Οπου κι αν στραφεί το βλέμμα υπάρχει κάποιο σύμβολο. Η μεγάλη αίθουσα με την ονομασία «Ελευσίς» περιστοιχίζεται από κίονες ιωνικού ρυθμού που φέρουν πάνω τους τον ζωδιακό κύκλο. Στο ταβάνι έχει αποτυπωθεί με γύψινο διάκοσμο ο έναστρος ουρανός και στο βάθος, σε ένα σημείο που θα μπορούσε να θυμίζει προμετωπίδα θεατρικής σκηνής, υπάρχει η επιγραφή «Ελευθερία Ισότης Αδελφότης».
Ψηλά, σε κόκκινο τοίχο, έχει τοποθετηθεί ο «παντεπόπτης οφθαλμός», ένα μάτι περικλεισμένο σε τρίγωνο. Κάθε γωνιά έχει και κάποια ερμηνεία, άγνωστη στον μη μυημένο. Βρισκόμαστε στη Μεγάλη Στοά της Ελλάδος, σε μία από τις έξι αίθουσες του Τεκτονικού Μεγάρου Αθηνών, για να διαπιστώσουμε πώς μια αδελφότητα που επί αιώνες λειτουργούσε σιωπηρά προσπαθεί πλέον με συγκεκριμένες κινήσεις να άρει έστω και λίγο το πέπλο μυστηρίου που την περιβάλλει.
Το στίγμα είχε δοθεί τουλάχιστον από τον Φεβρουάριο του 2025. Ο Γεώργιος Μπινιάρης μόλις είχε αναλάβει καθήκοντα ως Μέγας Διδάσκαλος, επικεφαλής του ενδεκαμελούς συμβουλίου που διοικεί τη Μεγάλη Στοά. «Το περιβάλλον εντός του οποίου καλούμαστε να δράσουμε αλλάζει με ιλιγγιώδεις ρυθμούς», ανέφερε σε διάγγελμά του που αναρτήθηκε στην ιστοσελίδα τους. «Νέοι τρόποι επικοινωνίας, νέες τεχνολογίες. Προϋπόθεση για την επιβίωση κατ’ αρχάς και την ανάπτυξη στη συνέχεια της αδελφότητάς μας είναι η προσαρμογή στις νέες συνθήκες. Προσαρμογή που δεν θα παρεκκλίνει από τα θέσφατα, τις παραδόσεις, τις αξίες και τα παγκόσμια ιδεώδη του Ελευθεροτεκτονισμού». Ενα χρόνο αργότερα, σε νέο διάγγελμα, είπε ότι επέλεξαν ομόφωνα τη «λελογισμένη εξωστρέφεια» και έκλεισε ξανά το μήνυμά του με τον τυπικό μασονικό χαιρετισμό: «μετά του τριπλού αδελφικού ασπασμού».
Το επιβλητικό πενταώροφο κτίριο του Τεκτονικού Μεγάρου Αθηνών ανεγέρθηκε το 1967, στη συμβολή των οδών Αχαρνών και Σουρμελή. Στο ίδιο τετράγωνο, λίγα βήματα πιο κάτω, λειτουργεί το κέντρο ημέρας και υπνωτήριο αστέγων του ΟΚΑΝΑ. Ο κ. Μπινιάρης μάς υποδέχεται στο γραφείο του. Φοράει μαύρο κοστούμι και λευκό πουκάμισο. Στη γραβάτα του και σε μια καρφίτσα στο πέτο διακρίνονται τεκτονικά σύμβολα. Επαγγελματικά δραστηριοποιείται στον κατασκευαστικό κλάδο. Εχει συμπληρώσει 35 χρόνια στον τεκτονισμό. Λέει ότι η πανδημία της COVID-19 αποτέλεσε μία από τις αφορμές για να χαράξουν κατά κάποιο τρόπο νέα ρότα. «Στην εποχή μας, τι να κρύψεις; Ολα καταγράφονται», τονίζει. «Θεωρήσαμε άτοπο να συνεχίζεται αυτός ο μύθος ο οποίος δεν οδηγούσε πουθενά. Υπάρχει μια παγκόσμια τάση να γίνει αναθεώρηση των κινήσεων των στοών, να δώσουν κάτι παραπάνω».
Περιγράφει αυτή την κίνηση ως «άνοιγμα των θυρών». «Δεν έχουμε τίποτα απολύτως να κρύψουμε από το κοινό, πέραν των εργασιών μας των εξειδικευμένων», επισημαίνει, αναφερόμενος στην τελετουργική παρουσίαση μύθων, αλληγοριών και συμβόλων. Αυτές οι εργασίες τους, που θυμίζουν δρώμενα, κατά τους τέκτονες αποτελούν εσωτερική υπόθεση και, όπως σημειώνουν στην ιστοσελίδα τους, «δεν υπάρχει ανάγκη δημοσιοποίησής τους».
Κατά τη διάρκεια της συζήτησής μας ο κ. Μπινιάρης επαναλαμβάνει ότι δεν αποτελούν κάποια μυστική οργάνωση, ούτε ελιτίστικο κλαμπ. Αντικρούει ως προκαταλήψεις ή προϊόντα άγνοιας διάφορες θεωρίες που τους παρουσιάζουν ως δίκτυο που δρα παρασκηνιακά, επηρεάζοντας καταστάσεις. Λέει ότι απαγορεύονται οι πολιτικές συζητήσεις στις συναντήσεις τους.
Μια πτυχή της εξωστρέφειας, όπως την περιγράφει ο ίδιος, είναι «η κοινωνία να τους κρίνει από τις δράσεις» τους. Για αυτό δημοσιοποιούν πιο συστηματικά φιλανθρωπικές τους ενέργειες, τόσο στην ιστοσελίδα τους όσο και στο Facebook –ορισμένα μέλη και στα προσωπικά τους προφίλ–, κάτι που δεν γινόταν σε αυτή την έκταση στο παρελθόν. Στις αναρτήσεις τους περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, αιμοδοσίες για παιδιά με μεσογειακή αναιμία, δωρεές απινιδωτών, η διοργάνωση συμποσίου για την κλιματική αλλαγή. Οι δωρεές γίνονται από το Τεκτονικό Ιδρυμα, το οποίο έχει το ίδιο διοικητικό συμβούλιο με τη Μεγάλη Στοά.
Πώς, όμως, ένα δίκτυο με δικούς του κώδικες, σύμβολα και τελετές, στο οποίο κάθε νέο μέλος υπόσχεται με την εισδοχή του «πίστη στην πατρίδα και τρυφερά αφοσίωση στην οικογένεια», μπορεί να είναι επίκαιρο; Ο κ. Μπινιάρης αναφέρει ότι αναζητούν και άλλους τρόπους για να προσεγγίσουν νεότερο ηλικιακά κόσμο, καθώς ο μέσος όρος ηλικίας των 5.000 ενεργών μελών τους στην Ελλάδα εκτιμάται ότι κυμαίνεται μεταξύ 40 και 50 ετών. Οπως λένε, σκέφτονται να ελαφρύνουν τα «μύητρα», ποσό που δίνεται για την εισδοχή νέου μέλους, το οποίο δεν έχει διευκρινιστεί στην «Κ».
Αλλα κίνητρα που εξετάζουν, ενδέχεται να περιλαμβάνουν συναυλίες πιο νεανικού χαρακτήρα και «όχι μόνο Μότσαρτ» (ο οποίος υπήρξε τέκτων), καθώς και ομιλίες ευρύτερης θεματολογίας πέρα από Πλάτωνα, Αριστοτέλη ή Πυθαγόρα. «Μπορεί σε κάποιους να θυμίζει κάτι παραδοσιακό και πουριτανικό ο τεκτονισμός, αλλά τα τελευταία χρόνια γίνονται αναθεωρήσεις», λέει ο κ. Μπινιάρης. «Δεν μπορούσαν να φανταστούν αυτοί που έγραφαν τα συντάγματα ότι έπειτα από 200 χρόνια ο μέγας γραμματέας με τον σεβάσμιο, που είναι ο πρόεδρος της στοάς, θα επικοινωνούν με e-mail. Αρα, επειδή δεν ήταν κάτι γραμμένο στον καταστατικό μας χάρτη, θα μείνουν όλα αναλλοίωτα; Οχι, παίρνουμε αποφάσεις στην πορεία».
Γκρίζοι κρόταφοι
Δύο δεκαετίες νωρίτερα, οι New York Times κατέγραφαν μια παρόμοια προσέγγιση στις ΗΠΑ. Στην έδρα της Μεγάλης Στοάς στη Νέα Υόρκη πραγματοποιούνταν από τότε ξεναγήσεις στο ευρύ κοινό. Οι επισκέπτες μπορούσαν να δουν την επιχρυσωμένη οροφή, τους μαρμάρινους τοίχους, να περιηγηθούν στα δώδεκα δωμάτια δίχως παράθυρα, όπου περίπου 60 στοές πραγματοποιούσαν τακτικές συναντήσεις.
Σύμφωνα με εκείνο το ρεπορτάζ, η Μεγάλη Στοά της Νέας Υόρκης είχε προσλάβει εταιρεία δημοσίων σχέσεων για να διαδώσει την είδηση της 225ης επετείου της, έδινε βάρος στις κοινωφελείς δράσεις της και διοργάνωνε ταχύρρυθμες συνεδρίες για να απονείμει τους τρεις πρώτους βαθμούς τεκτονισμού, μια διαδικασία που υπό άλλες συνθήκες διαρκούσε μήνες.
Μία από τις αφορμές ήταν ότι δεν μπορούσαν να αγνοήσουν άλλο τις θεωρίες που διατυπώνονταν για εκείνους σε ευπώλητα βιβλία, ή ακόμη και στην ταινία «Κώδικας ντα Βίντσι». Υπήρχαν, όμως, και άλλοι λόγοι. Ο αριθμός τους μειωνόταν σταθερά, οι κρόταφοι της πλειονότητας των μελών τους είχαν πλέον γκριζάρει. Από περίπου 346.000 μέλη το 1929, είχαν φτάσει σε 54.000 στη Νέα Υόρκη το 2006, σύμφωνα με την αμερικανική εφημερίδα.
Η λίστα των διακεκριμένων
Τεκτονικές κινήσεις εξωστρέφειας είχαν καταγραφεί και στο παρελθόν στη χώρα μας, αλλά πιο σποραδικά. Το 2019 το Τεκτονικό Μέγαρο Θεσσαλονίκης άνοιξε τις πόρτες του στο κοινό για πρώτη φορά συμμετέχοντας στο Open House, μια εκδήλωση δωρεάν ξεναγήσεων σε κτίρια εξέχουσας αρχιτεκτονικής. Στην οδό Φιλικής Εταιρείας σχηματίστηκαν τότε ουρές. Εκτιμάται ότι περίπου 1.000 πολίτες εισήλθαν σε δύο αίθουσες του κτιρίου. Δεν επιτρεπόταν η λήψη φωτογραφιών ή βίντεο στο εσωτερικό.
Ενα από τα πρώτα «ανοίγματα», πάντως, είχε σημειωθεί κάποια χρόνια νωρίτερα με τη δημοσιοποίηση λίστας «διακεκριμένων Ελλήνων τεκτόνων» στην ιστοσελίδα της Μεγάλης Στοάς. Σε αυτήν περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τους Αθανάσιο Τσακάλωφ και Αλέξανδρο Υψηλάντη της Φιλικής Εταιρείας, τον Ελευθέριο Βενιζέλο, καθώς και ιερείς, όπως τον Οικουμενικό Πατριάρχη Αθηναγόρα Α΄ και τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χρύσανθο. Από την πλευρά της Εκκλησίας της Ελλάδος δεν γίνεται αποδεκτός ο ισχυρισμός ότι κληρικοί της υπήρξαν τέκτονες. Ενα από τα επιχειρήματα των πιο δύσπιστων είναι ότι τα πρόσωπα της λίστας δεν βρίσκονται εν ζωή για να επιβεβαιώσουν την ιδιότητα που τους αποδίδεται. Ο κ. Μπινιάρης λέει ότι παγκοσμίως ακολουθείται η πρακτική της δημοσιοποίησης της τεκτονικής ιδιότητας μετά θάνατον για να μην προκληθεί οποιοδήποτε πρόβλημα εφόσον κάποιος δεν το επιθυμεί. «Δεν έχουν λυθεί ακόμη τα θέματα των προκαταλήψεων», επισημαίνει.
Στο ισόγειο του Τεκτονικού Μεγάρου Αθηνών, πίσω από τη βαριά μεταλλική πόρτα και την πύλη με το τουρνικέ, υπάρχουν οι προτομές του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, του Νίκου Καζαντζάκη και του Διονυσίου Ρώμα, νομικού και διπλωμάτη από τα Επτάνησα και πρωτεργάτη τού εν Ελλάδι τεκτονισμού από το 1811. Στην ιστοσελίδα τους, πέρα από φωτογραφίες διοικητικών συμβουλίων, είναι αναρτημένο και το βιογραφικό του 96χρονου Θεοδόση Τάσιου, ομότιμου καθηγητή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, ακαδημαϊκού και συγγραφέα, που φέρει τον τίτλο τού επί τιμή Μεγάλου Διδασκάλου.
Η Εκκλησία
Η θέση της Εκκλησίας της Ελλάδος είναι ότι ο τεκτονισμός δεν αποτελεί απλή φιλανθρωπική ή φιλοσοφική σχολή, αλλά «διεθνή μυητικό οργανισμό» και «μυσταγωγικό σύστημα» που είναι ασυμβίβαστο με τον χριστιανισμό. Οι τέκτονες αναφέρουν ότι δεν αποτελούν θρησκεία, ούτε υποκατάστατό της. Η πίστη στον Θεό (οποιασδήποτε θρησκείας) είναι βασικό προσόν για να γίνει κάποιο μέλος τους, λένε. «Ο Θεός κάθε τέκτονα παραμένει εκείνος της θρησκείας του και αποκαλείται με τη γενική προσωνυμία του Μεγάλου Αρχιτέκτονος του Σύμπαντος», σημειώνουν στην ιστοσελίδα τους.
Ο κ. Μπινιάρης λέει ότι στην Ελλάδα οι τέκτονες είναι στη συντριπτική τους πλειονότητα χριστιανοί ορθόδοξοι. Αναφέρει ακόμη ότι έχουν και ψάλτες στις τάξεις τους.
Η ένταξη
Για να εισέλθει κάποιος στον τεκτονισμό πρέπει να προταθεί από άλλα μέλη. Δεν δέχονται άθεους, ούτε άεργους. Θα ακολουθήσει διαδικασία συνεντεύξεων για να κριθεί εάν πληροί τις προϋποθέσεις. Πλέον, πάντως, δίνεται και η δυνατότητα κάποιος να αυτοπροταθεί διαδικτυακά. Στη σχετική φόρμα συμπληρώνει τις σπουδές, το επάγγελμα, τα χόμπι του και τις κατηγορίες των βιβλίων που προτιμάει. Και σε αυτή την περίπτωση ακολουθούν συνεντεύξεις.
Ρωτούν, μεταξύ άλλων, το υπό εισδοχή μέλος εάν είναι παντρεμένος και το γνωρίζει η γυναίκα του. «Εφόσον δεν το ξέρει, δεν γίνεται δεκτός», επισημαίνει ο κ. Μπινιάρης. «Κάποτε οι σύζυγοι είχαν την απορία τι κάνουν αυτοί. Υπήρχε σκοτάδι». Μέχρι και σήμερα δέχονται ως μέλη μόνο άνδρες. Επικαλούνται για αυτή την επιλογή τον σεβασμό στην παράδοσή τους.
Οπως αναφέρουν, οι ρίζες του τεκτονισμού ξεκινούν από τους λιθοξόους, οικοδόμους που έχτιζαν καθεδρικούς ναούς στον Μεσαίωνα. Διέμεναν σε χώρους κοντά στην εργασία τους που αποκαλούσαν στοές και πραγματοποιούσαν συναθροίσεις. Είχαν οργανωθεί σε ισχυρή συντεχνία, με τελετές μύησης και μυστικά σημεία και λέξεις για να αναγνωρίζονται μεταξύ τους. Σήμερα στα regalia, όπως αποκαλούνται τα διακριτικά που φέρουν οι τέκτονες, περιλαμβάνεται και το περίζωμα που παραπέμπει στην ποδιά του τεχνίτη.
Υπάρχουν και αιτήσεις που απορρίπτονται. Αναφέρουν στην «Κ» την περίπτωση ενός ιδιοκτήτη καταστήματος ελαστικών που πρόσφατα είπε ότι ήθελε να ενταχθεί στους κόλπους τους για να αναπτύξει την επιχείρησή του, καθώς και ενός γιατρού που θεωρούσε ότι η είσοδος θα του εξασφάλιζε πελατεία.
Η στήριξη
Στην ιστοσελίδα τους σημειώνουν ότι η εκμετάλλευση της τεκτονικής ιδιότητας για την προώθηση προσωπικών και επαγγελματικών συμφερόντων είναι απορριπτέα. Τους ρωτάμε για την αίσθηση που υπάρχει σε μερίδα του κόσμου ότι ο τεκτονισμός λειτουργεί σαν κλειστό δίκτυο υποχρεωτικής αλληλοϋποστήριξης. «Αυτή η αλληλοβοήθεια πολλές φορές κατηγορείται», λέει ο κ. Μπινιάρης και την αποκαλεί «αγνή στήριξη». «Δενόμαστε έπειτα από δύο μήνες με αυτόν που θα έρθει. Μπορεί να μας πει τα προβλήματά του. Συνήθως οι τέκτονες δεν αμείβονται από τους αδελφούς τους. Εχοντας ένα τεχνικό γραφείο, εάν κάποιος τέκτονας ζητήσει τοπογραφικό δεν τον χρεώνεις. Το ίδιο πράττει και ένας γιατρός. Δεν στηρίζουμε κάποιον καταχρηστικά επειδή είναι αδελφός, έχουν αλλάξει οι εποχές. Εμπιστευόμαστε περισσότερο αδελφούς γιατί τους ξέρουμε καλύτερα και τους αξιολογούμε, όχι μόνο γιατί είναι αδελφοί μας».
Ως ενεργό μέλος θεωρείται κάποιος που μετέχει περίπου δύο φορές τον μήνα στις αποκαλούμενες τεκτονικές εργασίες. Τα ανενεργά μέλη στην Ελλάδα υπολογίζονται σε 10.000. Στις στοές πραγματοποιούνται διαλέξεις με θεματολογία που μπορεί να περιλαμβάνει ζητήματα αρετής, δικαιοσύνης ή ιστορίας και τελετές μύησης ή προοδευτικής ανέλιξης των μελών τους (υπάρχουν τρεις βαθμοί στους τέκτονες: μαθητής, εταίρος και διδάσκαλος). Κάθε εργασία κλείνει με ένα κοινό δείπνο.
Αποκλειστικοί χρηματοδότες είναι τα μέλη τους. Η ετήσια εισφορά είναι 300 ευρώ, αλλά είναι στην ευχέρεια των μελών να προσφέρουν περισσότερα εάν το επιθυμούν. Στο τέλος κάθε τελετής υπάρχει το ελεονομείο, σε έναν αδιαφανή σάκο ο καθένας μπορεί να βάλει κάποιο ποσό για φιλανθρωπικές δράσεις. «Δεν ψάχνουμε την οικονομική, αλλά την πνευματική ελίτ», λέει ο Νίκος Σαμανίδης, που φέρει τον τίτλο του πρόσθετου Μεγάλου Διδασκάλου.
Η υπεξαίρεση
Πριν από λίγα χρόνια η Μεγάλη Στοά της Ελλάδος είχε βρεθεί στο επίκεντρο της δημοσιότητας εξαιτίας ενός οικονομικού σκανδάλου. Το 2023 ο πρώην λογιστής τους καταδικάστηκε σε πρώτο βαθμό για υπεξαίρεση 714.000 ευρώ από το μασονικό ταμείο. Ο ίδιος ενώπιον της ανακρίτριας είχε υποστηρίξει ότι τον «στοχοποίησαν». Πέρυσι καταδικάστηκε και σε δεύτερο βαθμό σε κάθειρξη έξι ετών. Ο νομικός και τέκτονας Δημήτρης Μπεργούνης λέει στην «Κ» ότι η περιουσία του λογιστή έχει δεσμευτεί και έχουν κινηθεί διαδικασίες είσπραξης του ποσού που επιδικάστηκε από τα αστικά δικαστήρια.
Ο κ. Μπινιάρης λέει ότι πλέον διαθέτουν πρόσθετα φίλτρα ελέγχου των οικονομικών τους θεμάτων, τα οποία περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, και εξωτερικούς ορκωτούς ελεγκτές. Αποδίδουν όσα συνέβησαν σε αυτή την περίπτωση και σε κατάχρηση της εμπιστοσύνης που υπήρχε εσωτερικά. Ο πρώην λογιστής που καταδικάστηκε ήταν και ο ίδιος τέκτονας.
