«Με τη σκέψη πάντα στην πατρίδα». Αυτές ήταν οι λέξεις του πανό στο προαύλιο της λέσχης που είχαν χτίσει οι Ελληνες πολιτικοί πρόσφυγες στην Τασκένδη. «Αυτή τη σκέψη την είχαν από τη μέρα που έφτασαν και την κουβάλησαν όλη τους τη ζωή», λέει ο δρ Νίκος Ντάλλας, που στο πλαίσιο της νέας διδακτορικής διατριβής την οποία ετοιμάζει μελετά την ιστορία της ελληνικής κοινότητας μέσα από τα αρχεία της.
Για τον Κώστα Πολίτη, πρόεδρο του Κέντρου Ελληνικού Πολιτισμού στην Τασκένδη, η ίδια φράση συνοψίζει όσα άκουσε από τους ανθρώπους της πρώτης γενιάς: «Ειδικά τα πρώτα χρόνια είχαν τις βαλίτσες τους έτοιμες για το ενδεχόμενο της επιστροφής. Ηταν άνθρωποι της υπαίθρου, θα τους χαρακτήριζα ως “Ελληνες του παλιού καιρού”, που βρέθηκαν για πρώτη φορά μακριά από την πατρίδα τους και ήθελαν να πάνε πίσω στο χωριό τους». Οσο όμως περνούσαν τα χρόνια, η εμπειρία τους δεν χωρούσε πλέον σε ένα και μόνο συναίσθημα. Η Ελλάδα παρέμενε πάντα το σταθερό σημείο αναφοράς τους, αλλά η Τασκένδη μετατράπηκε στον τόπο όπου οργανώθηκαν η ζωή και οι οικογένειές τους.
Σήμερα, αν και η ελληνική κοινότητα της Τασκένδης έχει περιοριστεί αριθμητικά στα περίπου 1.300 μέλη, παραμένει ζωντανή και δραστήρια. Το αποτύπωμά της αναδεικνύεται και μέσα από τη φωτογραφική έκθεση «Το “ελληνικό θαύμα” της Τασκένδης», που φιλοξενείται αυτές τις ημέρες στη Θεσσαλονίκη. Αρχειακό υλικό από σχολεία, γιορτές, χώρους εργασίας και οικογενειακές στιγμές δεν λειτουργούν απλώς ως τεκμήρια μνήμης αλλά ως υπενθύμιση μιας κοινότητας που εξακολουθεί να οργανώνεται, να αφηγείται την ιστορία της, αλλά και να διατηρεί δεσμούς με την Ελλάδα.
Από τα αμπάρια των πλοίων στη δημιουργία μιας κοινότητας
Η ιστορία ξεκινά τέλος του Αυγούστου του 1949. Μετά την ήττα στον Γράμμο, οι δυνάμεις του Δημοκρατικού Στρατού και οι οπαδοί τους αποχωρούν προς την Αλβανία. Εκεί, πραγματοποιείται ένας διαχωρισμός: οι ηλικιωμένοι, τα παιδιά, οι τραυματίες και οι ανάπηροι κατευθύνονται προς τις Λαϊκές Δημοκρατίες για περίθαλψη — σε σανατόρια, νοσοκομεία και ειδικούς σταθμούς. Ενα άλλο τμήμα, «το πιο μάχιμο» και «πιο αξιόπιστο κομματικά», όπως σχολιάζει ο κύριος Ντάλλας, καταλήγει στη Σοβιετική Ενωση και ειδικά στην Τασκένδη, πρωτεύουσα τότε του σοβιετικού Ουζμπεκιστάν.
«Με μυστικές μετακινήσεις και διαμονή στα αμπάρια σοβιετικών πλοίων, πέρασαν το Αιγαίο και τα Δαρδανέλια, φτάνουν στη Μαύρη Θάλασσα, αποβιβάζονται στο γεωργιανό λιμάνι Πότι και συνεχίζουν με τρένο προς το Μπακού. Ακολουθεί η διάσχιση της Κασπίας Θάλασσας, η διέλευση από το Τουρκμενιστάν και, τέλος, η άφιξη στην Τασκένδη». Οπως σχολιάζει ο ερευνητής, τα πρώτα χρόνια ο πληθυσμός της κοινότητας χαρακτηρίζεται από έντονη ανδρική υπεροχή, σε αναλογία περίπου δυόμισι ανδρών προς μία γυναίκα. Την ίδια στιγμή, στη μεταπολεμική Σοβιετική Ενωση, και ειδικά στην Τασκένδη, οι γυναίκες υπερείχαν πληθυσμιακά.
Δημιούργησαν οικογένειες και σε μία δεκαετία σχεδόν όλοι είχαν τα δικά τους σπίτια.
«Με τα χρόνια, οι μεικτοί γάμοι και η δημιουργία οικογενειών οδήγησαν σε ταχεία αύξηση του πληθυσμού της κοινότητας: από περίπου 16.000 στα μέσα της δεκαετίας του ’50 σε περίπου 35.000 μέχρι το τέλος της δεκαετίας του ’60», λέει ο κύριος Ντάλλας. «Δημιούργησαν οικογένειες και σε μία δεκαετία σχεδόν όλοι είχαν τα δικά τους σπίτια» – κάτι που, όπως σημειώνει, μοιάζει εντυπωσιακό αν σκεφτεί κανείς ότι το θέμα της στέγης ήταν ένα αιώνιο πρόβλημα στη Σοβιετική Ενωση.
Μια μικρή Ελλάδα στην Κεντρική Ασία
Τα αρχεία που μελετάει ο κύριος Ντάλλας περιλαμβάνουν και απογραφές, που δεν αποτυπώνουν μόνο αριθμούς αλλά σκιαγραφούν και το προφίλ αυτών των ανθρώπων. «Το 90% είχαν αγροτική προέλευση», λέει. Πέντε χρόνια μετά την άφιξή τους, πολλοί εργάζονται στην οικοδομή και σε τεχνικά επαγγέλματα: «ελαιοχρωματιστές, σοβατζήδες, ηλεκτρικοί, μαραγκοί». Παράλληλα, δουλεύουν σε εργοστάσια της πόλης, «τορναδόροι, ηλεκτρολόγοι, ηλεκτροκολλητές, πρεσαδόροι», σε μια Τασκένδη που είχε μετατραπεί σε βιομηχανικό κέντρο, καθώς στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είχαν μεταφερθεί εκεί δεκάδες εργοστάσια από τη δυτική Σοβιετική Ενωση. «Από απλοί αγρότες οι πιο πολλοί έγιναν εξειδικευμένοι εργάτες και τεχνικοί», συνοψίζει.
Οι ντόπιοι σχολιάζουν μέχρι και σήμερα ότι “οι Ελληνες μας μάθανε να χτίζουμε με το μάρμαρο”.
Την ίδια εικόνα περιγράφει και ο κύριος Πολίτης. «Οι ντόπιοι σχολιάζουν μέχρι και σήμερα ότι “οι Ελληνες μας μάθανε να χτίζουμε με το μάρμαρο”», σχολιάζει. Η οικοδομή, η υφαντουργία, αλλά και τα ηλεκτρονικά γίνονται βασικοί πυλώνες της ελληνικής παρουσίας, ενώ κεντρικός φορέας της διαχείρισης της ελληνικότητας ήταν το ΚΚΕ, καθώς τα περισσότερα μέλη της κοινότητας ήταν μέλη του. Μετά το 1960, η ελληνική κοινότητα της Τασκένδης μπαίνει σε αυτό που ο κύριος Πολίτης αποκαλεί «χρυσή περίοδο». Η περίοδος εσωτερικών συγκρούσεων που είχε προηγηθεί τη δεκαετία του ’50 έδωσε τη θέση της σε μια έντονη πολιτιστική και κοινωνική δραστηριότητα. Σχολεία, πολιτιστικοί σύλλογοι, ποδοσφαιρικές ομάδες που παίζουν σε εσωτερικά πρωταθλήματα, μουσικά συγκροτήματα και χορευτικά σχήματα συγκροτούν μια καθημερινότητα που θυμίζει, όπως λέει, «μια μικρή, πολύ καλά οργανωμένη Ελλάδα».
Η εκπαίδευση φυσικά παίζει κεντρικό ρόλο. Τα παιδιά μεγαλώνουν με τα ρωσικά ως πρώτη γλώσσα, αλλά διδάσκονται και ελληνικά. «Η δεύτερη γενιά γεννιέται εκεί, πηγαίνει κανονικά σχολείο, αλλά ταυτόχρονα κρατά επαφή με τη γλώσσα», σημειώνει ο κύριος Ντάλλας. Σταδιακά εκδίδονται ελληνικά αναγνωστικά, ενώ οι πολιτιστικές δραστηριότητες λειτουργούν ως συγκολλητική ουσία για μια κοινότητα που προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη μνήμη και στο παρόν. Την ίδια στιγμή, η ζωή δεν παύει να είναι για πολλούς από αυτούς σε αναμονή.
«Εχουν χάσει την ελληνική ιθαγένεια και για χρόνια βρίσκονται σε ένα νομικό μετέωρο: δεν μπορούν εύκολα να αποκτήσουν σοβιετική υπηκοότητα, ούτε να επιστρέψουν στην Ελλάδα. Οι λίγοι που επαναπατρίζονται εκείνα τα χρόνια το κάνουν συχνά με διαβατήρια του Ερυθρού Σταυρού», σχολιάζει ο κύριος Ντάλλας. Ο μαζικός επαναπατρισμός θα έρθει αργότερα και σε κύματα, ακολουθώντας τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα. Το πρώτο μεγάλο κύμα ξεκινά μετά το 1974, με την πτώση της δικτατορίας και την κυβέρνηση Καραμανλή. Ακολουθεί ένα δεύτερο, το 1982, μετά την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης από την κυβέρνηση Παπανδρέου. Το τρίτο και τελευταίο κύμα καταγράφεται γύρω στο 1990, με την παρακμή και τελικά τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης.
«Η γιαγιά μου ήταν Ελληνίδα»
Οταν ο κύριος Πολίτης βρέθηκε για πρώτη φορά στην Τασκένδη, πριν από 22 χρόνια, δεν είχε καμία σχέση με την ελληνική κοινότητα. Είχε σπουδάσει Μουσειολογία και Αναστήλωση στη Γαλλία, εργαζόταν σε διεθνή πολιτιστικά πρότζεκτ και είχε σταλεί στο Ουζμπεκιστάν για να βοηθήσει στην αναμόρφωση μουσείων. Οταν ήρθε σε επαφή με την ελληνική κοινότητα, βρήκε τις εγκαταστάσεις της σε παρακμή: ένα μεγάλο οικόπεδο στο κέντρο της πόλης, εν μέρει κατασχεμένο, ένα σχολείο κλειστό, ελάχιστα ενεργά μέλη, προβλήματα ακόμη και με το ηλεκτρικό ρεύμα. «Ανθρωποι που απλώς περίμεναν να χαθεί κι αυτό που είχε απομείνει. Δώσαμε μεγάλο αγώνα και σταδιακά η εικόνα άλλαξε. Το ευτύχημα είναι πως άρχισαν να έρχονται νέοι άνθρωποι να μας γνωρίσουν», λέει.
Με την παρουσία αποσπασμένου δασκάλου από το υπουργείο Παιδείας, περίπου 130 μαθητές, από παιδιά μέχρι ενήλικες, μαθαίνουν ελληνικά, ενώ δραστηριότητες, χορευτικά και πολιτιστικές δράσεις λειτουργούν ως ζωντανές γέφυρες ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν.
Εγγόνια πολιτικών προσφύγων και μεικτών γάμων, που μέχρι τότε έλεγαν απλώς δειλά ότι «η γιαγιά μου ήταν Ελληνίδα», έγιναν σταδιακά ενεργά μέλη της κοινότητας που αριθμεί 1.300 άτομα ελληνικής καταγωγής. Παράλληλα, η γλώσσα επιστρέφει στο προσκήνιο: με την παρουσία αποσπασμένου δασκάλου από το υπουργείο Παιδείας, περίπου 130 μαθητές, από παιδιά μέχρι ενήλικες, μαθαίνουν ελληνικά, ενώ δραστηριότητες, χορευτικά και πολιτιστικές δράσεις λειτουργούν ως ζωντανές γέφυρες ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. «Η κοινότητα γνωρίζει άνθηση τα τελευταία χρόνια. Οπως όμως είναι φυσικό οι άνθρωποι της πρώτης γενιάς λιγοστεύουν, πλέον ελάχιστοι είναι εν ζωή», λέει ο κύριος Πολίτης. Αυτό που μένει είναι η μνήμη – και μαζί της η ευθύνη να συνεχίσει να μεταδίδεται: όχι ως ανάμνηση ενός χαμένου κόσμου αλλά ως μια γέφυρα που εξακολουθεί να διαμορφώνει ταυτότητες και δεσμούς, ακόμη και μακριά από την Ελλάδα.
