«Eλληνας χωρίς κομπίνα, πεθαμένος από την πείνα», λέει μια αντιπαροιμία. «Οι αντιπαροιμίες λειαίνονται μέσα στην καθημερινή χρήση και συμπυκνώνουν αυτό που θέλουν να πουν», υπογραμμίζει ο Μανόλης Βαρβούνης, καθηγητής Λαογραφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. Πολλές παροιμίες χρησιμοποιούνται καθημερινά στον δημόσιο διάλογο προκειμένου να περιγράψουν και να σατιρίσουν την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. Ταυτόχρονα, καθημερινά πλάθεται νέο παροιμιακό υλικό –οι αντιπαροιμίες–, είτε από την αρχή είτε ως παραλλαγή παλιού, προκειμένου να περιγράψει όσα διαδραματίζονται σήμερα.
Υλικό επικαιρότητας
Οσον αφορά τη σημερινή επικαιρότητα, δίνει άφθονο υλικό. Υπάρχουν, για παράδειγμα, αμαρτίες που δεν αποκαλύπτονται ποτέ. Αλλες πάλι, αργά ή γρήγορα, έρχονται στο φως. «Παλιά αμαρτία, καινούργια ντροπή», έλεγαν οι προηγούμενες γενιές. «Οι παροιμίες είναι συμπυκνωμένη σοφία, οι απόψεις του ελληνικού λαού για καταστάσεις της καθημερινής ζωής. Τις χρησιμοποιούμε μέχρι και σήμερα κυρίως για τρεις λόγους: πρώτον, είναι έμμετρες, απομνημονεύονται και χρησιμοποιούνται εύκολα. Δεύτερον, αφορούν οικεία βιώματά μας. Περιγράφουν εικόνες που μας είναι γνώριμες. Κάθε λαός έχει τις δικές του παροιμίες ανάλογα με τις δικές του εικόνες. Τρίτον, δεν χρειάζονται επεξήγηση. Μια επιτυχημένη παροιμία ανακαλεί το νόημά της αμέσως», εξηγεί ο κ. Βαρβούνης, περιγράφοντας τη διαχρονικότητά τους.
Ερμα μαντριά, γιομάτα λύκους. «Μεταφορικά σημαίνει ότι όταν λείπουν αυτοί που εξασφαλίζουν τη θεσμική κατοχύρωση μιας κοινωνίας ή μιας οικογένειας, οι θεσμοί καταρρέουν και εκμεταλλεύονται την κατάσταση διάφοροι επιτήδειοι», εξηγεί ο Μανόλης Βαρβούνης, καθηγητής Λαογραφίας στο ΔΠΘ.
Κάποιες φορές, η λαϊκή σοφία μιλάει για τη στιγμή που οι άνθρωποι και οι κοινωνίες κάνουν κάποια λάθη. «Εβαλαν τον λύκο να φυλάει τα πρόβατα». Υπάρχει ένα παράδοξο σε αυτή την παροιμία: «Είναι μια εικόνα καταστροφής. Κανείς ποτέ δεν βάζει τον λύκο να φυλάει τα πρόβατα. Ισα ίσα, προσέχει τα πρόβατα από τον λύκο», εξηγεί ο καθηγητής. «Αλλοτε, όταν οι φύλακες δεν έχουν γνώση κάποιοι βρίσκουν τον τρόπο και προσφέρουν αφιλοκερδώς τις υπηρεσίες τους. Οταν ερημώσει το μαντρί, όταν φύγει ο τσοπάνης, τότε έρχονται οι λύκοι. “Ερμα μαντριά, γιομάτα λύκους”, λέει η παροιμία. Μεταφορικά σημαίνει ότι όταν λείπουν αυτοί που εξασφαλίζουν τη θεσμική κατοχύρωση μιας κοινωνίας ή μιας οικογένειας, οι θεσμοί καταρρέουν και εκμεταλλεύονται την κατάσταση διάφοροι επιτήδειοι», αναφέρει ο κ. Βαρβούνης. Πότε είναι η καλύτερη στιγμή για τους επιτηδείους να λάμψουν; Μα φυσικά σε κάθε μεγάλη αναστάτωση, σε κάθε μεγάλη αναμπουμπούλα. «”Ο λύκος στην αναμπουμπούλα χαίρεται”: Για παράδειγμα, όταν γίνει ένας μεγάλος σεισμός και εγκαταλειφθούν τα σπίτια, ξεκινούν οι λεηλασίες. Αυτό ακριβώς εννοεί η παροιμία», συμπληρώνει ο κ. Βαρβούνης.
Μεταξύ κατεργαρέων ειλικρίνεια. «Η λέξη κατεργάρης προέρχεται από τα κάτεργα, δηλαδή τις γαλέρες όπου οι κατάδικοι έκαναν καταναγκαστική εργασία. Επειδή κωπηλατούσαν δίπλα δίπλα, έπρεπε να υπάρχουν ειλικρίνεια και συνεργασία».
Το «ζωικό κεφάλαιο»
Μια άλλη παροιμία που σχετίζεται άμεσα με την κοινωνία λέει: «Αλλού τα κακαρίσματα κι αλλού γεννούν οι κότες». Ο καθηγητής τονίζει: «Βγαίνει, για παράδειγμα, ένας υπουργός και ανακοινώνει ότι θα αποζημιωθούν οι αγρότες που έχασαν τα κεράσια τους. Αν στην πραγματικότητα τα λεφτά μέσω του ΟΠΕΚΕΠΕ πάνε σε μερικούς οι οποίοι δεν είχαν κερασιές, αλλά είχαν το μέσο ώστε να προωθηθεί το αίτημά τους ή δήλωναν ψεύτικα στοιχεία επειδή γνώριζαν ότι δεν θα ελεγχθούν, τότε τα κακαρίσματα ήταν η βοήθεια προς τους έχοντες ανάγκη, αλλά οι κότες “γέννησαν” σε αυτούς που είχαν το βύσμα», σημειώνει ο καθηγητής. «Εκεί που μας χρωστούσανε, μας πήραν και το βόδι», θα απαντούσε κάποιος, βέβαια, που αδικήθηκε και τώρα θα χρειαστεί να πληρώσει τα πρόστιμα όσων καταχράστηκαν τα κονδύλια. «Εδώ πρόκειται για την απόλυτη αδικία. Ενώ κάποιος είναι υπόχρεος απέναντί μας, καταφέρνει με πλάγια μέσα να αντιστρέψει την κατάσταση και να βρεθούμε εμείς χρεωμένοι. Περιγράφει τη διαπλοκή, ένα φαινόμενο που υπήρχε ανέκαθεν στις κοινωνίες», επισημαίνει ο κ. Βαρβούνης.
Λέξεις με βάθος
Ιστορικό βάθος έχει η λέξη κατεργάρης. «”Μεταξύ κατεργαρέων ειλικρίνεια”. Η λέξη κατεργάρης προέρχεται από τα κάτεργα, δηλαδή τις γαλέρες όπου οι κατάδικοι έκαναν καταναγκαστική εργασία. Επειδή κωπηλατούσαν δίπλα δίπλα, έπρεπε να υπάρχουν ειλικρίνεια και συνεργασία για να μην επιβαρύνει ο ένας τον άλλον. Δηλαδή ο κάθε κατάδικος στη θέση του στη γαλέρα». Πάντα, όμως, όλοι θα πρέπει να θυμόμαστε πως «το έξυπνο πουλί από τη μύτη πιάνεται».
