Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ στα Τέμπη άφησε πίσω της 57 νεκρούς. Αφησε όμως και ένα αόρατο αποτύπωμα σε όσους επέζησαν και συνεχίζουν να ζουν με τη μνήμη μιας εφιαλτικής νύχτας. Τρία χρόνια μετά τη σιδηροδρομική τραγωδία, επιζώντες της επιβατικής αμαξοστοιχίας Intercity 62 εξακολουθούν να λαμβάνουν ψυχολογική υποστήριξη από την Ψυχιατρική Κλινική ΑΠΘ στο ΑΧΕΠΑ.
Ο ψυχομετρικός έλεγχός τους δείχνει πως το μετατραυματικό στρες που βίωσαν ως απόρροια της σύγκρουσης δεν έχει υποχωρήσει, ενώ κάποιοι από αυτούς αντιμετωπίζουν αυτό που ιατρικώς αποκαλείται «εμμένουσα διαταραχή προσωπικότητας μετά από μία καταστροφική εμπειρία».
Είναι κάποιοι από τους επιζώντες που μετά τη σφοδρή σύγκρουση με την εμπορική αμαξοστοιχία σχημάτισαν έναν κύκλο σε ένα μικρό, λιτό δωμάτιο της Πανεπιστημιακής Ψυχιατρικής Κλινικής του ΑΧΕΠΑ και ξεκίνησαν να ξεδιπλώνουν το τραύμα τους κατά τη διάρκεια συνεδριών ομαδικής ψυχοθεραπείας.
Η «Κ» συνομίλησε με τους ειδικούς της Μονάδας Τραύματος και Διαταραχών Στρες και παρουσιάζει τα ευρήματα της ερευνητικής εργασίας από τη θεραπευτική παρέμβαση στους επιζώντες.
Πίσω στο 2023, και λίγες ημέρες μετά το δυστύχημα, οι ψυχίατροι του ΑΧΕΠΑ παρακολουθώντας τους νοσηλευόμενους τραυματίες ανακοίνωσαν τη διαθεσιμότητά τους να αναλάβουν δωρεάν όλους όσοι είχαν ανάγκη από υπηρεσίες ψυχικής υγείας.
«Προσήλθαν για θεραπευτική παρέμβαση συνολικά 41 επιβάτες, 23 γυναίκες και 18 άνδρες. Μετά την ψυχιατρική αξιολόγηση, στους επιζώντες προτάθηκε είτε φαρμακευτική αγωγή είτε ομαδική ψυχοθεραπεία και σε αρκετές περιπτώσεις συνδυασμός των δύο. Η έρευνα που πραγματοποιήσαμε καθ’ όλη τη διάρκεια της αγωγής τους έδειξε πως το 82,92% των συμμετεχόντων εμφάνισαν διαταραχή μετατραυματικού στρες και το 17,07% οξεία διαταραχή στρες», εξηγεί στην «Κ» ο Κωνσταντίνος Φουντουλάκης, καθηγητής και διευθυντής στη Γ΄ Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική στο ΑΧΕΠΑ.
Κουβαλώντας μια τραυματική εμπειρία που δεν μπορούσε ακόμη να ειπωθεί ενώπιον των ειδικών, οι περισσότεροι από τους μισούς των συμμετεχόντων είχαν τραυματιστεί και σωματικά από τη σύγκρουση, ενώ όλοι ήταν νέοι με μέσο ηλικιακό εύρος από τα 28 έως τα 32 έτη.
ΤΥΨΕΙΣ ΚΑΙ ΕΝΟΧΕΣ
Ο Γρηγόριος Καρακατσούλης, ψυχίατρος στη Ψυχιατρική Κλινική του ΑΧΕΠΑ, θυμάται αυτές τις πρώτες συνεδρίες που έγιναν μεταξύ των επιζώντων. Του έχει μείνει αξέχαστο ότι για αρκετό καιρό κανείς δεν μπορούσε να περιγράψει τη στιγμή της πρόσκρουσης. Η σιωπή ήταν πυκνή. Οι λέξεις έβγαιναν δύσκολα, καθώς οι επιζώντες βρίσκονταν ακόμη σε κατάσταση σοκ.
Αυτό που απασχόλησε στην αρχή την ομάδα των επιζώντων ήταν το κατά πόσο στάθηκαν συνεπείς με την ηθική τους. «Μία φράση που επαναλήφθηκε πολύ μέσα στον θεραπευτικό κύκλο ήταν: “Μακάρι να μπορούσα και να είχα βοηθήσει περισσότερο”. Πολλοί, παρότι είχαν βγει από την αμαξοστοιχία και εν συνεχεία μπήκαν ξανά μέσα για να βοηθήσουν, είχαν ακόμη έντονες τύψεις και ενοχές για το κατά πόσο οι ίδιοι βοήθησαν τους συνανθρώπους τους», σημειώνει.
Σε δεύτερο χρόνο και όταν οι τύψεις άρχισαν να είναι διαχειρίσιμες, εμφανίστηκε ο θυμός. Ενας θυμός που, όπως λένε οι ειδικοί, στρεφόταν προς κάθε πιθανό υπεύθυνο, συνοδευόμενος από μια γενική αίσθηση ανησυχίας για το τι θα ακολουθήσει. Ακόμη και τότε όμως, λίγοι μπορούσαν να μιλήσουν για το βράδυ της τραγωδίας. «Καθώς οι ομαδικές συνεδρίες προχωρούσαν, το θυμικό αυξανόταν. Υπήρχαν φωνές, εξάρσεις, κλάματα, εκδραματίσεις», σημειώνει ο κ. Καρακατσούλης προσθέτοντας πως κάτι άλλο που έπρεπε να διαχειριστούν οι επιζώντες ήταν αυτή η απότομη εναλλαγή συναισθημάτων. «Από το γλέντι βρεθήκαμε στον θρήνο, ήταν κάτι που ακούσαμε από πολλούς», εξηγεί.
ΤΟ ΒΑΓΟΝΙ Β2
Ο κ. Φουντουλάκης εξηγεί πως η πιο έντονη συμπτωματολογία εμφανίστηκε σε όσους ήταν στο βαγόνι Β2, είχαν αντικρίσει νεκρούς ή βαριά τραυματισμένους και προσπάθησαν να τους σώσουν. Από επίμονη αϋπνία, έμμονες σκέψεις, φλας μπακ μέχρι επαναλαμβανόμενους εφιάλτες, αίσθηση διαρκούς ανησυχίας, ακόμη και καταθλιπτικά συμπτώματα. «Οι χειρισμοί μας ήταν λεπτοί. Αποφύγαμε για αρκετό διάστημα να ζητήσουμε περιγραφές της μοιραίας νύχτας. Σταθήκαμε σε πιο γενικές ερωτήσεις, όπως “πώς βλέπετε τη ζωή σας μετά την τραγωδία;”. Οι αναβιώσεις ήταν τόσο έντονες, που κάθε λάθος χειρισμός μπορούσε να επιτείνει το τραύμα», προσθέτει ο κ. Καρακατσούλης.
Με τη διαχείριση του τραύματος από την τραγωδία των Τεμπών να είναι μία επίπονη διαδικασία, το 25% των συμμετεχόντων έλαβε μέρος σε περισσότερες από 18 συνεδρίες και οι μισοί σε πάνω από 10. Επίσης, το 63,14% έλαβε φαρμακοθεραπεία, κυρίως με αντικαταθλιπτικά σκευάσματα. Οπως σημειώνουν οι γιατροί στην έρευνά τους, το σύμπτωμα που αποδείχθηκε περισσότερο ανθεκτικό στη θεραπεία ήταν οι διαταραχές ύπνου, οι οποίες παρέμειναν επίμονες σε αρκετές περιπτώσεις. Μετά τη θεραπεία, σχεδόν το 60% του πληθυσμού της παρούσας μελέτης εμφάνισε σημαντική βελτίωση.
ΕΠΑΝΑΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΟΣ
Τρία χρόνια μετά, 10% όσων έλαβαν μέρος στη θεραπευτική παρέμβαση συνεχίζουν να παρακολουθούνται από την ομάδα του κύριου Φουντουλάκη, ενώ άλλοι έχουν συνεχίσει τη θεραπεία τους με ιδιώτες ψυχοθεραπευτές. Παρότι η βιβλιογραφία δείχνει πως η αντιμετώπιση μετατραυματικών διαταραχών άγχους διαρκεί χρόνια, εν προκειμένω η διαρκής δημόσια συζήτηση, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε εικόνες από την 28η Φεβρουαρίου του 2023 και το γεγονός ότι η δίκη για το δυστύχημα των Τεμπών δεν έχει ακόμη ξεκινήσει λειτουργούν ως παράγοντες χρόνιου επανατραυματισμού.
Μετά από ένα τέτοιο σοκαριστικό βίωμα, όπως τα Τέμπη, κάποιος γίνεται κάτι διαφορετικό από αυτό που ήταν πριν.
«Τρία χρόνια μετά επιβεβαιώνεται αυτό που λέμε “χρόνια επανάληψη του τραύματος”. Το τραύμα δεν μπορεί να “τακτοποιηθεί” και οι πληγές να γιατρευτούν», σημειώνει ο κ. Φουντουλάκης τονίζοντας πως οι θεραπευόμενοι που παρακολουθούνται μέχρι σήμερα έχουν σταματήσει να μιλάνε για την τραγωδία σε μία προσπάθεια να επουλώσουν το ψυχικό τους τραύμα.
Η ανοιχτή πληγή του τραύματος αποδεικνύεται και από την εμφάνιση της εμμένουσας διαταραχής προσωπικότητας σε κάποιους από τους επιζώντες. Σύμφωνα με τον κ. Καρακατσούλη αυτό σημαίνει πως μετά από ένα τέτοιο σοκαριστικό βίωμα, όπως τα Τέμπη, κάποιος γίνεται κάτι διαφορετικό από αυτό που ήταν πριν. Κοινά χαρακτηριστικά είναι η εκδήλωση εχθρικής και δύσπιστης στάσης απέναντι στον κόσμο, ένα χρόνιο αίσθημα έκθεσης σε κίνδυνο και μία γενικότερη απόσυρση από την κοινωνία.
ΧΩΡΙΣ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ
Από την εμπειρία, στη θεραπευτική παρέμβαση των επιζώντων αναδεικνύεται και ένα ευρύτερο ερώτημα από τους γιατρούς του ΑΧΕΠΑ: πώς διαχειρίζεται μια χώρα το ψυχικό αποτύπωμα μιας μαζικής καταστροφής; Οπως επισημαίνει ο Κωνσταντίνος Φουντουλάκης, τρία χρόνια μετά την τραγωδία των Τεμπών και ακόμη περισσότερα από άλλες (Μάτι, Μάνδρα), δεν υπάρχει ακόμη θεσμικό ιατρικό πρωτόκολλο για την οργανωμένη ψυχολογική υποστήριξη επιζώντων σε δυστυχήματα μεγάλης κλίμακας.
«Σε περίπτωση που υπάρξει κάποια τραγωδία στο μέλλον, πράγμα που απευχόμαστε, δυστυχώς δεν θα υπάρχει ένας οργανωμένος τρόπος διαχείρισης στα θύματα, διότι όλα αυτά τα χρόνια δεν υπήρξε καμία ερευνητική ή άλλου είδους παρέμβαση από την Πολιτεία για τη διαχείριση τέτοιων κρίσεων», καταλήγουν οι ειδικοί.
