Η επίθεση σε λύκειο της περιφέρειας της Ούρφα στην Τουρκία, την Τρίτη, από έναν 19χρονο με καραμπίνα που πυροβόλησε αδιακρίτως τραυματίζοντας δεκαέξι άτομα ήταν ένα μεμονωμένο περιστατικό για λίγες μόνο ώρες. Ηδη από το μεσημέρι της Τετάρτης έπαυε πια να αποτελεί ένα άγνωστο εγκληματικό μοτίβο για τη χώρα, όταν στην πόλη Καχραμανμαράς, ένας άλλος 14χρονος άνοιγε πυρ με ένα από τα πέντε όπλα που είχε πάνω του, σκοτώνοντας τελικά οκτώ 11χρονους συμμαθητές του και μία εκπαιδευτικό και τραυματίζοντας είκοσι.
Τα πρώτα ευρήματα της έρευνας που ακολούθησε ήταν αποκαλυπτικά: Ο Τούρκος υπουργός Δικαιοσύνης ήδη από το μεσημέρι της Πέμπτης ανακοίνωνε 162 προσαγωγές χρηστών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, 67 εκ των οποίων είχαν απειλήσει ότι θα διαπράξουν ανάλογες επιθέσεις σε 54 σχολεία της χώρας. Ο 14χρονος δράστης του Καχραμανμαράς φέρεται να χρησιμοποιούσε σε τηλεφωνική εφαρμογή τη φωτογραφία του Ρότζερ Ελιοτ, που είχε δολοφονήσει 6 άτομα στο Ισλα Βίστα των ΗΠΑ το 2014. Σύμφωνα με τις έως τώρα πληροφορίες, ο 19χρονος της Ούρφα είχε κάνει γνωστό μέσω του λογαριασμού του σε κοινωνικό δίκτυο πως σχεδίαζε να επιτεθεί στο παλιό σχολείο του, αλλά η δημοσίευση δεν αξιολογήθηκε καταλλήλως.
Στόχος η μαζική βλάβη
Οι δύο νεαροί δράστες, άγνωστοι μεταξύ τους, που έχασαν και οι ίδιοι τη ζωή τους μέσα στο χάος που προκάλεσαν, ανάγκασαν την τουρκική κοινωνία να προβεί σε μια επώδυνη ενδοσκόπηση. Τα κίνητρά τους και οι βαθύτερες αιτίες της τυφλής και προηγουμένως ανήκουστης βίας βρίσκονται τώρα στο μικροσκόπιο ειδικών όλων των πεδίων, δύο εκ των οποίων μιλούν στην «Κ» για τα φαινόμενα αυτά, επισημαίνοντας πως καμία κοινωνία δεν είναι αλώβητη από τη βία ανηλίκων – ούτε και η ελληνική.
Σύμφωνα με την κατάθεση του πατέρα, ο 14χρονος είχε εκδηλώσει ενδιαφέρον για τα όπλα το τελευταίο διάστημα, ρωτούσε για την οπλοκατοχή στην Αμερική και ζητούσε από τον πατέρα του, ο οποίος είναι αστυνομικός και ο ιδιοκτήτης των πέντε όπλων που έφερε πάνω του ο γιος του κατά την επίθεση, να του δείξει πώς να πυροβολεί, γιατί οι συμμαθητές του ήδη ήξεραν.
«Ενώ παλαιότερα βλέπαμε συγκρούσεις μεταξύ συνομηλίκων που ήταν πιο παρορμητικές και αντιδραστικές, σήμερα βλέπουμε προσχεδιασμένες ενέργειες με υψηλό καταστροφικό δυναμικό και στόχο τη μαζική βλάβη», παρατηρεί η κλινική ψυχολόγος Ασλί Αλτινόκ, που έχει πολυετή εμπειρία σε σχολικά περιβάλλοντα στην Τουρκία και έχει εργαστεί σε ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις στις πληγείσες περιοχές του σεισμού του 2023, το επίκεντρο του οποίου ήταν το Καχραμανμαράς.
«Στην τουρκική κοινωνία, η αλλαγή αφορά τη συστηματική διάχυση της βίας από το μακρο-σύστημα προς το μικρο-σύστημα. Η οικονομική κρίση, ο διχαστικός πολιτικός λόγος και η μείωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς έχουν δημιουργήσει μια “συστημική επιθετικότητα”. Αυτή η ένταση διεισδύει μέσω σχολείων και γειτονιών στις οικογένειες. Οι γονείς βιώνουν εξουθένωση, γεγονός που οδηγεί στην παραμέληση των συναισθηματικών αναγκών των παιδιών. Τα παιδιά, που δεν λαμβάνουν βασικές ψυχολογικές ανάγκες όπως ασφάλεια, στοργή και όρια, και που παρατηρούν καθημερινά τη βία ως κανονικότητα, εκφράζουν αυτή την απόγνωση και τον θυμό με ακραίες πράξεις βίας», προσθέτει η ίδια.
Δικηγόρος, ακτιβίστρια και πρόεδρος του συλλόγου «Πρώτα τα Παιδιά και οι Γυναίκες» (Önce Çocuklar ve Kadınlar Derneği), που παρέχει νομική, υλική και ηθική στήριξη σε ευάλωτες γυναίκες και παιδιά, η Μουζντέ Τοζμπέι επισημαίνει στην «Κ» πως «το βασικό που έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια στην Τουρκία είναι η κατάρρευση των δικτύων κοινωνικής αλληλεγγύης και η πλήρης απώλεια εμπιστοσύνης στο κράτος δικαίου».
Η οικονομική κρίση, ο διχαστικός πολιτικός λόγος και η μείωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς έχουν δημιουργήσει μια “συστημική επιθετικότητα”. Αυτή η ένταση διεισδύει μέσω σχολείων και γειτονιών στις οικογένειες.
Η κ. Τοζμπέι όπως και η ψυχολόγος Ασλί Αλτινόκ διακρίνουν ως βασική πηγή άγχους των νέων στην Τουρκία τις περιορισμένες ευκαιρίες εξέλιξης. «Το βασικό πρόβλημα είναι η απόλυτη αίσθηση έλλειψης μέλλοντος. Η φτώχεια, η κατάρρευση του εκπαιδευτικού συστήματος και η έλλειψη αξιοκρατίας έχουν καταστρέψει κάθε ελπίδα. Οι νέοι κατανοούν από νωρίς ότι, όσο κι αν προσπαθήσουν, δεν θα έχουν πρόσβαση σε μια δίκαιη ζωή. Αντιμετωπίζουν ακόμη και δυσκολίες κάλυψης βασικών αναγκών, όπως η τροφή και η στέγαση. Παράλληλα, οι αυξανόμενες συντηρητικές πιέσεις και η απομάκρυνση από την κοσμική και επιστημονική εκπαίδευση, καθώς και η παιδική εργασία, επιβαρύνουν τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική τους υγεία», τονίζει η πρόεδρος του συλλόγου.
Μιμητισμός και ιδιωτική οπλοκατοχή
Η κ. Αλτινόκ επισημαίνει ότι οι δύο επιθέσεις στη χώρα, αν και ασύνδετες, παρουσιάζουν σαφή κοινά στοιχεία. «Η χρονική εγγύτητα υποδηλώνει φαινόμενο μιμητισμού, ενώ ένα σημαντικό ζήτημα είναι και η εύκολη πρόσβαση σε όπλα, που καταδεικνύει το πρόβλημα της ιδιωτικής οπλοκατοχής στην Τουρκία».
Οπως σημειώνει, τα γεγονότα αυτά δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά ως μέρος μιας παγκόσμιας κρίσης της νεολαίας που συνδέεται με τις ιδιαίτερες συνθήκες της Τουρκίας. «Δυστυχώς, αυτό αποτελεί προειδοποίηση όχι μόνο για την Τουρκία αλλά και για τους νέους παγκοσμίως», λέει.
Βιντεοληπτικό υλικό που διακινείται στα τούρκικα μέσα ενημέρωσης δείχνει τον 14χρονο δράστη με τον πατέρα του σε μαθήματα σκοποβολής, υποθετικά δύο ημέρες πριν από την επίθεση. Σύμφωνα με την κατάθεση του πατέρα, ο 14χρονος είχε εκδηλώσει ενδιαφέρον για τα όπλα το τελευταίο διάστημα, ρωτούσε για την οπλοκατοχή στην Αμερική και ζητούσε από τον πατέρα του, ο οποίος είναι αστυνομικός και ο ιδιοκτήτης των πέντε όπλων που έφερε πάνω του ο γιος του κατά την επίθεση, να του δείξει πώς να πυροβολεί, γιατί οι συμμαθητές του ήδη ήξεραν.
«Τα γεγονότα σε περιοχές όπως η Ούρφα και το Καχραμανμαράς δείχνουν ξεκάθαρα κοινά στοιχεία κοινωνικής παρακμής και κουλτούρας ατιμωρησίας. Οι δράστες προέρχονται συχνά από περιβάλλοντα όπου η βία γίνεται ανεκτή ή ακόμη και ενθαρρύνεται ως ένδειξη “ανδρισμού”. Σε περιοχές με ισχυρές πατριαρχικές δομές κυριαρχεί η αντίληψη ότι δίκιο έχει όποιος έχει δύναμη ή όπλα. Η εύκολη πρόσβαση σε όπλα και η απουσία προληπτικών μέτρων από το κράτος ενισχύουν αυτή τη συμπεριφορά», υποστηρίζει η Μουζντέ Τοζμπέι.
Στο Διαδίκτυο το τραύμα συνεχίζεται
Ενώ η εκτεταμένη έρευνα των τουρκικών αρχών είναι σε εξέλιξη, στο επίκεντρο βρίσκεται η διαδικτυακή δραστηριότητα των δύο δραστών, η χρήση των κοινωνικών δικτύων αλλά και η ενασχόλησή τους με τα διαδικτυακά παιχνίδια, ενώ η Τουρκία σκοράρει 4η παγκοσμίως στον εθισμό των χρηστών στο online gaming. Σύμφωνα με τα πρώτα στοιχεία, ο 14χρονος φέρεται να έπαιζε σε δημοφιλή πλατφόρμα με προσομοιώσεις μαζικών εκτελέσεων, αλλά και να διατηρούσε σε κοινωνικό δίκτυο λογαριασμό με ψευδώνυμο όπου δημοσίευσε το «μανιφέστο» του, το οποίο ήταν αποκαλυπτικό για τις προθέσεις του.
Η Τουρκία σκοράρει 4η παγκοσμίως στον εθισμό των χρηστών στο online gaming.
Το online gaming και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσφέρουν μια ψευδή αίσθηση δύναμης και ανήκειν σε απομονωμένους νέους, υπογραμμίζει η κλινική ψυχολόγος Ασλί Αλτινόκ. «Οι χώροι κοινωνικοποίησης έχουν περιοριστεί, οδηγώντας τους νέους σε ψηφιακούς “θαλάμους ηχούς”. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν πλατφόρμες όπου το τραύμα συνεχίζεται μέσω διαδικτυακού εκφοβισμού και όπου η βία και οι ακραίες ιδεολογίες καταναλώνονται χωρίς φίλτρο. Οι νέοι προσπαθούν να αντισταθμίσουν την αίσθηση ανεπάρκειας και αδυναμίας μέσω επιθετικών διαδικτυακών ταυτοτήτων», προσθέτει η ίδια.
«Ωστόσο, το βασικό πρόβλημα δεν είναι το ίδιο το Διαδίκτυο, αλλά το στρεβλό σύστημα που αφήνει τα παιδιά μόνα μέσα σε αυτό, χωρίς ποιοτική εκπαίδευση και ασφαλές κοινωνικό περιβάλλον», επισημαίνει η κ. Τοζμπέι.
«Καμία πράξη βίας δεν εμφανίζεται ξαφνικά»
Την Πέμπτη, τα συνδικάτα των εκπαιδευτικών διαδήλωσαν μπροστά από το κτίριο του υπουργείου Παιδείας στην Αγκυρα, διαμαρτυρόμενα για τις συνθήκες στα σχολεία και το πρόσφατο κύμα βίας.
«Η ίδια η βία είναι ένα αποτέλεσμα», δήλωσε στο Reuters η Ντιλέκ Τσακμάν, μέλος του συνδικάτου εκπαιδευτικών Eğitim-Sen, καλώντας τον υπουργό Παιδείας να παραιτηθεί. «Δεν θα πρέπει να αποδίδεται αποκλειστικά στα παλαιότερα τραύματα ενός μαθητή. Χρειαζόμαστε έρευνα για να κατανοήσουμε τους υποκείμενους λόγους που ωθούν τους μαθητές προς τη βία ή το έγκλημα».
Η δικηγόρος Μουζντέ Τοζμπέι προσθέτει πως κανένα περιστατικό βίας στην Τουρκία δεν αποτελεί, πραγματικά, έκπληξη. «Τα βασικά προειδοποιητικά σημάδια είναι η ανεξέλεγκτη οργή, η έλλειψη ενσυναίσθησης και η συστηματική επιθετικότητα προς ζώα, φύση, γυναίκες ή πιο αδύναμους συνομηλίκους. Ο σχολικός εκφοβισμός έχει φτάσει σε ανεξέλεγκτα επίπεδα. Παρά τις προειδοποιήσεις, οι αρμόδιες αρχές αγνοούν συστηματικά αυτά τα σημάδια», λέει.
Είναι πολύ σημαντικό το διεθνές κοινό να μη βλέπει αυτή την κατάσταση ως απλή εφηβική παρέκκλιση ή ως μεμονωμένα εγκλήματα. Πρόκειται για αποτέλεσμα βαθιάς και συστηματικής κοινωνικής κρίσης.
Η ψυχολόγος Ασλί Αλτινόκ θα υπερθεματίσει: «Καμία βίαιη πράξη δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Υπάρχουν σημάδια όπως κοινωνική απομόνωση, εσωστρέφεια, έλλειψη ενσυναίσθησης, έντονες εκρήξεις θυμού και εμμονή με τη βία. Ωστόσο, το εκπαιδευτικό σύστημα δεν είναι επαρκώς εξοπλισμένο για να τα εντοπίσει. Οι υπηρεσίες ψυχολογικής υποστήριξης είναι υποστελεχωμένες και συχνά αγνοούν τα εσωτερικά προβλήματα των “ήσυχων” μαθητών, γεγονός που αφήνει τους νέους μόνους με την απελπισία τους», τονίζει.
Μόνοι με την απελπισία τους έμειναν μέχρι το τέλος οι δύο δράστες που κανένας ενήλικος δεν υποψιάστηκε έγκαιρα ότι ενορχήστρωναν τη μαζική εκτέλεση του σχολικού τους περιβάλλοντος. Εκ των υστέρων, άπαντες προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν τα κίνητρά τους.
«Είναι πολύ σημαντικό το διεθνές κοινό να μη βλέπει αυτή την κατάσταση ως απλή εφηβική παρέκκλιση ή ως μεμονωμένα εγκλήματα. Πρόκειται για αποτέλεσμα βαθιάς και συστηματικής κοινωνικής κρίσης», καταλήγει η κ. Τοζμπέι.
