Η ελληνόγλωσση εκπαίδευση στο εξωτερικό αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες διαφύλαξης της ελληνικής γλώσσας, της ιστορικής μνήμης και της πολιτιστικής ταυτότητας των Ελλήνων της διασποράς. Πόσο ισχυρός, όμως, μπορεί να παραμείνει αυτός ο πυλώνας, όταν σοβαρά προβλήματα απειλούν ακόμη και την ίδια την ύπαρξή του; Από την περίοδο της οικονομικής κρίσης και μετά, πολλές ελληνικές σχολικές μονάδες στην Ευρώπη βρίσκονται αντιμέτωπες με μεγάλες προκλήσεις. Η σταδιακή μείωση των διαθέσιμων πόρων –έως και κατά 80%– και, κυρίως, η σημαντική έλλειψη εκπαιδευτικών δυσχεραίνουν την εύρυθμη λειτουργία τους. Πώς θα διασωθούν τα παροικιακά σχολεία; Πώς θα συνεχίσουν τα Ελληνόπουλα εκτός συνόρων να μαθαίνουν τα ελληνικά; Πώς θα βοηθηθούν να μην αποκοπούν από τις ρίζες τους;
Ολα αυτά συζητήθηκαν στο συνέδριο Ελληνόγλωσσης Εκπαίδευσης, το οποίο πραγματοποιήθηκε πριν από λίγες εβδομάδες στη Στουτγκάρδη της Γερμανίας. Συμμετείχαν εκπρόσωποι φορέων γονέων από 13 ευρωπαϊκές χώρες –Βέλγιο, Γερμανία, Ελβετία, Ιρλανδία, Ισπανία, Ιταλία, Λιθουανία, Μεγάλη Βρετανία, Νορβηγία, Ολλανδία, Ουκρανία, Πολωνία και Σουηδία– και περισσότερα από 40 σχολεία, στα οποία φοιτούν περίπου 20.000 μαθητές. Οι συμμετέχοντες επισήμαναν, για ακόμη μία φορά, την ανάγκη ενίσχυσης των προσπαθειών που καταβάλλουν, μαζί με τοπικούς φορείς, για τη διατήρηση της ελληνικής γλώσσας. Για την πλειονότητα των οικογενειών, άλλωστε, η εκμάθησή της είναι κάτι πολύ πιο ευρύ και πολύτιμο από μια εκπαιδευτική επιλογή: είναι χρέος απέναντι στις επόμενες γενιές.
Το «αγκάθι» του επιμισθίου
Τα βρετανικά παροικιακά σχολεία εκπροσώπησε ο Ναπολέων Κάτσος, καθηγητής στο Τμήμα Θεωρητικής και Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ· η σύζυγός του είναι επίσης Ελληνίδα και εργάζεται ως λογοθεραπεύτρια σε ειδικό σχολείο. Οι γιοι τους, ο 14χρονος Γιώργος και ο 9χρονος Μιχάλης, φοιτούν στο ελληνικό σχολείο του Αγίου Αθανασίου (παράλληλα με το αγγλικό). «Μας ήταν αδιανόητο να μην τους μιλάμε στη γλώσσα της καρδιάς μας. Και θέλαμε, όταν μεγαλώσουν, να ξέρουν καλά ελληνικά ώστε, αργότερα, να επιλέξουν αν θα κάνουν το ίδιο και στα δικά τους παιδιά», λέει στην «Κ».
Το πάθος και το μεράκι των γονέων για την παιδεία και την πολιτισμική ταυτότητα των παιδιών τους: αυτή είναι η μεγάλη δύναμη των ελληνόγλωσσων σχολείων. Αλλωστε, οι ίδιοι τα ιδρύουν και τα λειτουργούν. Μόνο στη Μεγάλη Βρετανία υπάρχουν περίπου 40. «Το δικό μας, στο Κέμπριτζ, έχει 28 τμήματα με 300 και πλέον μαθητές. Οι γονείς –κυρίως όσοι συμμετέχουν στις σχετικές επιτροπές– είναι υπεύθυνοι για την εξεύρεση χώρων διδασκαλίας, καθώς και πόρων για τους μισθούς των εκπαιδευτικών και τα λοιπά έξοδα, για την παραγγελία και τη μεταφορά των σχολικών εγχειριδίων, για το στήσιμο των ηλεκτρονικών υποδομών, για την πρόσληψη των ωρομίσθιων εκπαιδευτικών, για την οργάνωση των εκδηλώσεων και άλλα πολλά. Δηλαδή, όλα όσα θεωρούνται δεδομένα για τις οικογένειες στην Ελλάδα, γιατί τα παρέχει το Δημόσιο, εδώ τα αναλαμβάνουμε εμείς, εθελοντικά», εξηγεί ο κ. Κάτσος.
Μέχρι το Brexit το υπουργείο Παιδείας της Ελλάδας έστελνε αποσπασμένους εκπαιδευτικούς στα παροικιακά σχολεία της Μεγάλης Βρετανίας. «Δυστυχώς, μετά την αποχώρηση της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ενωση, το 2020, αυτό δεν μπορεί να γίνει λόγω της ανάγκης για βίζα: το κατώτατο όριο ετήσιου μισθού για την κατηγορία “Skilled Worker” είναι 41.700 στερλίνες. Ποτέ δεν θα το φθάσει ο μισθός του Ελληνα εκπαιδευτικού, ούτε με επιμίσθιο…». Ακόμη και σε χώρες-μέλη της Ε.Ε., όμως, αυτό το επιμίσθιο δεν προσαρμόζεται στα πραγματικά δεδομένα κάθε χώρας υποδοχής, με αποτέλεσμα οι δάσκαλοι και οι καθηγητές να αδυνατούν να αντεπεξέλθουν στο αυξημένο κόστος ζωής. Ετσι, ολοένα και λιγότεροι ζητούν σήμερα απόσπαση στο εξωτερικό – κάτι που πριν από μερικές δεκαετίες ήταν πολύ δελεαστικό και από οικονομικής πλευράς.
Μόλις 750 είναι οι αποσπασμένοι δάσκαλοι και καθηγητές για 7 εκατ. αποδήμους, από 2.000 το 2009, σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο Ελληνόγλωσσης Εκπαίδευσης στη Στουτγκάρδη.
«Ειδικά τα τελευταία χρόνια ακούμε πολλά για τη βαρύτητα που δίνει η πολιτεία στην ομογένεια και, πράγματι, έχουν γίνει βήματα σε άλλους τομείς, όπως η ψήφος των αποδήμων. Στον χώρο των παροικιακών σχολείων, όμως, δεν αντιμετωπίζονται οι καίριες ανάγκες μας. Η Κύπρος όχι μόνο έχει επιλύσει το θέμα της βίζας, αλλά επιπλέον ενισχύει με χρηματοδότηση και αρκετά σχολεία όπως το δικό μας, μολονότι η πλειονότητα των μαθητών έχει ρίζες από την Ελλάδα. Είμαστε ευγνώμονες γι’ αυτό· όπως και στην Εκκλησία, άλλο μεγάλο στήριγμά μας», τονίζει ο Ναπολέων Κάτσος.
Κοινός ο παρονομαστής της αγωνίας για το μέλλον των παροικιακών σχολείων μας και για τον Κωνσταντίνο Καχριμανίδη, πρόεδρο της Συνομοσπονδίας Γονέων της Γερμανίας, όπου ζει από το 1990 και εργάζεται στον χώρο της πληροφορικής. Αν αξιολογούσε τη στήριξη της ελληνικής πολιτείας με βαθμό από το 1 έως το 10, ποιον βαθμό θα έδινε και γιατί; «Με επιείκεια, 5 στα 10. Αναγνωρίζει θεσμικά τη σημασία της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης στο εξωτερικό, ωστόσο αυτή η αναγνώριση δεν συνοδεύεται από τους αναγκαίους πόρους και τις αντίστοιχες πολιτικές, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται σημαντικά κενά στην πράξη. Οι αποσπασμένοι εκπαιδευτικοί (για τα 6-7 εκατομμύρια Ελληνες του εξωτερικού) μέχρι το 2009 ήταν περισσότεροι από 2.000. Σήμερα δεν ξεπερνούν τους 750. Υπάρχει, λοιπόν, αναντιστοιχία ανάμεσα στη διακηρυγμένη σημασία του απόδημου Ελληνισμού και στους πόρους που διατίθενται για τη διατήρηση της γλωσσικής κληρονομιάς και της πολιτισμικής σύνδεσης των παιδιών μας με την Ελλάδα», επισημαίνει ο κ. Καχριμανίδης.
Ποιες αλλαγές θα ήταν προς τη σωστή κατεύθυνση; «Η ενίσχυση των κινήτρων για τις αποσπάσεις, η κάλυψη των κενών μέσω ωρομίσθιων εκπαιδευτικών όπου απαιτείται και η ουσιαστικότερη οικονομική στήριξη των φορέων που οργανώνουν και υποστηρίζουν την ελληνόγλωσση εκπαίδευση. Οι οικογένειές μας αναλαμβάνουν ρόλους που υπό κανονικές συνθήκες θα έπρεπε να καλύπτονται από μια επαρκώς στελεχωμένη και χρηματοδοτούμενη εκπαιδευτική δομή. Παρά ταύτα, το πράττουμε πρόθυμα γιατί αντιλαμβανόμαστε τη σημασία της ελληνικής γλώσσας για το μέλλον των παιδιών μας και για την ενδυνάμωση της σχέσης τους με την Ελλάδα».
Αναπόσπαστο κομμάτι
Κι αν κάποια στιγμή τα παιδιά τους αποφάσιζαν να μη μιλούν πια τη γλώσσα της πατρίδας τους, πώς θα αντιδρούσαν οι συνομιλητές μου; «Θα ήθελα να μη συμβεί αυτό και πιστεύω ότι δεν θα γίνει. Οι γιοι μας όχι μόνο μιλούν ελληνικά, αλλά τραγουδάνε, κάνουν λογοπαίγνια και εφευρίσκουν καθημερινά νέες λέξεις και παραλλαγές λέξεων είτε για να πειράξουν τη μητέρα τους και εμένα, είτε για να κάνουν χιούμορ. Ο Μιχάλης μαθαίνει και αρχαία ελληνικά. Είναι ζωντανή η γλώσσα γι’ αυτούς», απαντάει ο Ναπολέων Κάτσος.
«Για την κόρη μου τα ελληνικά δεν είναι κάτι ξένο ή επιβεβλημένο», καταλήγει ο Κωνσταντίνος Καχριμανίδης. «Είναι μέρος της οικογένειας και της καθημερινότητάς της. Τη συνδέουν με τους συγγενείς της, με την Ελλάδα και με τις ρίζες της. Φυσικά υπάρχουν στιγμές που τα βλέπει ως μια επιπλέον προσπάθεια, όπως συμβαίνει με όλα τα παιδιά που μεγαλώνουν με δύο γλώσσες, όμως κυριαρχεί το αίσθημα ότι αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητάς της».
Πού κρατούν ζωντανά τα ελληνικά στην Ευρώπη, παρά τις προκλήσεις
1. Βέλγιο: Υπάρχουν δέκα Τμήματα Ελληνικής Γλώσσας (ΤΕΓ) με 676 μαθητές διαφόρων βαθμίδων, από νήπια μέχρι και ενηλίκους. Η νέα ελληνική γλώσσα διδάσκεται ως μάθημα επιλογής στα Τμήματα Γλωσσών των Πανεπιστημίων ULB και VUB των Βρυξελλών, όπως και στο Πανεπιστήμιο της Γάνδης, όπου είναι υποχρεωτικό μάθημα στο Τμήμα Γλωσσολογίας και Λογοτεχνίας.
2. Γερμανία: Παρατηρούνται έντονες διαφοροποιήσεις ανά κρατίδιο. Ενδεικτικά, στη Βάδη-Βυρτεμβέργη, όπου ζουν περίπου 150.000 Ελληνες, υπάρχουν 28 ΤΕΓ, ένα λύκειο και δέκα σχολικές μονάδες που, σημειωτέον, λειτουργούν δίχως μέριμνα της ελληνικής πολιτείας, χάρη σε συλλογικές πρωτοβουλίες. Συνολικά έχουν περίπου 3.500 μαθητές. Από τους 500 αποσπασμένους εκπαιδευτικούς που υπηρετούσαν στο παρελθόν στο κρατίδιο, σήμερα έχουν απομείνει 20. Στην Εσση, για τους 64.000 Ελληνες λειτουργούν το ελληνικό σχολείο της Φρανκφούρτης (δημοτικό, γυμνάσιο, λύκειο) και επτά αναγνωρισμένα ΤΕΓ. Ενώ στην Κολωνία υπάρχουν μεν γυμνάσιο και λύκειο, όμως η απουσία δημοτικού σχολείου δημιουργεί κενό στη συνέχεια της εκπαίδευσης για τις οικογένειες που έχουν παιδιά αυτών των ηλικιών.
3. Ελβετία: Για τους περίπου 22.000 Ελληνες η εκπαίδευση οργανώνεται κυρίως μέσω των ΤΕΓ που λειτουργούν σε διάφορες πόλεις. Στη Ζυρίχη βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα στην Ευρώπη, με τέσσερα παραρτήματα και περισσότερους από 500 μαθητές.
4. Ιρλανδία: Το ελληνικό σχολείο Ιρλανδίας και το ΤΕΓ λειτουργούν με φορέα τον οργανισμό Hellenic Community of Ireland και με ένα σύγχρονο μοντέλο υβριδικής διδασκαλίας (διά ζώσης και εξ αποστάσεως μαθήματα). Εξυπηρετούν μαθητές από το νηπιαγωγείο έως και ενηλίκους, καθώς και όσους επιθυμούν να διδαχθούν αρχαία ελληνικά, προετοιμάζοντάς τους τόσο για τις εξετάσεις ελληνομάθειας όσο και για τις εξετάσεις Greek for the Leaving Certificate του ιρλανδικού υπουργείου Παιδείας.
5. Ισπανία: Υπάρχουν σοβαρές δυσκολίες που επηρεάζουν τη λειτουργία των ελληνικών σχολικών δομών, όπως η έλλειψη κατάλληλων χώρων διδασκαλίας και πρόσθετου διδακτικού προσωπικού.
6. Ιταλία: Το ΤΕΓ Ρώμης και Λατίου αριθμεί 60 παιδιά. Παράλληλα με αυτό, από το 2023 λειτουργεί ιδιωτικό νηπιαγωγείο, ενώ από τον Σεπτέμβριο του 2025 προσφέρονται και πολιτισμικές δραστηριότητες (θέατρο, χορωδία και παραδοσιακοί χοροί) με τη συνεργασία της ελληνικής κοινότητας και των γονέων του ΤΕΓ.
7. Λιθουανία: Την ελληνική γλώσσα στηρίζει με όλες τις δυνάμεις του ο Σύλλογος Ελλήνων της Λιθουανίας «Πατρίδα». Στο Βίλνιους λειτουργεί Τμήμα Ελληνικής Γλώσσας.
8. Μεγάλη Βρετανία: Στο Λονδίνο λειτουργεί αμιγώς ελληνικό σχολείο, καθώς και 17 παροικιακά. Υπάρχουν άλλα 17 ΤΕΓ στην υπόλοιπη χώρα. Ωστόσο, όλες οι σχολικές μονάδες μετά το Brexit βρίσκονται σε συνθήκες πρωτοφανούς κρίσης.
9. Νορβηγία: Η ελληνική κοινότητα της Νορβηγίας έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Στο Οσλο, από το 1982, λειτουργεί οργανωμένο Τμήμα Ελληνικής Γλώσσας, στο οποίο συμμετέχουν περίπου 100 μαθητές, ενώ άλλοι 30 από άλλες περιοχές της χώρας παρακολουθούν διαδικτυακά μαθήματα.
10. Ολλανδία: Ο αριθμός των Ελλήνων που μένουν στην Ολλανδία έχει υπερδιπλασιαστεί τα τελευταία δέκα χρόνια και πλέον ανέρχεται στους 40.000. Ανάλογη αύξηση παρατηρήθηκε και στον αριθμό των μαθητών των τεσσάρων ΤΕΓ, στα οποία φοιτούν 800 παιδιά.
11. Ουκρανία: Πριν από τη ρωσική εισβολή, η νέα ελληνική γλώσσα διδασκόταν σε 35 σχολεία, κυρίως στην περιοχή της Αζοφικής. Μετά την έναρξη του πολέμου, στην πλειονότητά τους βρέθηκαν σε κατεχόμενα εδάφη ή καταστράφηκαν. Ορισμένα μετεγκαταστάθηκαν και λειτουργούν εξ αποστάσεως. Η διδασκαλία της νέας ελληνικής γλώσσας συνεχίζεται σε δέκα εκπαιδευτικά ιδρύματα, ενώ ο αριθμός των εκπαιδευτικών έχει μειωθεί από 62 σε 25, γεγονός που δημιουργεί σοβαρές προκλήσεις για τη βιωσιμότητα της διδασκαλίας.
12. Πολωνία: Αν και η παρουσία Ελλήνων στην Πολωνία μετράει πολλές δεκαετίες, είναι τα τελευταία χρόνια που η ελληνική κοινότητα έχει παρουσιάσει αξιοσημείωτη αύξηση, με επίκεντρο τη Βαρσοβία, όπου από το 2000 λειτουργεί Τμήμα Ελληνικής Γλώσσας.
13. Σουηδία: Το ελληνικό σχολείο Στοκχόλμης αριθμεί σήμερα περίπου 350 μαθητές και 17 εκπαιδευτικούς, εκ των οποίων μόνον οι δύο είναι αποσπασμένοι από την Ελλάδα. Οι υπόλοιποι 15 είναι ωρομίσθιοι και αμείβονται από το ίδιο το σχολείο – δηλαδή από τους γονείς.
Στοιχεία σχολικής περιόδου 2025-2026 του Ευρωπαϊκού Δικτύου Φορέων Ελληνόγλωσσης Εκπαίδευσης.
