Η σκέψη τους και μόνο μας προκαλεί τρόμο. Ειδικά αυτή την εποχή, που αρχίζουν να βγαίνουν από τα χειμερινά ενδιαιτήματά τους και αναζητούν τροφή δίπλα μας – σε σπίτια και επαγγελματικούς χώρους. Κατσαρίδες. Μια μεγάλη κατηγορία εντόμων που αριθμεί περισσότερα από 3.500 διαφορετικά είδη παγκοσμίως. Οι επιστήμονες τις συνδέουν με ένα εξελικτικό success story, μια και συγκαταλέγονται στα παλαιότερα έντομα του πλανήτη και παρουσιάζουν εντυπωσιακή αντοχή και προσαρμοστικότητα τα τελευταία 300 εκατομμύρια χρόνια. Είναι νυκτόβιες, επιλέγουν «έξυπνες» κρυψώνες κι αυτό δυσχεραίνει τον εντοπισμό τους· χαρακτηρίζονται από υψηλό αναπαραγωγικό δυναμικό (καθώς τα θηλυκά παράγουν πολλά αυγά και η ανάπτυξή τους μπορεί να είναι ταχεία υπό ευνοϊκές συνθήκες)· μπορούν να κινηθούν πολύ γρήγορα· κάποιες πετούν. Τι τις προσελκύει; Είναι επικίνδυνες για τη δημόσια υγεία; Πώς θα καταφέρουμε να τις κρατήσουμε μακριά μας ειδικά φέτος, που λόγω των συχνών βροχοπτώσεων αναμένεται έξαρσή τους; Δύο επιστήμονες που επί δεκαετίες εντρυφούν στα μυστικά των κατσαρίδων, ο Απόστολος Καπράνας, αναπληρωτής καθηγητής Εντομολογίας στο τμήμα Γεωπονίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, και ο δρ Αντώνιος Μιχαηλάκης, προϊστάμενος του Εργαστηρίου Εντόμων και Παρασίτων Υγειονομικής Σημασίας στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, λύνουν όλες τις απορίες μας.
Γιατί προσαρμόζονται στις πόλεις;
Τα αστικά περιβάλλοντα τους προσφέρουν όλα όσα χρειάζονται για να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν. Πρώτα απ’ όλα το ιδανικό μικροκλίμα: οι πόλεις δημιουργούν το φαινόμενο της «αστικής θερμικής νησίδας», με υψηλότερες θερμοκρασίες από την ύπαιθρο. Τα δίκτυα αποχέτευσης και τα οικιακά απορρίμματά τους παρέχουν αφθονία τροφής και νερού: μπορούν να τραφούν με οτιδήποτε οργανικό, από υπολείμματα τροφίμων μέχρι σαπούνι ή δέρμα. Τέλος, η αρχιτεκτονική των πόλεων (ρωγμές στους τοίχους, ψευδοροφές, υπόγεια, φρεάτια) τους εξασφαλίζουν αναρίθμητες κρυψώνες. (Απόστολος Καπράνας)
Η κλιματική αλλαγή τις επηρεάζει;
Ο μεταβολισμός τους εξαρτάται από την εξωτερική θερμοκρασία. Η ζέστη συντομεύει τα στάδια ζωής τους, επιτρέποντάς τους να ωριμάζουν και να γεννούν πολύ πιο γρήγορα. Κοντά στους 30 °C, ορισμένα είδη μπορούν να ολοκληρώσουν έναν πλήρη κύκλο ζωής σε μόλις 30 ημέρες· συνήθως είναι 2-6 μήνες, ανάλογα το είδος. Επομένως, στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής, οι ηπιότεροι χειμώνες επιτρέπουν σε μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού να επιβιώσει και έτσι παραμένουν ενεργές και αναπαράγονται σχεδόν καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Η άνοιξη έρχεται νωρίτερα, πυροδοτώντας την έξοδο από τα καταφύγιά τους ήδη από τον Μάρτιο. Τα έντονα καιρικά φαινόμενα, όπως οι καταρρακτώδεις βροχές και οι πλημμύρες, τις ωθούν πιο κοντά στους ανθρώπους: βγαίνουν από φρεάτια και υπονόμους και κατευθύνονται προς το εσωτερικό κτιρίων για να σωθούν. Και όταν η ζέστη γίνεται υπερβολική, με τους θερινούς καύσωνες, και οι πηγές νερού στερεύουν, οι κατσαρίδες αναζητούν δροσιά και υγρασία μέσα στα σπίτια, κυρίως σε κουζίνες και μπάνια. (Α. Κ.)
Πώς προβλέπεται η φετινή σεζόν;
Οι αυξημένες θερμοκρασίες, ειδικότερα κατά τους χειμερινούς μήνες, επιδρούν καθοριστικά τόσο στην αναπαραγωγική τους ικανότητα όσο και στη γεωγραφική τους εξάπλωση. Στην Ελλάδα, όπου καταγράφονται ολοένα και πιο συχνά περίοδοι που προσομοιάζουν σε τροπικές κλιματικές συνθήκες, οι κατσαρίδες παραμένουν ενεργές για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα μέσα στο έτος και επεκτείνουν περαιτέρω τη γεωγραφική τους κατανομή, ενισχύοντας τη συνολική παρουσία τους σε αστικά αλλά και περιαστικά περιβάλλοντα. Σύμφωνα με στοιχεία του ΣΕΑΜΕ (Σύνδεσμος Επιχειρήσεων Απεντομώσεων και Μυοκτονιών Ελλάδος), την τελευταία διετία καταγράφεται σαφής τάση αύξησης των περιστατικών. Η φετινή χρονιά αναμένεται να παρουσιάσει εξίσου αυξημένα επίπεδα παρουσίας κατσαρίδων και αιτημάτων διαχείρισής τους. (Αντώνιος Μιχαηλάκης)
Μεταφέρουν ασθένειες;
Πέρα από την όχληση που προκαλούν, αποτελούν δυνητικούς φορείς πολλών παθογόνων μικροοργανισμών, βακτηρίων, ιών και παρασίτων (όπως η σαλμονέλα, το κολοβακτηρίδιο, ο χρυσίζων σταφυλόκοκκος) που μεταφέρουν στην επιφάνεια του σώματός τους και στο πεπτικό τους σύστημα, μολύνοντας τρόφιμα και επιφάνειες. Επιπλέον, τα περιττώματα και οι εκκρίσεις τους αποτελούν ισχυρά αλλεργιογόνα, επιδεινώνοντας αναπνευστικά προβλήματα, όπως το άσθμα και η αλλεργική ρινίτιδα, ιδιαίτερα σε πυκνοκατοικημένες αστικές περιοχές. (Α. Μ.)
Ποια είναι τα πιο αποτελεσματικά «όπλα»;
Πέρα από ψεκασμούς σε επιφάνειες, για την αμερικανική κατσαρίδα συστήνονται υπολειμματικοί ψεκασμοί ή δολώματα σε χώρους όπως φρεάτια και για τη γερμανική η χρήση εντομοκτόνου τζελ. Είναι από τις πλέον σύγχρονες και αποτελεσματικές μεθόδους. Τοποθετείται σε σταγόνες σε κρυφά σημεία (πίσω από ηλεκτρικές συσκευές, κάτω από νεροχύτες) και εξοντώνει ολόκληρη την αποικία λόγω του φαινομένου του «κανιβαλισμού» (δευτερογενής εξόντωση): μια κατσαρίδα μεταφέρει το δηλητήριο στη φωλιά. Γενικά, σε επαγγελματικές απεντομώσεις, η χρήση κοινών πυρεθροειδών ουσιών (ουσίες που υπάρχουν σε απλά εντομοκτόνα οικιακής χρήσης) τείνει να μειώνεται εξαιτίας της μειωμένης αποτελεσματικότητάς τους, ενώ υπάρχει συνεχής έρευνα για την ανάπτυξη προϊόντων με νέους βιοχημικούς στόχους δράσης, ειδικά για την καταπολέμηση ανθεκτικών βιοτύπων κατσαρίδων. (Α. Κ.)
Εχουν ανθεκτικότητα στα εντομοκτόνα;
Αν και σε παγκόσμιο επίπεδο έχει καταγραφεί αύξηση της ανθεκτικότητάς τους, κυρίως στο «μικρό κατσαριδάκι» (γερμανική κατσαρίδα), στη χώρα μας δεν υπάρχουν επαρκή και αξιόπιστα δεδομένα που να τεκμηριώνουν την έκταση του φαινομένου. Ωστόσο, όπως συμβαίνει και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, οι επαγγελματίες της απεντόμωσης επισημαίνουν ότι ο έλεγχος των πληθυσμών καθίσταται ολοένα και πιο δύσκολος. (Α. Μ.)
Πρακτικές πρόληψης για τα νοικοκυριά
Απομάκρυνση υπολειμμάτων τροφών από τραπέζια και πάγκους, καθημερινό άδειασμα του κάδου απορριμάτων, καλό σκούπισμα κάτω από συσκευές. Κλείσιμο τρυπών ή ρωγμών σε τοίχους, σοβατεπί, καθώς και γύρω από σωληνώσεις, με σιλικόνη ή στόκο, για να μη βρίσκουν κρυψώνες. Επισκευή διαρροών σε βρύσες και σωλήνες και έλεγχο σημείων υγρασίας, μια και οι κατσαρίδες αναζητούν νερό για να επιβιώσουν. Τοποθέτηση ψιλής σίτας σε εσωτερικά και εξωτερικά σιφώνια για να εμποδιστεί η είσοδός τους από το δίκτυο ύδρευσης και αποχέτευσης. Μια αρκετά αποτελεσματική οικιακή μέθοδος είναι και η χρήση βορικού οξέος (που μπορεί να αναμειχθεί με ζάχαρη ή αλεύρι) για να προσελκύσει τις κατσαρίδες, σε συνδυασμό με κάποιο εντομοκτόνο, σε δύσκολα μέρη, όπως οι σχισμές. (Α. Κ.)
Και για τους δήμους;
Στη χώρα μας δεν υφίσταται γενική νομοθετική απαίτηση που να καθορίζει ελάχιστο ή μέγιστο αριθμό εφαρμογών απεντόμωσης, εκτός από περιπτώσεις όπου ισχύει ειδική νομοθεσία λόγω της χρήσης ενός κτιρίου. Σε χώρους όπως βρεφονηπιακοί σταθμοί ή εγκαταστάσεις όπου γίνεται προετοιμασία τροφίμων, για παράδειγμα, προβλέπεται η υλοποίηση ολοκληρωμένου προγράμματος διαχείρισης εντόμων και τρωκτικών. Ωστόσο, είναι αναγκαίο οι δήμοι –κάποιοι ήδη το κάνουν– να προχωρούν σε απεντομώσεις σε δημοτικά κτίρια αρμοδιότητάς τους (διοικητικά κτίρια, σχολεία, ΚΕΠ, αθλητικές εγκαταστάσεις) για την προστασία της δημόσιας υγείας. (Α. Μ.)
Ποιος είναι ο μεγαλύτερος μύθος;
Θα έλεγα δύο. Οτι εμφανίζονται μόνο σε βρώμικα σπίτια. Στην πραγματικότητα, οι κατσαρίδες απλώς αναζητούν νερό και τροφή. Ακόμη και ένα πεντακάθαρο σπίτι μπορεί να τις προσελκύσει, λοιπόν. Και δεύτερον, ότι θα επιβίωναν ακόμη και από μια πυρηνική έκρηξη. Η παρανόηση οφείλεται στο γεγονός ότι στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι κατσαρίδες ήταν ανάμεσα στους λίγους ζωντανούς οργανισμούς που βρέθηκαν στα ερείπια, μετά τη ρίψη των βομβών. Ωστόσο, αυτό συνέβη γιατί ήταν κρυμμένες βαθιά σε ρωγμές και υπόγεια, που τους προσέφεραν προστασία από τη θερμότητα. (Α. Κ.)
Αν και τα έντομα γενικά παρουσιάζουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από τα σπονδυλωτά σε ορισμένες περιβαλλοντικές πιέσεις, οι κατσαρίδες δεν είναι οι πιο ανθεκτικοί οργανισμοί στην ακτινοβολία. Πειραματικά δεδομένα δείχνουν ότι με έκθεση σε Γ-ακτινοβολία επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό, με σημαντική μείωση του προσδόκιμου ζωής τους. Συνεπώς, η εικόνα της «ανίκητης κατσαρίδας» είναι περισσότερο μύθος παρά επιστημονικό γεγονός. (Α. Μ.)
Τελικά, γιατί τις φοβόμαστε τόσο;
Εχουμε εξελιχθεί να νιώθουμε αποστροφή για οτιδήποτε συνδέεται με τη σήψη, τα απόβλητα και τις ασθένειες. Επειδή οι κατσαρίδες ζουν σε υπονόμους και τρέφονται με ακαθαρσίες, τις έχουμε ταυτίσει με κίνδυνο για την υγεία μας. Επίσης, ο ανθρώπινος εγκέφαλος φοβάται οτιδήποτε κινείται γρήγορα και δεν μπορεί να ελεγχθεί εύκολα οπτικά και οι κατσαρίδες είναι… μετρ της ταχείας και απρόβλεπτης κίνησης, αφού αλλάζουν κατεύθυνση 25 φορές το δευτερόλεπτο! Οσες μάλιστα έχουν ικανότητα να πετούν και να προσγειωθούν πάνω μας, είναι ιδιαίτερα τρομακτικές. Τέλος, παραβιάζουν τον χώρο μας, δυσκολευόμαστε να τις κρατήσουμε έξω από το σπίτι μας και αυτό δημιουργεί ένα αίσθημα ανασφάλειας. (Α. Κ.)
