Είναι παράξενο μείγμα ο Θ. Π. Τάσιος. Παράξενο και μοναδικό. Γεωργός ο πατέρας του. Επονίτης αυτός στην Αντίσταση – έφυγε όταν άρχισε να παίζουν σοβιετικά εμβατήρια. Και μετά, σπουδαίος καθηγητής στο ΕΜΠ αλλά και στο Παρίσι, στη Βομβάη, στη Σαγκάη… Ο σοφολογιότατος του οπλισμένου σκυροδέματος. Τριάντα μόλις χρόνων μελέτησε και κατασκεύασε (μαζί με τον μηχανολόγο Μαλάκη) τη γέφυρα του Ευρίπου – της Χαλκίδας, δηλαδή.
Αλλά ας μη συνεχίσω με τα βιογραφικά.
Φιλόσοφο τον αναφέρουν εδώ και πολλά χρόνια όσοι γνωρίζουν το εύρος της σκέψης και του έργου του. Ο ίδιος αντιμετωπίζει τη ζωή με παιγνιώδη διάθεση και αυτοσαρκασμό, θυμίζοντας ότι και ο μεγάλος Δημόκριτος είχε το προσωνύμιο «Γελασίνος». Επειτα από καιρό τον συνάντησα ξανά πρωί πρωί, στο σπίτι του αυτή τη φορά, στα ορεινά της Πεντέλης.
– Εχετε την καλύτερη θέα στην τσιμεντούπολη, όπως την αναφέρουν οι περισσότεροι. Την οποία, όμως, εσείς υπερασπίζεστε.
– Υπερασπίζομαι την ιστορική φάση εκείνη κατά την οποία δεν υπήρχε άλλος τρόπος για την ανοικοδόμηση. Είχαμε δύο εκατομμύρια αστέγους. Το ένα εκατομμύριο στην Αθήνα. Και διερωτάται κανείς, πώς διάβολο θα μπορούσες να τους δώσεις στέγη; Θα φτιάχναμε ξύλινες κατασκευές; Με ποια δάση; Θα φτιάχναμε σιδερένιους πύργους; Με ποια σιδεροβιομηχανία; Το μόνο ντόπιο υλικό που υπήρχε ήταν το μπετόν. Με ενοχλούν, λοιπόν, οι μειξοπαρθενιές «αχ, το τσιμέντο». Οτι βεβαίως του είπαν του τρελού να πάει να «αυτώσει» και πήγε και «παραύτωσε», αυτό ισχύει. Και η γενιά μου δεν είχε το σθένος να πιέσει την πολιτική ηγεσία ώστε να υπάρξει ένα μίνιμουμ διατήρησης της προηγούμενης αρχιτεκτονικής.
– Οι πολιτικοί από μόνοι τους δεν μπορούσαν να το σκεφθούν;
– Δεν ήταν εύκολο, γιατί αυτό προϋπέθετε απαλλοτριώσεις. Και οι απαλλοτριώσεις εθεωρούντο αντιλαϊκές. Και ο λαός εκείνη την εποχή ούτε τα σεντούκια του άνοιγε ούτε την ψήφο του έδινε. Επομένως, παραείναι πρόχειρο και εξωπολιτικό το σύνθημα «κάτω το τσιμέντο».
– Γιατί σε όλα σας τα βιβλία βάζετε αυτό το «Π» του πατέρα σας, ανάμεσα στο όνομα και στο επώνυμό σας; Είναι τόσο απαραίτητο;
– Εδώ μπορείτε να σημειώσετε για τον αναγνώστη: «Ελαφρό δάκρυ»…
Πώς να μην ονοματίζω τον πατέρα μου; Eνα χωριατόπαιδο στην Καλαμπάκα, που τελειώνει το Σχολαρχείο… και τέρμα! Δεν μπορούσε να συνεχίσει. Eπρεπε να φροντίζει στον κάμπο τον μικρό κλήρο που είχαν. Γεωργοί στα όρια των κολίγων. Και μια νύχτα πάει στη Γεωργική Σχολή στη Λάρισα και τους λέει «είμαι άπορος, γράψτε με». Και τον γράφουν. Συμμαθητής με τον Βελουχιώτη.
– Με τον Aρη Βελουχιώτη;
– Προσέξτε. Oταν εγώ, το ’43, έφυγα από την ΕΠΟΝ –διότι πλέον δεν μου άρεσαν αυτά που έβλεπα– είπαν στον πατέρα μου «κύριε γεωπόνε, πρέπει να ανέβεις στο βουνό για μια μικρή ανάκριση…». Και σώθηκε χάρη στον Βελουχιώτη.
– Τον θυμόταν από τη Γεωργική Σχολή;
– Φιλία. Είχαν μαλώσει στην αρχή. Στο πλύσιμο στις βρύσες. Εμφανίστηκε μαζί με δικούς του και είπαν στον πατέρα μου, έναν άντρακλα χωριάτη, 1,96, «κάνε πέρα να πλυθεί ο Θανάσης». Ο πατέρας μου είπε: «Συγγνώμη;». Ενας έβγαλε λεπίδα… Αλλά μην μπαίνουμε σε τέτοιες λεπτομέρειες, τις οποίες διηγείτο μόνον ο πατέρας μου και δεν είχα άλλη διασταύρωση. Ας μείνουμε στο «αγαθές συμπτώσεις».
– Τι κάνατε στην ΕΠΟΝ και γιατί φύγατε;
– Ημουν το παιδί που χωρίς να δημιουργεί υποψίες, κουβαλούσε τις προκηρύξεις, τις σφαίρες των Αγγλων, κάνα δυο περίστροφα από τα περιβόλια… Ξέρετε, το ΕΑΜ ήταν μια υπόθεση πραγματικά Εθνική όταν ξεκίνησε. Οταν το είδα να στραβώνει… ε, τι έπρεπε να κάνω; Εφυγα. Ενα είναι βέβαιο, πάντως, ότι ήταν άλλη μια ευκαιρία για τον ελληνικό λαό, η οποία δεν άνθησε επαρκώς. Και μπήκαμε σε έναν εμφύλιο. Ο μόνος ευρωπαϊκός λαός που έκανε εμφύλιο ήμασταν εμείς. Και αυτό δεν είναι προς τιμήν μας.
– Πείτε μου περισσότερα για τον πατέρα σας. Πώς σας ανέθρεψε.
– Εντεκα χρόνων είχε την έγνοια να με γράψει συνδρομητή στη «Νέα Εστία»! Και μας έβαζε να ακούμε κονσέρτα κλασικής μουσικής από δίσκους γραμμοφώνου 78 στροφών. Τις Κυριακές μετά το φαγητό, απαιτούσε να τραγουδάμε, όλοι μαζί στην οικογένεια, δημοτικούς σκοπούς. Τι άλλο να πεις; Ηταν ένας Πατέρας με «Π» κεφαλαίο. Πώς να μην είναι παρών, λοιπόν, στα εξώφυλλα των βιβλίων μου;
– Είστε λάτρης και μελετητής του αρχαίου πολιτισμού. Θα συμφωνήσετε ότι η θέση της Ελλάδος στον κόσμο καθορίζεται εν πολλοίς από τον σεβασμό που εκπέμπουν ακόμη οι πρόγονοί μας;
– Πράγματι, η αντίληψη ότι εμείς είμαστε κάποιο είδος επιγόνων των αρχαίων –και είμαστε, τουλάχιστον κατά το γεγονός ότι μιλάμε τη συνέχεια της ίδιας γλώσσας– αυτό έχει συντελέσει στο να υπάρχει ένας σεβασμός και προς τη σύγχρονη Ελλάδα. Ο ρομαντικός φιλελληνισμός επιζεί ακόμη. Μην ξεχνάτε ότι έχουν σκοτωθεί τουλάχιστον χίλιοι ξένοι φιλέλληνες στην επανάσταση – μια επανάσταση υπό την επίδραση του γαλλικού Διαφωτισμού κατά την ταπεινή μου αντίληψη. Σκεφτείτε ότι στη Λιμόζ, στη Γαλλία, οι πορσελάνες είχαν επάνω Ελληνες ήρωες. Και στα προπύλαια του Μονάχου βλέπεις με μεγάλα κόκκινα γράμματα «Markos Botsaris». Και μετά ήταν και το αλβανικό έπος! Οταν ο ελληνικός λαός δεν ξενερουλιάζει –όπως το έκανε, λόγου χάριν, με το περίφημο δημοψήφισμα όπου το 61,3% ήθελε να φύγουμε από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα– δίνει αφορμές να τον σέβονται.
– Πάντως και στα μνημόνια είχε ακουστεί: «Να τη σώσουμε την Ελλάδα γιατί είναι η πατρίδα του Πλάτωνα».
– Κύριε Θεοδωράκη, η αυτοκτονική συμπεριφορά ενός λαού της Ευρώπης είναι εδώ! Και οι Ευρωπαίοι και οι ξένοι, και αυτοί, δεν το ξέχασαν. Και άμα μετρήσεις τα κουκιά από κάτω προς τα άνω, βγαίνει ξανά αυτό το 61,3%. Γι’ αυτό είμαι αγωνιστικά απαισιόδοξος.
Οταν ο ελληνικός λαός δεν ξενερουλιάζει –όπως το έκανε, λόγου χάριν, με το περίφημο δημοψήφισμα όπου το 61,3% ήθελε να φύγουμε από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα– δίνει αφορμές να τον σέβονται.
– Μήπως κάποιοι ψήφισαν «όχι», γιατί πίστευαν ότι στο τέλος-τέλος, κάποιο χέρι θα μας σηκώσει; Και το ’21 δεν χάναμε τις μάχες; Και στον Εμφύλιο δεν αιματοκυλιστήκαμε; Σωθήκαμε, όμως. Μήπως έχουμε στο μυαλό μας ότι «ας κάνουμε τις αταξίες μας, δεν θα μας αφήσουν να χαθούμε»…
– Ακούγεται εύλογο έτσι όπως το διηγείστε, αλλά δεν έχω την εντύπωση ότι αυτά ερμηνεύουν τις χαζές συμπεριφορές μας. Θα έλεγα ότι ο ελληνικός λαός δεν κατάφερε ακόμα να εθιστεί στη Δημοκρατία. Είναι δύσκολο μάθημα η Δημοκρατία.
– Ποια μαθήματα δηλαδή χάσαμε;
– Στα δικά μου χρόνια ο γέρος Παπανδρέου, τον οποίον υπηρέτησα, ως στέλεχος της Ενώσεως Κέντρου τότε, ήταν μια φυσιογνωμία. Ωστόσο, η χαζομάρα των συνταγματαρχών κατέστειλε τη ζωτική ορμή προς τη Δημοκρατία μιας γενιάς ολόκληρης. Μας καβάλησαν για 7 χρόνια! Και μετά ήρθαν από πάνω άλλοι –που κάποιοι ήταν άξιοι, κάποιοι ήταν ανάξιοι– και χάθηκε μια γενιά από φωτισμένους ανθρώπους, οι οποίοι θα μπορούσαν να δώσουν μια ώθηση στη Δημοκρατία. Δεν μας άφησαν. Και χάσαμε.
– Hρθε ο Καραμανλής, όμως. Τι γνώμη είχατε, αλήθεια, τότε για τον Καραμανλή;
– Εγώ είχα αρνητική… το ομολογώ. Δεν ήταν λόγιος. Επίσης, άφησε τον Γκοτζαμάνη και τη Χωροφυλακή να κάνουν κουμάντο στην Ελλάδα. Oμως στο τέλος, the end of the day που λένε και στο χωριό μου, ήταν πράγματι εκείνος που είχε και πυγμή και αποφασιστικότητα και ειλικρίνεια. Βγήκε στο μπαλκόνι και είπε «εγώ τα δάνεια δεν σας τα κόβω». Δεν έχει ξαναλεχθεί αυτό. Επίσης, χειρίστηκε με μαεστρία την επιστροφή στη Δημοκρατία, που δεν ήταν τόσο απλό όσο νομίζουμε. Και βεβαίως, η σωτήρια επιλογή της Ευρωπαϊκής Eνωσης…
– Τον είχατε γνωρίσει τον Καραμανλή;
– Hμουν μία φορά στο σπίτι του Καββαδία και μου λέει «έλα να σε γνωρίσω στον Πρόεδρο». Hταν όρθιος μαζί με άλλους. Ο Καββαδίας –που ήταν κι αυτός στο Παρίσι στη δικτατορία– είπε δυο λόγια πολύ θετικά κ.λπ. Ο Καραμανλής γυρνάει το κεφάλι του, με κοιτάζει από πάνω ίσαμε κάτω και συνεχίζει την κουβέντα. Εγώ είπα από μέσα μου «ρε τον καράβλαχο, η μάνα του δεν του έχει πει ότι σε έναν νέο, καθηγητή του Πολυτεχνείου τέλος πάντων, λες τουλάχιστον ένα “χάρηκα”».
– Αυτός μόνο σας σκάναρε.
– Ναι, αυτό έκανε. Είχε μέσα στον εγκέφαλό του ένα αρχείο από εικόνες, να ξέρει τι του γίνεται, και δεν τον ένοιαζε η αντίληψη που αποκτά ο άλλος. Εγώ όμως το στραβοπήρα.
– Συνεχίζετε να αισθάνεσθε πολιτικά άστεγος ή έχετε βρει πολιτική εκπροσώπηση;
– Οχι, δεν μπορώ να πω ότι έχω πολιτική εκπροσώπηση. Διότι δεν πιστεύω ότι κάποιος τα κάνει όλα καλά. Φυσικά, όταν έρθει η ώρα των εκλογών, θα αναζητήσω και θα βρω εκείνον που κάνει τα περισσότερα καλά και τα λιγότερα στραβά… Και θα τον ψηφίσω.
– Ισχύει και στη ζούγκλα. Για να αφήσεις ένα κλαδί, πρέπει να βρεις ένα άλλο να πιάσεις.
– Αυτό είναι πάρα πολύ ωραίο. Και σωστό.
– Και δεν ξέρω πόσα γερά κλαδιά υπάρχουν στην πολιτική μας σκηνή.
– Και γι’ αυτό δεν είμαι αισιόδοξος ούτε και για το αποτέλεσμα των επόμενων εκλογών.
– Θα ψηφίσετε πρόσωπο ή κόμμα;
– Μόνο ένα πρόσωπο δεν αρκεί. Χρειάζονται και άλλοι χίλιοι γύρω του.
– Το λέτε εσείς, ο άσπονδος εχθρός της κομματικής νομενκλατούρας;
– Ναι, ξέρω ότι υπάρχουν και τα κομματόσκυλα. Που τρώνε σαν σαράκι τον ίδιο τον κρατικό μηχανισμό. Από την εποχή των πρασινοφρουρών μέχρι και σήμερα.
– Τι σας ενοχλεί περισσότερο στους πολιτικούς μας;
– Τα κομματικά τους επιτελεία θα έπρεπε να βγάζουν έναν τόμο τριακοσίων, τετρακοσίων σελίδων και μετά να καταλήγουν σε ένα συμπέρασμα. Η πολιτική, βεβαίως, είναι προτεραιότητα αξιών, δεν είναι επιστήμη, της οποίας όμως τα αποτελέσματα οφείλουν να λαμβάνουν υπ’ όψιν τους οι πολιτικοί.
– Εάν αριθμήσω κάποιους κινδύνους – ο απρόβλεπτος γείτονας, η υπογεννητικότητα, η αύξηση των φτωχών αλλά και των υπερπλουσίων, η απουσία πολιτικών που αντιλαμβάνονται τις προτεραιότητες της χώρας…– εσείς ποιον θα βάζατε πρώτο στη λίστα;
– Το ερώτημα δίνει την εντύπωση ότι η κατάταξη σε πρώτο, δεύτερο, τρίτο, θεωρεί ότι το πρώτο είναι ανεξάρτητο από το δεύτερο ή το τρίτο κ.ο.κ. Ωστόσο, για να μη φυγομαχώ, εγώ θεωρώ το πιο θεμελιώδες πρόβλημα το πολιτικό. Oτι δεν αποκτήσαμε πολιτική κουλτούρα και έτσι δεν έχουμε το προσωπικό που απαιτείται. Αν εμείς είχαμε πολιτική ωριμότητα, θα είχαμε αυτομάτως και αντίστοιχους πολιτικούς.
Στα νηπιαγωγεία διαμορφώνονται οι χαρακτήρες
έντε δωμάτια με βιβλιοθήκες. Επτά χιλιάδες τίτλοι, εκτός από τα τεχνικά. Και από τότε που πέθανε η γυναίκα του, πριν από 11 χρόνια, έκανε κατάληψη και στα σαλόνια και στην τραπεζαρία.
Αριστερά του στο γραφείο ο Ομηρος, ο Θουκυδίδης, ο Πολυδεύκης –το λεξικό– και στο δεξί του χέρι τα πιο τεχνικά. Μέχρι και το βιβλιαράκι του, με τα τραγούδια των εκ πατρός προγόνων του μου ξετρύπωσε. Εγώ του το ζήτησα. Το κυκλοφόρησε πριν από χρόνια, μαζί με ένα cd. Τραγουδάει παραδοσιακά τραγούδια και αποδίδει τρεις γνωστότατες δημοτικές μελωδίες μόνο σφυρίζοντας. Το φύσημα ήταν το μουσικό του όργανο στα χρόνια της Κατοχής. Πότε με τη φυσαρμόνικά του και πότε μόνο με τα γυμνά του χείλη. Μια ορχήστρα μόνος του.
– Πάμε στο σήμερα. Πώς σας φαίνονται τα κατορθώματα του Τραμπ;
– Εγώ είχα το θράσος να εκφραστώ από την πρώτη του προεδρία. Την επικράτησή του την είχα αποδώσει στην κακή ποιότητα της παιδείας στις περισσότερες Πολιτείες. Μετρημένα πράγματα. Είναι πάρα πολύ χαμηλή η ποιότητα της μέσης παιδείας στις Ηνωμένες Πολιτείες.
– Χειρότερη από την ελληνική;
– Ω ναι, βεβαίως.
– Και όλα αυτά τα μεγάλα διαπρεπή πανεπιστήμια;
– Χίλια πανεπιστήμια υπάρχουν στις Ηνωμένες Πολιτείες, χίλια! Και τα πενήντα είναι εκείνα που δημιουργούν την εντύπωση. Τα υπόλοιπα απλώς λέγονται πανεπιστήμια. Αλλά το μεγάλο πρόβλημα είναι στα δημοτικά τους σχολεία. Και να σας πω μια φοβερή πράξη που έκανε ο Κένεντι την πρώτη χρονιά της προεδρίας του; Πλήρωσε ένα δισ. δολάρια για να πάνε μαύροι δάσκαλοι στις οικογένειες των μαύρων!
– Για να κάνουν μάθημα στα παιδιά τους;
– Οχι! Δεν τους έκαναν μάθημα. Κάθονταν εκεί, στο σπίτι τους, στην κουζίνα τους, και συμπλήρωναν τα κενά που οι γονείς τους είχαν. Γιατί τι ήταν; Αμόρφωτοι ήταν. Η μάνα όλη μέρα ξενοδούλευε, ο πατέρας γύριζε μεθυσμένος στο σπίτι, τι να πουν στα παιδιά τους;
– Και οι συνάψεις των παιδιών πέθαιναν.
– Σταύρος έφα. Και μετά έλεγαν τα φασιστόμουτρα ότι «ο μαύρος δεν είναι έξυπνος». Δεν είναι θέμα εξυπνάδας. Η ανάπτυξη του νευρικού μας συστήματος γίνεται μέσα στο περιβάλλον του καθενός. Πήγε λοιπόν ο Κένεντι και έχωσε τους δασκάλους μέσα στο σπίτι! Αυτοί οι μαύροι δάσκαλοι με τη μιλιά τους, το λεξιλόγιό τους, τα ενδιαφέροντά τους, συνέβαλαν στην ανάπτυξη αυτών των παιδιών. Περιττό να σου πω ότι εγώ πήγα στην Αμερική, για πρώτη φορά, για να θαυμάσω και να μελετήσω αυτό το γεγονός το απίστευτο. Ημασταν τότε εμείς σοσιαλδημοκράτες… Μέχρι που εμφανίστηκε το Κογκρέσο και είπε «είναι πολλά τα λεφτά» και το έκοψε. Ετσι στην Αμερική επικράτησαν η κουταμάρα, η ημιμάθεια, η υπεραπλούστευση.
– Σήμερα τα κινεζικά πανεπιστήμια είναι πλέον ανάμεσα στα καλύτερα του κόσμου.
– Φυσικά! Ωστόσο εγώ πρόλαβα να βγάλω δύο διδάκτορες Κινέζους στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Δεν ξέρω αν άλλο πανεπιστήμιο είχε βγάλει Κινέζους διδάκτορες πριν από 20 χρόνια.
– Οι Κινέζοι, λέγαμε κάποτε, μόνο αντιγράφουν. Και σήμερα σε πολλούς τομείς ηγούνται.
– Διότι έχουν μια παράδοση τεράστιας κουλτούρας επί χιλιάδες χρόνια. Και έχουν και μια απέραντη αφοσίωση και εργατικότητα.
– Αρκετές χώρες που ξεχωρίζουν βασίζονται, πάντως, σε αυταρχικά συστήματα διακυβέρνησης.
– Εχει παρατηρηθεί αυτό. Ομως τα αυταρχικά συστήματα είναι ευάλωτα στην τυχαιότητα. Τι θα σου λάχει μετά από έναν πεφωτισμένο δικτάτορα; Ας πάει στο διάβολο, λοιπόν.
– Οι πεφωτισμένοι ηγέτες είναι τζόγος, ενώ η δημοκρατία έχει μια σταθερότητα. Αυτό μου λέτε;
– Ναι, η Δημοκρατία έχει μια σχετική σταθερότητα στη μεγάλη χρονική κλίμακα. Ενώ οι δικτατορίες είναι μικροπερίοδοι.
– Πιστεύετε ότι υπάρχουν μεγαλοφυΐες που χάνονται γιατί δεν βρέθηκαν στο σωστό σχολείο;
– Αυτό είναι εντελώς βέβαιον. Και στον ελληνικό λαό υπάρχουν μυριάδες από ιδιοφυΐες, που χάνονται γιατί το περιβάλλον είναι τόσο αρνητικό – θα τολμούσα να πω δολοφονικό της ανάπτυξής τους.
– Εσείς τι θα κάνατε για την παιδεία μας;
– Ο Παπαλεξόπουλος, ο βιομήχανος, ο οποίος ήταν πολιτικός μηχανικός, ήθελε να βγουν στελέχη για τη διοίκηση των επιχειρήσεων. Και με φώναξε να συμπαρασταθώ. Θυμάμαι σαν τώρα την αίθουσα Δημητρακόπουλου γεμάτη με τα μέλη του ΣΕΒ. «Τι ιδιότητες θέλετε να έχουν τα υψηλά στελέχη της βιομηχανίας;», τους είπα. Εργατικότητα, τιμιότητα, σεμνότητα, εφευρετικότητα. Σε ποιο κρίκο της αλυσίδας της εκπαίδευσης καλλιεργούνται αυτού του είδους οι ιδιότητες; Και τους ανάγκασα να ομολογήσουν ότι αυτές οι ιδιότητες διαμορφώνονται στο νηπιαγωγείο και στο δημοτικό και όχι σε ένα μάστερ. Είναι κύρια χαρακτηριστικά του χαρακτήρος κάθε ανθρώπου. Τα άλλα τα τεχνικά, θα ανοίξεις ένα βιβλίο, θα τα μάθεις. Αμα θέλεις, λοιπόν, να αμβλύνεις την κοινωνική αδικία, κάν’ το εκεί όπου γεννιέται η ανισότητα. Στην αρχή να παρέμβεις και όχι στο τέλος.
Πολιτισμός δεν είναι μόνο η Αφροδίτη
Μιλάμε και τα χέρια του χαϊδεύουν απαλά ταλαιπωρημένα από την ανάγνωση βιβλία. Για να διαβάσει βάζει τα γυαλιά του και για να δει μακριά, κάποια άλλα γυαλιά. Βλέπει πια μόνο με το ένα μάτι. Το δεξί. Στο αριστερό, σκοτάδι. «Το έχω χάσει εδώ και περισσότερο από 10 χρόνια και παραπάνω, βαθμιαίως». Και είναι και το γλαύκωμα που δεν του επιτρέπει να ανοίγει οθόνες. Παρ’ όλα αυτά, ο άνθρωπος που έχει εκδώσει περίπου 70 βιβλία και 500 τόσες επιστημονικές εργασίες έχει στα σκαριά νέα πολύτιμα έργα!
– Βγάλατε ένα τόμο για την «Αρχαία ελληνική στρατιωτική τεχνολογία» και μετά άλλον ένα για την «Αρχαία ελληνική τεχνολογία»…
– Ναι. Και θα βγουν άλλα τέσσερα στην ίδια σειρά. Είναι μισογραμμένα τα περισσότερα…
– Επιτρέψτε μου… αλλά γιατί είναι τόσο σημαντικό να μάθουμε τόσες λεπτομέρειες για την αρχαία ελληνική τεχνολογία;
– Είναι σημαντικό γιατί τσαντίζομαι με την υποτίμηση του προφανούς ριζικού, θεμελιώδους ρόλου που παίζει η τεχνολογία σε οποιονδήποτε πολιτισμό. Σαν να αγνοούμε τη σειρά των πραγμάτων. Πρώτα είναι η οικονομία, μετά η τεχνολογία και ύστερα έρχεται η επιστήμη. Και οι καλές τέχνες, πάντοτε παράλληλες προς όλα αυτά, καθότι είναι ορμέμφυτες. Η λέξη πολιτισμός συνδέεται με τη λέξη πόλις και πόλις έγιναν μόνον όταν απέκτησαν οι άνθρωποι τεχνολογία.
– Αλλιώτικα ήταν νομάδες…
– Ακριβώς! Το 51% του πολιτισμού είναι οικονομία και τεχνολογία. Και εμείς εδώ νομίζουμε ότι ο ελληνικός πολιτισμός είναι το μπούτι της Αφροδίτης. Γι’ αυτό εδώ και 40 χρόνια δίνω ένα πολύ μεγάλο μέρος του χρόνου μου προς την κατεύθυνση της έρευνας και της διάδοσης της σημασίας της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας.
– Το απολαμβάνετε, όμως, κιόλας.
– Ο Αριστοτέλης λέει τη φοβερή φράση: «Ὅπου γὰρ ἡ φύσις ἐλλείπει, ἡ τέχνη ἐπιτελεῖ». Ο Αριστοτέλης, κ. Θεοδωράκη, αναγνωρίζει όλες τις ηδονές. Ωστόσο, λέει ότι η πιο γλυκιά ηδονή είναι η στοχαστική. Οι φιλόσοφοι είναι εν γένει ψηλομύτηδες. Οι Ελληνες προσωκρατικοί, όμως, δεν ήταν καθόλου και ο Δημόκριτος έλεγε «μεγάλη ηδονή να νιώθεις φαγούρα και να σε ξύνουν». Θέλω να πω ότι τέτοιου είδους ηδονές προσφέρει και η έρευνα για την αρχαία τεχνολογία. Δηλαδή, όταν απέδειξα ότι η πολιορκητική χελώνη, ένας πύργος με 25 μέτρα ύψος, ήταν αυτοκινούμενη –παιδεύτηκα μήνες μέχρι να το αποδείξω– ένιωσα μία μεγάλη ηδονή.
– Το γραφείο σας είναι γεμάτο από πορτρέτα μιας γυναίκας. Της γυναίκας σας, να φανταστώ.
– Πορτρέτα με φωτογράφο Τάσιο με τηλεφακό «Τσάις», που ισχυρίζομαι ότι είναι έργα τέχνης. Εν πάση περιπτώσει και σε αυτό ήμουν τυχερός. Η Ρέα ήταν μηχανικός. Η πρώτη γυναίκα διευθύντρια στη ΔΕΗ και η δημιουργός της πρώτης ανεμογεννήτριας στην Ελλάδα.
– Και αφοσιωμένη σύζυγος;
– Και να ήθελε να μην είναι αφοσιωμένη, δεν προλάβαινε και αυτή. (Γέλια)
– Αλλο είχα στο μυαλό μου… Αν σας έφτιαχνε κι ένα πιάτο φαγητό.
– Α, βεβαίως, είχε μια μεθοδικότητα. Και επιπλέον κάναμε και ένα γιο, τον Παναγιώτη. Που οφείλει τη δική του ποιότητα στο γεγονός ότι είχε μια τέτοια μάνα. Εν πάση περιπτώσει, είχε ένα εύρος. Εκανε και δέκα χρόνια πιάνο στο Ωδείο. Και είχε μια ισχυρή αντίσταση στις «παρεμβάσεις». Ενας πολιτικός αρχηγός επέμενε για κάποιες συγκεκριμένες ανεμογεννήτριες, όμως η γυναίκα μου ήξερε ότι είχαν αποτύχει διεθνώς… Και είχε το θράσος και δεν υπέγραψε ποτέ για την προμήθειά τους.
– Και μαζί με τα γυναικεία πορτρέτα, πολλές βυζαντινές εικόνες.
– Ναι, είμαι λάτρης της βυζαντινής κουλτούρας. Λάτρης.
– Δεν είναι μεταφυσική ανάγκη, δηλαδή;
– Υπάρχει μια παραδοσιακή μεταφυσική εκ παραδόσεως. Η μάνα μου είναι από το γένος που ετάισε ηγουμένους των Μετεώρων. Εγώ μεγάλωσα με τη δημοτική και τη βυζαντινή μουσική. Είμαι ψάλτης.
– Περιμένετε και κάποια μεταθανάτια επιβράβευση γι’ αυτό;
– Δεν μπορώ να πω ναι. Είμαι εναντίον των πιλαφιών…
– Εδώ τελειώνουμε, δηλαδή;
– Ο Τάσιος είναι επιστημονικά αγνωστικιστής, που ακολουθεί όμως τη θρησκευτική παράδοση των προγόνων μας. Αλλά έχει πλήρη επίγνωση του γεγονότος της άγνοιας που μας περιέχει γύρω γύρω. Εκσφενδονιζόμαστε με ιλιγγιώδη ταχύτητα προς άγνωστες κατευθύνσεις σε ένα απίστευτο χάος όπου δεν υπάρχει χώρος. Είναι τέτοιο το σκότος, ώστε η μόνη στάση των στοχαστών που είναι σεβαστή είναι η παραδοχή της άγνοιας και η σεμνότητα.
