει.
Δεν είναι μόνο η διαδρομή, είναι η εμπειρία
Ο ίδιος περιγράφει μια πρόσφατη πεζοπορία στην οποία κάτοικοι του χωριού συμμετείχαν ενεργά στην εμπειρία των επισκεπτών. «Τρεις ηλικιωμένες έφτιαξαν πίτες και έδειξαν στον κόσμο πώς ζυμώνεται το ψωμί. Τέτοιες εμπειρίες αρέσουν πολύ στους επισκέπτες γιατί τους φέρνουν σε επαφή με την καθημερινότητα του τόπου».
Για τον Γιώργο Αλεξάνδρου, η αξία των μονοπατιών ξεπερνά το περπάτημα και τη σύνδεση με τη φύση. «Το μονοπάτι περνά μέσα από χωριά, από παραδοσιακούς οικισμούς, από σημεία με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική και ιστορία. Υπάρχουν τοπικές ταβέρνες, ξενώνες, άνθρωποι που μπορούν να σου μιλήσουν για τον τόπο τους. Δεν είναι μόνο η διαδρομή, είναι όλη η εμπειρία γύρω από αυτή».
Και οι δύο εκτιμούν ότι αν το δίκτυο αποκτήσει τη διεθνή αναγνωρισιμότητα που επιδιώκουν οι φορείς του έργου, τότε θα δημιουργηθούν νέα κίνητρα για να παραμείνουν άνθρωποι στα χωριά ή ακόμη και να επιστρέψουν σε αυτά.
«Οταν αρχίζει να υπάρχει επισκεψιμότητα, κάποιος μπορεί να αποφασίσει να ανακαινίσει ένα παλιό σπίτι, να ανοίξει έναν ξενώνα ή να ασχοληθεί επαγγελματικά με δραστηριότητες γύρω από τον τουρισμό», καταλήγει ο Αλεξάνδρου.
«Στην Αργολίδα τα μονοπάτια είναι φορείς μνήμης»
Η σύνδεση της πεζοπορίας με την ιστορία, τον πολιτισμό και την ταυτότητα κάθε τόπου είναι ένας από τους βασικούς στόχους του εγχειρήματος. Αυτό φάνηκε ακόμη πιο έντονα στο δεύτερο μονοπάτι που επισκεφθήκαμε, λίγες ώρες αργότερα, το Argolis Trail.
Είναι μια επιστροφή στη βραδύτητα. Μια άρνηση της ταχύτητας, της αμεσότητας, της εποχής που τρέχει. Τα μονοπάτια μάς διδάσκουν να διαχειριζόμαστε τον χρόνο αλλιώς.
Η διαδρομή των περίπου 97 χλμ. ακολουθεί την καμπύλη του Αργολικού κόλπου, συνδέοντας το Ξηροπήγαδο με την Επίδαυρο μέσα από ένα μωσαϊκό φυσικών τοπίων, αρχαιολογικών χώρων και ιστορικών διαδρομών. Συναντούμε τον Δημήτρη Κιντή, ιστορικό και διαχειριστή της ΚΟΙΝΣΕΠ που έχει αναλάβει τον σχεδιασμό, τον καθαρισμό και τη σήμανση του Argolis Trail, στο Κάστρο Λάρισα του Αργους, την αρχαία ακρόπολη της πόλης, μπροστά από το οποίο περνά το μονοπάτι και η θέα απλώνεται σε ολόκληρη την αργολική πεδιάδα.
Για τον ίδιο, τα μονοπάτια δεν αποτελούν μόνο ένα μέσο γνωριμίας με τον τόπο, αλλά και μια διαφορετική στάση απέναντι στον χρόνο. «Είναι μια σπουδή στη βραδύτητα», λέει χαρακτηριστικά. «Μια άρνηση της ταχύτητας, της αμεσότητας, της εποχής που τρέχει. Τα μονοπάτια μάς διδάσκουν να διαχειριζόμαστε τον χρόνο αλλιώς».
Οπως εξηγεί, το Argolis Trail σχεδιάστηκε ώστε να αναδείξει τη διαχρονική ιστορικότητά της. Σε αντίθεση με άλλες περιοχές της Πελοποννήσου, όπου κυριαρχεί το ορεινό στοιχείο, εδώ ο περιπατητής συναντά παραθαλάσσια τοπία, εύφορες πεδιάδες, μυκηναϊκούς δρόμους και μνημεία που καλύπτουν χιλιάδες χρόνια ιστορίας.
«Στην Αργολίδα τα μονοπάτια είναι φορείς μνήμης», λέει ο Κιντής. «Περπατώντας μπορείς να βρεθείς πάνω σε μυκηναϊκούς δρόμους που χρονολογούνται από το 1500 π.Χ., και να περάσεις από τόπους που συνδέονται με τη μυθολογία, την αρχαιότητα, τη βυζαντινή και τη νεότερη ιστορία».
Από το Κάστρο της Λάρισας, το μονοπάτι συνεχίζει προς την Τίρυνθα, το Ναύπλιο και την Ασίνη, διασχίζοντας μια περιοχή όπου τα ίχνη διαφορετικών εποχών συνυπάρχουν στο τοπίο. Στη διαδρομή συναντά κανείς και τις εντυπωσιακές Μυκηναϊκές Γέφυρες της Αργολίδας, μνημεία που ξεπερνούν τις 3.000 χρόνια. Για τον Κιντή, ο φυσικός τερματισμός αυτής της πορείας δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από την Επίδαυρο.
«Η Επίδαυρος είναι ένας τόπος που συμπυκνώνει όλα όσα προσπαθεί να αφηγηθεί το μονοπάτι. Οι περισσότεροι γνωρίζουν το θέατρο, όμως η περιοχή έχει πολύ βαθύτερη ιστορία. Υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα θεραπευτικά κέντρα του αρχαίου κόσμου, ένας τόπος στον οποίο άνθρωποι ταξίδευαν από μακριά αναζητώντας ίαση, γνώση και πνευματική ανακούφιση. Το να φτάνει κανείς εκεί περπατώντας, ακολουθώντας μια διαδρομή που διασχίζει το τοπίο και την ιστορία της Αργολίδας, δίνει μια εντελώς διαφορετική διάσταση στην εμπειρία».
Οπως σημειώνει, στόχος του Argolis Trail δεν είναι μόνο να οδηγήσει τους επισκέπτες σε γνωστά μνημεία, αλλά να τους επιτρέψει να ανακαλύψουν τη διαδρομή που τα συνδέει. «Ο Πικιώνης έλεγε πως τον τόπο τον γνωρίζουμε με τον κόπο του κορμιού μας, τον γνωρίζουμε περπατώντας. Νομίζω πως αν περπατήσει κάποιος την Αργολίδα, θα μπορέσει να καταλάβει το πνεύμα του τόπου», καταλήγει ο ιστορικός.
Δ. Πτωχός: «Δεν πρόκειται για έργο μιας χρήσης»
Απευθυνθήκαμε στον Περιφερειάρχη Πελοποννήσου, Δημήτρη Πτωχό, ο οποίος περιέγραψε το εγχείρημα ως κάτι πολύ περισσότερο από ένα δίκτυο πεζοπορικών διαδρομών. Μιλώντας στην «Κ», κάνει λόγο για επένδυση στην ποιότητα, τη βιωσιμότητα και την ανάπτυξη του τουρισμού της περιοχής, 365 ημέρες τον χρόνο.
«Τα μονοπάτια ενώνουν τη φύση, τον πολιτισμό και την τοπική παραγωγή, δίνοντας επιπλέον λόγους στον επισκέπτη να ανακαλύψει κάθε γωνιά της Περιφέρειας», αναφέρει ο κ. Πτωχός τονίζοντας ότι η ουσία του έργου εστιάζει κυρίως στις μικρές, λιγότερο προβεβλημένες περιοχές με λίγους κατοίκους, που για χρόνια έβλεπαν τον κόσμο τους να φεύγει.
«Οταν ένας επισκέπτης διασχίζει ένα μονοπάτι, δημιουργείται ένα νέο οικονομικό αποτύπωμα που διαχέεται στην τοπική κοινωνία. Ενισχύονται οι τοπικές επιχειρήσεις, στηρίζονται οι κάτοικοι και ανοίγουν νέες προοπτικές. Γι’ αυτό λέμε ότι τα μονοπάτια γίνονται γέφυρες. Συνδέουν τόπους και ανθρώπους και διαχέουν την ανάπτυξη παντού».
Την ίδια ώρα, η συντήρηση των μονοπατιών αποτελεί πρόκληση για την Περιφέρεια. Ρωτάμε τον κ. Πτωχό αν μπορεί να διασφαλίσει ότι το δίκτυο θα παραμείνει λειτουργικό και ασφαλές μετά την ολοκλήρωση του έργου.
«Κλειδί είναι η τοπική διαχείριση μέσω των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων. Από την αρχή δεν αντιμετωπίσαμε το “Peloponnese Trails” ως ένα έργο “μιας χρήσης”, αλλά ως μια μακροπρόθεσμη υποδομή. Εχουμε ήδη σχεδιάσει ως περιφέρεια μηχανισμούς συνεχούς συντήρησης, με τη συνεργασία των δήμων και των τοπικών φορέων, ώστε τα μονοπάτια να παραμένουν καθαρά, ασφαλή και σωστά σηματοδοτημένα», απαντά ο Περιφερειάρχης σημειώνοντας πάντως πως το εγχείρημα «δεν εφαρμόζεται από πάνω προς τα κάτω».
«Είναι ένα ζωντανό σύστημα συνεργασίας, με επίκεντρο τις τοπικές κοινωνίες, οι οποίες αποκτούν ρόλο και ευθύνη», καταλήγει.
Τα 11 μονοπάτια της Πελοποννήσου με μια ματιά
Hermes Trail – 176 χλμ.
Από τις ακτές του Κορινθιακού έως τα ορεινά τοπία της Ζήρειας, το μονοπάτι του Ερμή συνδέει θάλασσα, δάση και παραδοσιακά χωριά. Σύμβολό του είναι το φτερωτό σανδάλι του «προστάτη των ταξιδιωτών».
Heracles Trail – 203 χλμ.
Μια διαδρομή εμπνευσμένη από τους άθλους του Ηρακλή που ενώνει Αργολίδα, Κορινθία και Αρκαδία. Περνά από τη Νεμέα, τη Στυμφαλία και τις Καταβόθρες του Φενεού, συνδυάζοντας μυθολογία και εντυπωσιακά φυσικά τοπία.
Korinthia Trail – 67 χλμ.
Ακολουθεί την ιστορική διαδρομή από τον Ισθμό της Κορίνθου έως τις Μυκήνες. Πρόκειται για ένα μονοπάτι που ενώνει αρχαία λιμάνια, μεσαιωνικά κάστρα και σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους.
Argolis Trail – 96,8 χλμ.
Από το Ξηροπήγαδο έως την Επίδαυρο, το μονοπάτι διασχίζει τον Αργολικό κόλπο, περνώντας από το Αργος, το Ναύπλιο, το Τολό και τις Μυκηναϊκές Γέφυρες του Αρκαδικού. Είναι ιδανική διαδρομή για ταξιδιώτες που θέλουν να συνδυάσουν την πεζοπορία με ιστορία και μυθολογία.
Menalon Trail – 75 χλμ.
Το μονοπάτι του Μαινάλου διασχίζει την καρδιά της Ορεινής Αρκαδίας, συνδέοντας ιστορικά χωριά, μοναστήρια και τη χαράδρα του Λούσιου. Είναι το πρώτο πιστοποιημένο μονοπάτι της χώρας μας με το ευρωπαϊκό πρότυπο Leading Quality Trails – Best of Europe.
Pan Trail – 62 χλμ.
Εμπνευσμένο από τον θεό Πάνα, ακολουθεί ποτάμια, φαράγγια και πέτρινα γεφύρια της Αρκαδίας. Μια διαδρομή που αναδεικνύει την άγρια φύση και τη μυθολογική διάσταση του τόπου.
Arcadia Trail – 161 χλμ.
Ενα ορεινό μονοπάτι που συνδέει ιστορικούς οικισμούς, αρχαιολογικούς χώρους και τοπία βαθιά συνδεδεμένα με το αρκαδικό ιδεώδες. Ξεχωρίζει το πέρασμα από τη Βάστα και τον Ναό της Αγίας Θεοδώρας.
Parnon Trail – 220 χλμ.
Η μεγαλύτερη κυκλική διαδρομή του δικτύου αναδεικνύει τη φυσιογνωμία του Πάρνωνα και της Τσακωνιάς συνδέοντας το Παράλιο Αστρος, τον Τυρό, τα Μέλανα και το Λεωνίδιο με τον Κοσμά, την Καστάνιτσα και τα Ανω Δολιανά. Συνδυάζει θάλασσα και βουνό, παραδοσιακούς οικισμούς, μοναστήρια και αναδεικνύει μία από τις ιδιαίτερες πολιτιστικές κληρονομιές της Ελλάδας.
Messinia Trail – 260+ χλμ.
Από την Αρχαία Μεσσήνη έως τη Βοϊδοκοιλιά και τον Ταΰγετο, το μεγαλύτερο μονοπάτι του δικτύου συνδέει αρχαιολογικούς χώρους, κάστρα, λιμνοθάλασσες και ορεινά τοπία.
Sparta Trail – 112 χλμ.
Μια διαδρομή που ενώνει τον Μυστρά και τη Σπάρτη με τα χωριά του Πάρνωνα. Η βυζαντινή κληρονομιά, η αρχαία ιστορία και η λακωνική φύση πρωταγωνιστούν σε κάθε τμήμα του μονοπατιού.
Monemvasia – Maleas Trail – 96 χλμ.
Από τη μεσαιωνική Μονεμβασία έως τον φάρο του Μαλέα, το μονοπάτι ακολουθεί μια από τις πιο όμορφες διαδρομές της Πελοποννήσου. Βουνό, θάλασσα, κάστρα και άγρια τοπία συνθέτουν το παζλ της περιοχής.
*Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0» με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης –NextGenerationEU.
