«…Μετά τον παραμέλησαν, αφότου ο κύρης του ταξίδεψε μακριά,
και σέρνονταν στην κοπριά, χυμένη σε σωρούς από τις μούλες
και τα βόδια στην αυλόθυρα μπροστά, απ’ όπου
του Οδυσσέα οι δούλοι σήκωναν κάθε τόσο να κοπρίσουν
το μέγα τέμενός του.
Εκεί τώρα σερνόταν το σκυλί, μ’ αμέτρητα τσιμπούρια ο Αργος.
Κι όμως, αναγνωρίζοντας τον Οδυσσέα στο πλάι του,
σάλεψε την ουρά του και κατέβασε πάλι τ’ αφτιά του,
όμως τη δύναμη δεν βρήκε να φτάσει πιο κοντά στον κύρη του.
Τον είδε εκείνος, και γυρίζοντας αλλού το βλέμμα του,
σκούπισε ένα δάκρυ – από τον Εύμαιο κρυφά,
για να τον ξεγελάσει».
(«Οδύσσεια», Ραψωδία ρ, μετάφραση Δ.Ν. Μαρωνίτης)
Η συγκλονιστική περιγραφή της συνάντησης του Οδυσσέα με τον Αργο, τον σε βαθύ γήρας σκύλο του, έχει ερμηνευθεί με διαφορετικούς τρόπους στη φιλολογική βιβλιογραφία. Στο κλασικό βιβλίο «Ο κόσμος του Οδυσσέα», ο διακεκριμένος κλασικιστής σερ Μόουζες Φίνλεϊ τονίζει κυρίως την κοινωνική της διάσταση, όχι τη συναισθηματική: το ζώο λειτουργεί ως «δείκτης» της κατάστασης του Οίκου της Ιθάκης: όπως εκείνο έχει αφεθεί να αργοπεθαίνει, έτσι και το παλάτι έχει εγκαταλειφθεί στην αυθαιρεσία των μνηστήρων. Ενας άλλος μελετητής των ομηρικών επών, ο Σεθ Σάιν, καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, εστιάζει περισσότερο στη δραματική δομή της σκηνής: η δύναμή της βρίσκεται στην αντίθεση ανάμεσα στη γνώση και τη σιωπή. Ο σκύλος αναγνωρίζει τον αφέντη του, αλλά ο Οδυσσέας δεν μπορεί να αντιδράσει ούτε να αποκαλυφθεί. Λίγο πριν από την πολυαναμενόμενη «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, ταινία η οποία από την Πέμπτη βρίσκεται στη μεγάλη οθόνη, ζητήσαμε από την αρχαιολόγο Αγγελική Κοτταρίδη, την εθελόντρια στην προστασία των ζώων Μυρτώ Ξανθοπούλου και τον εκπαιδευτικό και συγγραφέα Βαγγέλη Ηλιόπουλο να μοιραστούν με την «Κ» τις δικές τους «αναγνώσεις» στην ιστορία του Αργου.
Τασούλα Επτακοίλη
Το αρχέτυπο της σχέσης ανθρώπου και σκύλου
Της Αγγελικής Κοτταρίδη
Δέκα χρόνια πόλεμος και άλλα δέκα χρόνια περιπλανήσεις· γερασμένος, βασανισμένος, αγνώριστος επιστρέφει ο Οδυσσέας στην Ιθάκη. Μαζί με τον Εύμαιο, τον χοιροβοσκό, πλησιάζει στο παλάτι. Εκεί, επάνω σε ένα σωρό κοπριές, ζαρώνει ένα γέρικο σκυλί γεμάτο τσιμπούρια. Είναι ο Αργος. Τον μεγάλωσε ο Οδυσσέας, αλλά δεν πρόλαβε να τον χαρεί, έφυγε για τον πόλεμο. Το σκυλί το έπαιρναν οι νέοι στο κυνήγι, όμως, καθώς ο βασιλιάς αργούσε να γυρίσει και αυτό γερνούσε, το παράτησαν αφρόντιστο να φυτοζωεί.
Ο Αργος αναγνωρίζει τον άνθρωπό του, σηκώνει το κεφάλι, κουνάει την ουρά του, κατεβάζει τα αυτιά του, αλλά δεν έχει τη δύναμη να πάει κοντά του. Ο Οδυσσέας σκουπίζει κρυφά ένα δάκρυ, μα δεν πλησιάζει να αγγίξει τον σκύλο του. Κρύβεται. Αποστρέφοντας το βλέμμα, ρωτάει τον Εύμαιο αν αυτό το σκυλί που φαίνεται ράτσας ήταν καλό και χρήσιμο. Ο Εύμαιος αφηγείται την ιστορία του Αργου που ήταν πρώτος στο κυνήγι, αλλά πλήρωσε κι αυτός με την κατάντια του την απουσία του βασιλιά και αφέντη. Οι άνδρες απομακρύνονται. Ο σκύλος που περίμενε είκοσι χρόνια και επιτέλους είδε τον άνθρωπό του ζωντανό μπορεί πια να φύγει. «Και αυτοστιγμεί τον σκέπασε η μαύρη μοίρα του θανάτου»…
Ενα ζώο «αριστεύει» – Ο Αργος είναι το μόνο πλάσμα στην Ιθάκη που αναγνωρίζει τον Οδυσσέα χωρίς να χρειαστεί δοκιμασίες και αποδείξεις, όπως χρειάστηκαν η γριά παραμάνα του, ακόμη και η ίδια η Πηνελόπη. Ενα ζώο «αριστεύει» εκεί όπου οι άνθρωποι αποτυγχάνουν. Αγγελική Κοτταρίδη
Ο Αργος είναι το μόνο πλάσμα στην Ιθάκη που αναγνωρίζει τον Οδυσσέα χωρίς να χρειαστεί σημάδια, δοκιμασίες και αποδείξεις, όπως χρειάστηκαν ακόμη και η γριά παραμάνα του, ακόμη και η ίδια η Πηνελόπη. Αντέχει βάσανα και κακουχίες, περιμένει με πίστη και αφοσίωση να γυρίσει ο φίλος του, να του δείξει τη χαρά του και να πεθάνει. Ενα ζώο «αριστεύει» εκεί όπου οι άνθρωποι αποτυγχάνουν.
Σε 37 στίχους, με απόλυτη ακρίβεια και ρεαλισμό, ο Ομηρος καταγράφει για μία ακόμη φορά την αλήθεια, παραδίδοντας στη μνήμη των αιώνων το αρχέτυπο της σχέσης ανθρώπου και σκύλου: από τη μία ο Αργος γεμάτος αφοσίωση, πίστη και άδολη αγάπη που δεν γνωρίζει όρια και από την άλλη ο Οδυσσέας συγκινημένος, αλλά επικεντρωμένος στον δικό του σκοπό, στο δικό του όφελος…
Η δρ Αγγελική Κοτταρίδη είναι επίτιμος έφορος αρχαιοτήτων.
Ο αρχαιότερος λογοτεχνικός σκύλος
Του Βαγγέλη Ηλιόπουλου
Μεγαλώνοντας απορούσα που δεν είχαμε δικό μας σκύλο. Οι γονείς μου έλεγαν μια ιστορία με έναν σκύλο που είχαν νέοι, πριν αποκτήσουν παιδιά: τον δηλητηρίασε ένας γείτονας. Η διήγησή τους πάντα τελείωνε με το πώς τους κοίταζε όταν πέθαινε. «Καταλάβαινε τι είχε συμβεί και μας κοίταξε ζητώντας βοήθεια, σαν να μας μιλάει άνθρωπος», έτσι μου έλεγαν. Δεν είχαν καταφέρει να κάνουν κάτι να τον σώσουν και γι’ αυτό είχαν αποφασίσει να μην υιοθετήσουν άλλο ζώο ξανά.
Στο δικό μου το μυαλό αυτός ο άγνωστος «δικός μας» σκύλος είχε πάρει τη μορφή και το όνομα του Αργου, ο οποίος περίμενε είκοσι χρόνια, εγκαταλελειμμένος, γερασμένος, ετοιμοθάνατος, να δει τον Οδυσσέα να γυρίζει, για να πεθάνει.
Οταν διδάχθηκα στο σχολείο την «Οδύσσεια», ήξερα πάρα πολύ καλά αυτό που περιγράφει ο Ομηρος στη Ραψωδία ρ (στ. 300) ότι ένιωσε ο Οδυσσέας: «Αὐτὰρ ὁ νόσφιν ἰδὼν ἀπομόρξατο δάκρυ». Αυτό το δάκρυ ήταν και των γονιών μου και όλων όσοι βλέπουν τον σκύλο τους ετοιμοθάνατο. Δεν ήξερα όμως όσα μου έμαθαν, όταν μεγάλωσα, οι δικοί μου σκύλοι. Γιατί τελικά τη σχέση του Αργου, του αρχαιότερου λογοτεχνικού σκύλου, με τον Οδυσσέα δεν μου τη δίδαξαν οι καθηγητές μου. Μου τη δίδαξαν ο Μαρβελίνο και η Απριλ. Μαζί τους έμαθα πώς γίνεσαι οικογένεια με το κατοικίδιό σου· ότι είσαι ο άνθρωπός του, ότι είσαι όλος ο κόσμος του, ότι είσαι δικός του.
Ο Αργος περίμενε τον άνθρωπό του να γυρίσει. Κι όταν, χωρίς να προδώσει την ταυτότητά του, ο Οδυσσέας ρωτάει τον Εύμαιο πώς είναι σε τέτοια κακή κατάσταση ο σκύλος, εκείνος του απαντά (ρ στ. 315): «Νῦν δ᾽ ἔχεται κακότητι, ἄναξ δέ οἱ ἄλλοθι πάτρης». Ναι, ο Αργος δυστυχούσε και ήταν σε αυτή την κατάσταση γιατί έλειπε στα ξένα ο άνθρωπός του. Ο Ομηρος από τότε κατάφερε να εκφράσει αυτή τη σχέση καλύτερα απ’ τον καθένα.
Ο κ. Βαγγέλης Ηλιόπουλος είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Η πρώτη μαρτυρία όσων βιώνουμε μέχρι σήμερα
Της Μυρτώς Ξανθοπούλου
Φέτος, ύστερα από χρόνια, ξαναδιάβασα την «Οδύσσεια» με τον γιο μου για τις εξετάσεις του. Τα παιδιά γκρινιάζουν, μα όταν μεγαλώσουν θα καταλάβουν πως αυτό το έργο είναι συγκλονιστικό: ο Ομηρος γράφει έναν μύθο γεμάτο εικόνες και συναισθήματα γνώριμα – κάθε εποχής. Τα ομηρικά έπη έχουν θεούς και ήρωες πανέξυπνους και παντοδύναμους, αλλά συγχρόνως συναισθηματικούς, ευάλωτους, βαθιά ανθρώπινους.
Η σκηνή με τον Αργο είναι μια σκηνή κορύφωσης, γεμάτη λυρισμό. Επειτα από δύο δεκαετίες ο Οδυσσέας επιστρέφει στο σπίτι του αναγκαστικά μεταμφιεσμένος, και ο πρώτος που τον αναγνωρίζει δεν είναι ούτε ο γιος του, ούτε η γυναίκα του, ούτε κάποιος άλλος άνθρωπος – είναι ο σκύλος του. Ο Αργος είναι σε αξιοθρήνητη κατάσταση, πλήρως παραμελημένος. Οι δυνάμεις του είναι ελάχιστες πια, το μόνο που κατάφερε να κάνει είναι να κουνήσει την ουρά του και να κατεβάσει τα αυτιά μπροστά στον άνθρωπο που τον είχε μεγαλώσει. Ο Οδυσσέας σκουπίζει ένα δάκρυ. Την ώρα που διασχίζει το κατώφλι του παλατιού, ο σκύλος πεθαίνει.
Ο Αργος επιτελεί την πρώτη αναγνώριση του ήρωα: την πιο αυθόρμητη, την πιο συγκινητική, πριν από κάθε άνθρωπο που τον αγαπά. Αυτό αγγίζει βαθιά εμάς τους εθελοντές αδέσποτων ζώων, όπως και όλους όσοι τα πονούν και τα στηρίζουν, για έναν ακόμη λόγο. Αυτή είναι η πρώτη μαρτυρία όσων βιώνουμε σχεδόν καθημερινά σήμερα: του όμορφου, αγέρωχου κυνηγόσκυλου που παρατήθηκε και εξευτελίστηκε. Της πίστης του σκύλου, παρ’ όλη τη φρικτή εγκατάλειψη, πως ο άνθρωπός του θα γυρίσει. Της σημασίας του ανθρώπου για τον σκύλο: είκοσι χρόνια περίμενε να δείξει την ευγνωμοσύνη του σε εκείνον και να πεθάνει.
Το νήμα αυτού του βιώματος, της δυνατής εικόνας που περιγράφηκε πριν από 2.700 χρόνια, φτάνει μέχρι τις μέρες μας: εκατοντάδες χιλιάδες κυνηγόσκυλα έχουν τη φρικτή μοίρα του Αργου, χωρίς την ικανοποίηση που εκείνος αξιώθηκε πριν ξεψυχήσει. Στα αρχαία χώματα της Ιθάκης και της Πύλου, στο Αργος και στη Σπάρτη αλλά και αλλού, υπάρχουν άνθρωποι που τα βλέπουν όπως τα είδε ο Ομηρος: οι εθελοντές των φιλοζωικών οργανώσεων της επαρχίας, που παλεύουν με σύγχρονα τέρατα και θεούς, με την αδιαφορία των ανθρώπων της εποχής μας, μακριά από τους προβολείς της πρωτεύουσας.
Η κ. Μυρτώ Ξανθοπούλου είναι σύμβουλος στρατηγικής για την Κοινωνία των Πολιτών και 20 χρόνια εθελόντρια στο Stray.gr.
