Κενό γράμμα παραμένει σε σημαντικό βαθμό ο νόμος 4512/2018 για την εποπτεία των οικονομικών δραστηριοτήτων, ένας νόμος που είχε ως βασικό στόχο την εξάλειψη των αλληλοεπικαλύψεων αρμοδιοτήτων και τον σαφή ορισμό των αντικειμένων εποπτείας ανά πεδίο και εποπτεύουσα αρχή. Στον νόμο προβλέπονται οκτώ πεδία άσκησης εποπτείας: ασφάλεια και συμμόρφωση προϊόντων, ασφάλεια τροφίμου, προστασία του περιβάλλοντος, προστασία καταναλωτή και σύννομη (ή προσήκουσα) παροχή υπηρεσιών, ασφάλεια υποδομών και κατασκευών, ασφάλεια και υγεία εργαζομένων, δημόσια υγεία, προστασία δημοσίων εσόδων. Για τα πρώτα πέντε έχει ήδη εκδοθεί όλη η απαιτούμενη νομοθεσία (υπουργικές αποφάσεις, εγκύκλιοι κ.λπ.) που καθορίζει με σαφήνεια ποια ή ποιες είναι οι εποπτικές αρχές, ποιες είναι οι κυρώσεις, κάθε πότε πρέπει να γίνονται έλεγχοι και τι ελέγχεται, καθώς και πώς γίνεται η διαχείριση των καταγγελιών.
Ας πάρουμε το πλέον πρόσφατο τραγικό παράδειγμα της βιομηχανίας μπισκότων «Βιολάντα». Την ευθύνη για τη χορήγηση της συνολικής έγκρισης εγκατάστασης έχει μεν η οικεία διεύθυνση Ανάπτυξης, αλλά όσον αφορά το πεδίο «ασφάλεια υποδομών και κατασκευών» την εποπτεία και τον συντονισμό έχει –και σωστά λόγω της εξειδικευμένης γνώσης– η Πυροσβεστική Υπηρεσία. Υπάρχουν, δε, συγκεκριμένες αποφάσεις με τις οποίες έχουν κατηγοριοποιηθεί οι οικονομικές δραστηριότητες μέσα από μια σειρά κριτηρίων (αριθμός εργαζομένων, εύφλεκτα υλικά, έξοδοι διαφυγής, άλλα κτίρια σε κοντινή απόσταση κ.ά.) και βάσει του βαθμού επικινδυνότητας που προκύπτει από τα κριτήρια αυτά καθορίζεται η περιοδικότητα των ελέγχων. Στο εν λόγω πεδίο, επίσης με απόφαση του Πυροσβεστικού Σώματος, έχει θεσμοθετηθεί και έχει καθοριστεί λεπτομερώς ο τρόπος διαχείρισης των καταγγελιών.
Τι συμβαίνει στην πράξη; Ελλιπής εφαρμογή του νόμου είτε λόγω άγνοιας, είτε λόγω σκοπιμότητας των αρμοδίων αρχών, είτε δυστυχώς σε άλλες περιπτώσεις και λόγω υποστελέχωσης. «Αρκετοί τοπικοί άρχοντες, δήμαρχοι και περιφερειάρχες, δυστυχώς, θέλουν να τα έχουν καλά με τους επιχειρηματίες της περιοχής τους. Για να είναι αποτελεσματικός ο έλεγχος στην επιχείρηση μιας περιοχής, ακόμη και για πιο απλά πράγματα, όπως μια απλή αγορανομική παράβαση, πρέπει να στείλεις κλιμάκιο επιθεωρητών ή αστυνομικούς από άλλο νομό ή περιφέρεια», παραδέχεται στην «Κ» αρμόδιο κυβερνητικό στέλεχος.
Οσο κι αν ακούγεται οξύμωρο, αιτία ελλιπούς εφαρμογής του νόμου είναι και ο ακριβώς αντίθετος λόγος. Πριν από την οριζόντια μεταρρύθμιση για την απλοποίηση της αδειοδότησης (πρόκειται για τον νόμο 4442/2016, ο οποίος αποτελεί τη βάση για τον νόμο περί εποπτείας που ακολούθησε το 2018), οι δήμοι είχαν, για παράδειγμα, την αρμοδιότητα για την αδειοδότηση των καταστημάτων υγειονομικού ενδιαφέροντος (εστιατόρια κ.λπ.). Με την αλλαγή της νομοθεσίας που προβλέπει ότι η έναρξη λειτουργίας γίνεται με απλή γνωστοποίηση στην πλατφόρμα ΟpenΒusiness, αρκετοί δήμοι θεώρησαν ότι δεν είχαν αντικείμενο ελέγχου, αφού πλέον δεν χορηγούσαν τις άδειες και σε ορισμένες περιπτώσεις θεωρούσαν ότι δεν είχαν κίνητρο (κοινώς «μίζα» και «γρηγορόσημο»).
Το γεγονός, δε, ότι σε αρκετές περιπτώσεις οικονομικών δραστηριοτήτων, μεταξύ αυτών και στις μεταποιητικές, ο νόμος προβλέπει την έναρξη λειτουργίας με απλή γνωστοποίηση, αυτό δεν σημαίνει ότι οι αρμόδιες αρχές δεν πρέπει ή δεν υποχρεώνονται να ελέγξουν ανά πάσα στιγμή τις εγκαταστάσεις. Ποια είναι αρκετές φορές η πρακτική; Ο έλεγχος μόνο του ερωτηματολογίου που συμπληρώνει η επιχείρηση και η αποδοχή των πιστοποιητικών, χωρίς να διαπιστωθεί η εγκυρότητά τους. Δεν λείπουν οι περιπτώσεις, όπως μας εξηγεί αρμόδιος υπηρεσιακός παράγοντας, που οι υπηρεσίες απλώς δέχονται τη μελέτη πυροπροστασίας που προσκομίζει η επιχείρηση, χωρίς ποτέ να ελέγξουν εάν αυτή πράγματι εφαρμόστηκε.
Αγνοια, σκοπιμότητες και υποστελέχωση είναι οι συνήθεις «ύποπτοι» για τη μη εφαρμογή της νομοθεσίας.
Στην περίπτωση του δυστυχήματος με το λούνα παρκ στη Χαλκιδική το καλοκαίρι του 2024, αποκαλύφθηκε ότι αυτό λειτουργούσε χωρίς να έχει λάβει έγκριση εγκατάστασης και χωρίς η οικεία δημοτική αρχή να κάνει όσα έπρεπε. Από την άλλη, ο Δήμος Κοζάνης είχε αποκλείσει τον ίδιο επιχειρηματία από παρόμοιο διαγωνισμό διότι έκρινε ότι δεν διέθετε πιστοποιητικά καταλληλότητας για τα παιχνίδια ψυχαγωγίας.
Από την εξίσωση, βεβαίως, λείπουν και τα όσα έπρεπε να έχουν ακόμη γίνει από πλευράς θεσμικού πλαισίου και ψηφιακών εργαλείων ελέγχου. Ετσι, ακόμη δεν έχει εκδοθεί η απαιτούμενη νομοθεσία για τα άλλα τρία πεδία εποπτείας (ασφάλεια και υγεία εργαζομένων, δημόσια υγεία, προστασία δημοσίων εσόδων) παρά τη σχετική προεργασία που έχει γίνει εδώ από το υπουργείο Ανάπτυξης και την Επιθεώρηση Εργασίας. Η ολοκλήρωση του θεσμικού πλαισίου θα επέτρεπε και στην περίπτωση αυτή τον προγραμματισμό των ελέγχων βάσει ανάλυσης κινδύνου, αλλά και τη διαχείριση των καταγγελιών. Τα τρία αυτά πεδία αναμένεται, σύμφωνα με πληροφορίες, να περιληφθούν στο νομοσχέδιο του υπουργείου Ανάπτυξης για την απλοποίηση της αδειοδότησης επιχειρήσεων που θα κατατεθεί προς ψήφιση στη Βουλή.
Ψηφιακά εργαλεία
Ούτε όμως το παραπάνω επαρκεί, ειδικά όσο δεν προχωράει η ενσωμάτωση στην πλατφόρμα ΟpenΒusiness και όλων των ελέγχων που γίνονται ή δεν γίνονται από κάθε εποπτεύουσα αρχή. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι η πλατφόρμα έχει τη σχετική τεχνική δυνατότητα· μάλιστα υπήρχαν αρχικά εξαγγελίες ότι μέσω ενός QR Code θα μπορεί ανά πάσα στιγμή μια εποπτική αρχή να έχει πλήρη εικόνα για τους ελέγχους που έχουν γίνει σε μια επιχείρηση, τυχόν πρόστιμα που έχουν επιβληθεί και μέτρα συμμόρφωσης.
Και όποιος νομίζει ότι όλα τα παραπάνω γίνονται μόνο στις επιχειρήσεις και στον ιδιωτικό τομέα, γελιέται. Μέχρι πέρυσι, τμήμα δημόσιου νηπιαγωγείου σε βόρειο προάστιο της Αθήνας λειτουργούσε σε αίθουσα που ήταν μεσοτοιχία με λεβητοστάσιο, η οποία στα πιο πρόσφατα σχέδια που είχε η τοπική πολεοδομία εμφανιζόταν ως αποθήκη ειδών καθαρισμού, καθώς αυτή ήταν η αρχική της χρήση. Αλλη αίθουσα του ίδιου νηπιαγωγείου, η οποία κατασκευάστηκε εντός του χώρου πολλαπλών χρήσεων, δεν είχε αποτυπωθεί στις κατόψεις της μελέτης πυροπροστασίας. Να σημειωθεί ότι έγινε καταγγελία στην Πυροσβεστική τον Νοέμβριο του 2024 για να πραγματοποιηθεί τελικά έλεγχος τον Φεβρουάριο του 2025 και να καταλήξει στην επιβολή προστίμου.
