Τι άνθρωπος να ήταν ο Χέρμαν Χόιερ; Τι να αφηγήθηκε στην οικογένειά του, στη Γερμανία, για τα χρόνια που υπηρέτησε στην κατεχόμενη Ελλάδα; Να αδιαφορούσε άραγε ή μήπως να περηφανευόταν για τα αντίποινα των ναζί στους Ελληνες που αντιστέκονταν; Και πώς να περνούσαν οι μέρες στη στρατιωτική μονάδα του, όταν δεν φωτογράφιζε κάποια εκτέλεση; Με στρατιωτικές ασκήσεις στα μέρη όπου είχε στρατοπεδεύσει; Με πρόβες παρέλασης, σε κάποιο αρχαίο ελληνικό μνημείο;
Η «Κ» έχει στη διάθεσή της και δημοσιεύει δύο ακόμα φωτογραφίες «στρατιωτικού τύπου» της Συλλογής Χόιερ, η οποία κηρύχθηκε πρόσφατα ως μνημείο και αποκτήθηκε από το ελληνικό Δημόσιο.
Η πρώτη φωτογραφία (κεντρική επάνω) απεικονίζει Γερμανούς στρατιώτες μπροστά από ένα κτίριο του 19ου αιώνα στη Μαλακάσα, όπου ο Χόιερ και η μονάδα του είχαν τοποθετηθεί μετά την άφιξή τους στην Ελλάδα. Οι στρατιώτες φέρουν εξάρτυση και, καθώς κοιτούν τον φακό, μοιάζουν ίσως σαν να αναχωρούν για κάποιου είδους δραστηριότητα. «Κανείς δεν χαμογελάει. Ολοι έχουν μέσα τους την αίσθηση της αποστολής –το βλέπεις στα πρόσωπά τους– ενός στρατού που είναι σε πόλεμο», λέει ο ιστορικός και υπεύθυνος των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη, Τάσος Σακελλαρόπουλος.
Πρόβες παρέλασης
Στη δεύτερη φωτογραφία (κάτω) βλέπουμε περισσότερους στρατιώτες, επίσης με την εξάρτυσή τους (πρόκειται άραγε για μια αφηγηματική συνέχεια της πρώτης φωτογραφίας;), ενώ πραγματοποιούν πρόβες παρέλασης, σε ένα Παναθηναϊκό Στάδιο προφανώς διαφορετικό από το σημερινό. «Πρόβες παρελάσεων γίνονταν πολύ συχνά στο Καλλιμάρμαρο και όχι μόνο από τους ναζί. Είναι ένας χώρος που μπορεί να παίξει η μπάντα, να συγχρονιστεί το βήμα και είναι το μόνο στάδιο στο κέντρο της Αθήνας», εξηγεί ο κ. Σακελλαρόπουλος. Δεν έχει δηλαδή σημασία ο χαρακτήρας του ως μνημείου; «Προφανώς παίζει ρόλο το αρχαιοπρεπές του πράγματος», απαντά ο ιστορικός και διευκρινίζει: «Αλλά μιλάμε πάντα για κατακτητές. Αν αυτή η φωτογραφία πήγαινε στη Γερμανία, δεν θα ήξερε κανείς ότι το Καλλιμάρμαρο είχε αποκατασταθεί για τους Ολυμπιακούς του 1896. Ολοι θα θεωρούσαν ότι είναι ένα αρχαίο στάδιο που μέσα κάνουν βήμα οι ναζί».
Η υπογράμμιση του κατακτητικού χαρακτήρα του γερμανικού στρατού ακούγεται ίσως προφανής. Ωστόσο έχει τη σημασία της, ειδικά με δεδομένη μια τάση, λέει ο κ. Σακελλαρόπουλος, να φωτιστούν διαστάσεις των ναζί όπως η αρχαιολατρία τους ή η καθημερινότητά τους στην κατεχόμενη Ελλάδα.
«Οι φωτογραφίες τεκμηριώνουν κάποια πράγματα αλλά δεν θα πρέπει να βγάζουμε από τον προβληματισμό μας το φυλετικό, ρατσιστικό, εγκληματικό και δολοφονικό χαρακτήρα του ναζιστικού στρατού».
«Θέλω να πω, φυσικά και οι φωτογραφίες αυτές τεκμηριώνουν κάποια πράγματα –οι στρατιώτες που βηματίζουν στο κουλουάρ, το παλιό κτίριο στη Μαλακάσα– αλλά δεν θα πρέπει να βγάζουμε από τον προβληματισμό μας το φυλετικό, ρατσιστικό, εγκληματικό και δολοφονικό χαρακτήρα του ναζιστικού στρατού, που ήταν και το κυρίαρχο κομμάτι του, αρχής γενομένης από τα αντίποινα στην Κρήτη, όπου τους ενόχλησαν οι επιτυχίες των ντόπιων. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν είχε σχέση με κανέναν άλλο προηγούμενο πόλεμο, λόγω του δικαίου του αίματος που προασπίζονταν και επέβαλαν οι ναζί. Και μπορεί στην περίπτωσή μας να μην υπήρχε ζήτημα καθαρότητας, όπως με τους Εβραίους και τους Σλάβους, ωστόσο, όταν κινητοποιήθηκε το κομμάτι της αντίστασης, υπήρξαν εκατόμβες νεκρών. Οι φωτογραφίες αυτές είναι στρατιωτικού τύπου, δεν είναι “φυσιολατρικές”, μιας επίσκεψης στη θάλασσα κ.λπ. Οπως και να το κάνουμε, ο κατακτητής είναι κατακτητής», συνεχίζει. «Και οι φωτογραφίες του συγκεκριμένου φωτογράφου ήταν τρόπαια νίκης, όχι στιγμιότυπα μιας απλής παρουσίας στην Ελλάδα. Αν το άλμπουμ του Χόιερ έφτανε κάποια στιγμή στο σπίτι του, θα παρουσίαζε τους ανθρώπους που νίκησαν και κατέκτησαν τους Ελληνες».
«Ηταν αλαζονικοί»
Για παράδειγμα, εξηγεί ο κ. Σακελλαρόπουλος, στη Γερμανία θα πήγαιναν μόνο εικόνες «που αποπνέουν τον αέρα της επιτυχίας», όχι σκοτωμένων Γερμανών – υπήρχε εξάλλου και η λογοκρισία του Γ΄ Ράιχ. Το αν ήταν όλοι οι Γερμανοί στρατιώτες ναζιστές ή αν χρησιμοποιούσαν τη φωτογραφία και ως μέσο ψυχαγωγίας, είναι μεν μεγάλη συζήτηση, «αλλά όλοι τους ήταν με έναν τρόπο αλαζονικοί», λέει ο ιστορικός και υπενθυμίζει ότι «ενώ η αίσθηση μιας απόλυτης απελευθέρωσης των ενστίκτων προκύπτει σε κάθε στρατό κατοχής, στην περίπτωση των ναζιστών ήταν πιο ισχυρή».
Προχθές, Πέμπτη, η Συλλογή Χόιερ παρουσιάστηκε από το υπουργείο Πολιτισμού, το οποίο ανακοίνωσε, μεταξύ άλλων, την περαιτέρω έρευνα που θα πραγματοποιηθεί, καθώς και την ίδρυση του Εθνικού Φωτογραφικού Αρχείου, όπου θα φυλάσσονται τα πρωτότυπα της συλλογής, με τα ψηφιακά τους αντίγραφα να δίνονται, υπό όρους και προϋποθέσεις, σε φορείς, ιδιώτες, συγγενείς κ.λπ. Ποια άλλα ερευνητικά ερωτήματα προκύπτουν τώρα; «Υπάρχει το ευρύτερο πλαίσιο στο οποίο πρέπει να ενταχθούν αυτές οι φωτογραφίες, ειδικά εκείνες της Καισαριανής, δηλαδή το πλαίσιο των αντιποίνων, των καταστροφών, των συγκρούσεων που συνδέονται με την έννοια του πολέμου και της παρουσίας των ναζί στην Ελλάδα. Και υπάρχει έπειτα και ένα πιο ιδιαίτερο πλαίσιο, που είναι η ταυτοποίηση προσώπων και τόπων», αποκρίνεται ο κ. Σακελλαρόπουλος.
«Αυτές οι φωτογραφίες προκάλεσαν έκπληξη», συνεχίζει, «επειδή είναι η πρώτη φορά που έχουμε μια οπτική τεκμηρίωση της εκτέλεσης των 200. Μετά από αυτό όμως, μια φωτογραφία έχει και άλλες χρήσεις. Για αυτό χρειαζόμαστε και έγγραφα, αντικείμενα, χάρτες, πολλά στοιχεία για την παρουσία του ναζιστικού στρατού στην Ελλάδα. Υπάρχει όμως, αν θέλετε, και μια τρίτη ανάγνωση. Ολα αυτά προέρχονται από τον ίδιο άνθρωπο. Φωτογραφίες, έγγραφα, χαρτονομίσματα. Εφόσον λοιπόν όλα αυτά προέρχονται από το ίδιο αρχείο, από την ίδια πηγή, θα μπορούμε ίσως με έναν τρόπο να σκιαγραφήσουμε και την προσωπικότητα αυτού του ανθρώπου».
Ζητήματα διαχείρισης
Υπάρχουν άραγε ζητήματα διαχείρισης αυτής της συλλογής, αυτού του μνημείου νεότερης κληρονομιάς που πρέπει να προσεχθούν, μετά και την ανακοίνωση της ίδρυσης του Εθνικού Φωτογραφικού Αρχείου; «Η κατάληξη όλου αυτού του υλικού θα πρέπει να είναι ένα Μουσείο Εθνικής Αντίστασης, που να συμπεριλαμβάνει όσους αντιστάθηκαν εναντίον των Γερμανών – και των Ιταλών. Ολους όμως, ακόμα και τον στρατό στη Μέση Ανατολή. Είναι ένα βαρύ και ουσιαστικό αίτημα, που κάποια στιγμή θα πρέπει να γίνει πραγματικότητα», αποκρίνεται ο κ. Σακελλαρόπουλος.
