Το πυκνό νέφος της αφρικανικής σκόνης «τυλίγει» για δεύτερη φορά μέσα σε έναν μήνα τον ουρανό, με το φαινόμενο –σε πλήρη εξέλιξη– να επηρεάζει για μία ακόμη φορά την περιοχή μας είτε με λασποβροχές είτε με αυξημένα φορτία σκόνης που εκτείνονται από την Κρήτη μέχρι τη Βόρεια Ελλάδα.
Από την αρχή του χρόνου μέχρι σήμερα, το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών μέσω του σταθμού του στο Ρέθυμνο έχει καταγράψει συνολικά έξι επεισόδια μεσαίας και ισχυρής έντασης του φαινομένου, όταν το πρώτο εξάμηνο του 2025 είχαν καταγραφεί μόλις δύο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, οι συγκεντρώσεις έφτασαν σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα:
Το 2026:
- 21 Φεβρουαρίου: 710 μικρογραμμάρια/κ.μ.
- 1η Απριλίου: περίπου 1.000 μικρογραμμάρια/κ.μ.
Αντίστοιχα, το 2025:
- 12 Μαρτίου: 975 μικρογραμμάρια/κ.μ.
- 16 Μαΐου: 980 μικρογραμμάρια/κ.μ.
Υπό διαρκή εξέταση το φαινόμενο
Και παρότι τα στοιχεία παρουσιάζουν μια αυξημένη δραστηριότητα, οι επιστήμονες εμφανίζονται προς το παρόν επιφυλακτικοί ως προς την άμεση –τουλάχιστον– σύνδεση του φαινομένου με την κλιματική αλλαγή.
«Τα στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας δείχνουν εξάρσεις και όχι κάποια μόνιμη αυξητική τάση που να συνδέεται με την κλιματική αλλαγή. Η πρόσφατη καταγραφή ωστόσο περισσότερων επεισοδίων έχει δημιουργήσει ανησυχία», τονίζει στην «Κ» ο καθηγητής του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την Κλιματική Αλλαγή Κώστας Καρτάλης, σημειώνοντας ότι το φαινόμενο εξετάζεται διαρκώς.
Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC), που αποτελεί τον επιστημονικό βραχίονα των Ηνωμένων Εθνών, στις πιο πρόσφατες εκθέσεις της από το 2022 και μετά, κατατάσσει τα επεισόδια σκόνης στα φαινόμενα «χαμηλής εμπιστοσύνης», σε εκείνα δηλαδή που –προς το παρόν– δεν φαίνεται να συνδέονται άμεσα με την κλιματική αλλαγή.
«Είναι ένα φαινόμενο που δεν έχει κάποια συστηματική συμπεριφορά σε βάθος χρόνου, όπως συμβαίνει με την αύξηση της θερμοκρασίας. Οσο, όμως, περνούν τα χρόνια, φαίνεται να διαμορφώνεται μια τάση. Αν αυτή διατηρηθεί για ένα επαρκές χρονικό διάστημα, που για τα διεθνή δεδομένα είναι τα 30 έτη, τότε ενδέχεται να αλλάξει κατηγορία», λέει ο κ. Καρτάλης ο οποίος συμμετέχει στη συντακτική ομάδα του IPCC για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.
Μέχρι και σήμερα, η μεταφορά σκόνης προσεγγίζεται ως ένα μετεωρολογικό φαινόμενο που δεν είναι σπάνιο στη Μεσόγειο και παρουσιάζει –σύμφωνα με ιστορικά δεδομένα– περιόδους έξαρσης και ύφεσης, κυρίως κατά την άνοιξη. Ο καθηγητής του ΕΚΠΑ σημειώνει πως η μεταφορά της αφρικανικής σκόνης παραμένει σε κάθε περίπτωση θέμα προς επιστημονική παρακολούθηση και ανάλυση, λαμβάνοντας υπόψη ότι κλιματικές παράμετροι που δυνητικά επηρεάζουν την κυκλοφορία των αερίων μαζών μεταβάλλονται ή συμβάλλουν στην ενίσχυση της ξηρασίας.
«Σήμερα διαπιστώνουμε μια έμμεση σύνδεση με την κλιματική αλλαγή, καθώς κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου οι ποσότητες σκόνης που προέρχονται από περιοχές της Βόρειας Αφρικής αυξάνονται. Πρόκειται για περιοχές που εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής υπόκεινται σε αυξημένη ξηρασία και ερημοποίηση και επομένως ο άνεμος που φτάνει έως εδώ έχει να μεταφέρει περισσότερη φερτή ύλη», αναφέρει ο κ. Καρτάλης.
Συχνότερα επεισόδια και τον χειμώνα
Αν και η μεταφορά της σκόνης συνδέεται κυρίως με την άνοιξη –όταν οι νοτιάδες επηρεάζουν τη μεταφορά σκόνης από τη Βόρεια Αφρική–, τα τελευταία χρόνια το φαινόμενο καταγράφεται ολοένα και συχνότερα και μέσα στον χειμώνα, σε περιόδους με ήπιες θερμοκρασίες και παρατεταμένες νότιες ροές.
«Οι ήπιοι χειμώνες συνδέονται με πιο συχνή επικράτηση νοτιάδων. Οι νοτιάδες είναι αυτοί που μεταφέρουν τη σκόνη από τη Βόρεια Αφρική προς τη χώρα μας, επομένως εκ των πραγμάτων δημιουργούνται πιο ευνοϊκές συνθήκες για περισσότερα επεισόδια», σημειώνει στην «Κ» ο επικεφαλής του Meteo και διευθυντής ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, Κώστας Λαγουβάρδος.
Ο ίδιος εξηγεί ότι η αφρικανική σκόνη είναι ένα φυσικό φαινόμενο: ισχυροί άνεμοι και βαρομετρικά χαμηλά σηκώνουν μεγάλες ποσότητες σωματιδίων από τις ερημικές εκτάσεις της Βόρειας Αφρικής οι οποίες στη συνέχεια μεταφέρονται προς την Ευρώπη μέσω νότιων ρευμάτων.
Την ίδια ώρα, το φαινόμενο που βρίσκεται σε εξέλιξη αυτές τις ημέρες επηρεάζει εκτεταμένες περιοχές της χώρας μας, με τα χαρακτηριστικά του να διαφέρουν από προηγούμενα κύματα. «Πρόκειται για ένα επεισόδιο διάρκειας 3-4 ημερών με μεγάλη γεωγραφική έκταση, που “αγγίζει” τα Βαλκάνια. Οι συγκεντρώσεις κοντά στο έδαφος δεν είναι τόσο υψηλές όσο στο προηγούμενο ισχυρό επεισόδιο της 1ης Απριλίου, ωστόσο η παρουσία της σκόνης αυτή τη φορά είναι αισθητή σε μεγάλο μέρος της χώρας και αναμένεται να υποχωρήσει το Σάββατο», αναφέρει ο κ. Λαγουβάρδος τονίζοντας ότι το Αστεροσκοπείο Αθηνών έχει στη διάθεσή του εξαιρετικά σύγχρονα εργαλεία για την ακριβή πρόγνωση μεταφοράς της σκόνης.
Σε σοβαρά επεισόδια μεταφοράς σκόνης, η συγκέντρωση αιωρούμενων σωματιδίων μπορεί να είναι τρεις ή και τέσσερις φορές παραπάνω από το όριο που έχει θεσπίσει η Ευρωπαϊκή Ενωση, με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, ιδιαίτερα για ευπαθείς ομάδες.
Το ζήτημα ωστόσο δεν είναι μόνο μετεωρολογικό, αλλά και υγειονομικό. Η επίδραση της αφρικανικής σκόνης στην ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα είναι άμεση και ιδιαίτερα επιβαρυντική, τονίζουν οι επιστήμονες.
«Σε σοβαρά επεισόδια μεταφοράς σκόνης, η συγκέντρωση αιωρούμενων σωματιδίων μπορεί να είναι τρεις ή και τέσσερις φορές παραπάνω από το όριο που έχει θεσπίσει η Ευρωπαϊκή Ενωση, με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, ιδιαίτερα για ευπαθείς ομάδες και κυρίως για παιδιά, ηλικιωμένους, άτομα με αναπνευστικά ή καρδιολογικά προβλήματα, άτομα με αλλεργίες και εργαζομένους σε εξωτερικούς χώρους», τονίζει ο κ. Καρτάλης, σημειώνοντας ότι ανεξαρτήτως του αν το φαινόμενο είναι μετεωρολογικό ή κλιματικό, θα πρέπει να υπάρχει προληπτική δράση.
Θα πρέπει να ενισχυθεί το πράσινο στις πόλεις, όχι μόνο για τη μείωση της θερμοκρασίας, αλλά γιατί τα δέντρα λειτουργούν ως φίλτρα της σκόνης. Να φροντίσουμε τις ευάλωτες υποδομές, όπως τα νοσοκομεία, τα σχολεία, τα κέντρα υγείας ή τα ΚΑΠΗ, ώστε να έχουν καλύτερα φίλτρα στις συσκευές κλιματισμού και αερισμού των χώρων.
«Μπορεί να μην έχει χτυπήσει η καμπάνα, αλλά έχει ήδη χτυπήσει ένα καμπανάκι. Θα πρέπει να ενισχυθεί το πράσινο στις πόλεις, όχι μόνο για τη μείωση της θερμοκρασίας, αλλά γιατί τα δέντρα λειτουργούν ως φίλτρα της σκόνης. Να φροντίσουμε τις ευάλωτες υποδομές, όπως τα νοσοκομεία, τα σχολεία, τα κέντρα υγείας ή τα ΚΑΠΗ, ώστε να έχουν καλύτερα φίλτρα στις συσκευές κλιματισμού και αερισμού των χώρων», σημειώνει ο καθηγητής του ΕΚΠΑ και καταλήγει:
«Δεν χρειάζεται να αποδειχθεί πλήρως η σύνδεση με την κλιματική αλλαγή για να δράσουμε. Το φαινόμενο ήδη μας επηρεάζει και θα πρέπει να λειτουργήσουμε προληπτικά για να προσαρμοστούμε».
