Είναι η γενοκτονία στη Γάζα που καλλιεργεί την ανοχή στον αντισημιτισμό; Το πογκρόμ στη Γάζα αμβλύνει μια εξαιρετικά αυστηρώς απαιτούμενη αρχή; Οτι δηλαδή, άλλο ένας λαός, άλλο μια θρησκεία και εντελώς άλλο μια κρατική πολιτική. Πού οφείλεται η ταύτιση που κάνουν πολλοί, ότι Εβραίοι και πολιτική ηγεσία του Ισραήλ είναι το ίδιο; Οφείλεται στην αλληλεγγύη στον βαρύτατα απειλούμενο παλαιστινιακό λαό ή μήπως ενεργοποιείται, ευκολότατα τελικά, ο ιστορικά υπαρκτός αντισημιτισμός μας και μας οδηγεί σε αυτή την ταύτιση εβραϊκής θρησκείας – πολιτισμού και κράτους;
Εύκολα ταυτιζόμαστε, πάρα πολλοί από εμάς, με κάθε τι διχαστικό, ακόμη και με τα ίδια μας τα σπλάχνα. Μας διέπει ελάχιστη συνθετική διάθεση, αρχής γενομένης από την κάθε λογής άλλη χώρα που εναντιωνόμαστε, έως το διπλανό μας χωριό, τον γείτονα του σπιτιού μας ή τον συνάδελφο στο διπλανό γραφείο – για να μη θίξουμε τους ενδοοικογενειακούς διχασμούς.
Στη Θεσσαλονίκη, προ ημερών, πραγματοποιήθηκε δημόσια εκδήλωση ποινικοποίησης της εβραϊκής ύπαρξης. Αυτό, σε μια πόλη εξαιρετικά προοδευτική, μοναδική και ιδιαίτερα αγαπημένη. Μια πόλη που διακρίνεται για το όλον της ελληνικής και κοσμοπολίτικης γοητείας που περιλαμβάνει η Ιστορία της. Κοντά σε αυτό, συγκεντρωμένη λόγω ειδικών ιστορικών συνθηκών, η βία που έχουν υποστεί εκεί οι κάθε λογής «άλλοι» του λεγόμενου ελληνοχριστιανικού πολιτισμού, όπως και οι απολύτως γηγενείς Θεσσαλονικείς Εβραίοι του Μεσοπολέμου, το 1931 για παράδειγμα, από τα χαλυβδόκρανα Τάγματα Εφόδου και τα ΕΕΕ (τρία Εψιλον ή Εθνική Ενωσις Ελλάς ή Ενωση Εθνικοφρόνων Ελλήνων).
Δύσκολη πολιτικά πόλη η Θεσσαλονίκη. Η πόλη του Θερμαϊκού, σταυροδρόμι πολιτισμών από την αρχαιότητα, αφομοίωσε πολλά έθνη και ανέδειξε την προκοπή τους και τις νοοτροπίες τους. Συμβασιλεύουσα προς δυσμάς στα χρόνια του Βυζαντίου, κόρη οφθαλμού για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, πόλη πολύτιμη για τους Οθωμανούς από τότε που εμποδίστηκε η επέκτασή τους προς τη Δύση. Υποδέχθηκε στα τέλη του 15ου αιώνα μια, υπό διωγμόν, μεγάλη εβραϊκή κοινότητα από την Ισπανία, η οποία εδραίωσε την ισχυρή εμπορική ανάπτυξη του λιμανιού αλλά και της ευρύτερης περιοχής.
Αγωνιστικό κέντρο η Θεσσαλονίκη της ελληνικής εθνικής διεκδίκησης για την ενσωμάτωση της Μακεδονίας στον ελληνικό εθνικό κορμό. Πόλη χωνευτήρι εθνοτήτων, κέντρο των «Νέων Χωρών» μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Τόπος εγκατάστασης πολλών χιλιάδων προσφύγων – Μικρασιατών, Ανατολικοθρακιωτών και Ποντίων μετά την Καταστροφή του 1922 και την Ανταλλαγή του 1923, γεγονός που δομεί τη νέα ταυτότητα της πόλης.
Σε έναν συγκινητικό τόπο, σημαδεμένο με οδυνηρούς διχασμούς, η εκ νέου εμφάνισή τους σημαίνει την ασέβεια στην ιστορία της Θεσσαλονίκης.
Πόλη με εσωτερικές διώξεις κατά των «άλλων», όπως ο εμπρησμός στον εβραϊκό συνοικισμό Κάμπελ το καλοκαίρι του 1931. Πόλη με σκληρή εμφύλια σύγκρουση στα χρόνια της Κατοχής, στην οποία συμμετείχαν η εαμική προσφυγική Αριστερά από την ανατολική Θεσσαλονίκη, η εαμική δυτική εργατική Θεσσαλονίκη και απέναντί τους είχαν ένα ισχυρό αντικομμουνιστικό δίκτυο, πάλι προσφυγικό, από τις δύο παραπάνω περιοχές της πόλης. Μαζί με το δίκτυο αυτό ετάχθησαν μέρος της αστικής τάξης και οι Αρχές Κατοχής, γερμανικές και ελληνικές.
Η πόλη ζει τα γεγονότα της Πλατείας Ελευθερίας της 11ης Ιουνίου 1942, με τους Θεσσαλονικείς Εβραίους να ταπεινώνονται, για να ακολουθήσει εννέα μήνες μετά η μεταφορά τους με τα τρένα του θανάτου στα στρατόπεδα της άριας ναζιστικής φυλής, τον Μάρτιο του 1943.
Σκληρότατος ο εμφύλιος πόλεμος στη Θεσσαλονίκη, πλήρης φόβου και απειλής και από τις δυο πλευρές. Επειτα, στις μετεμφυλιακές δεκαετίες, το κράτος και το παρακράτος οργάνωσαν, χωρίς να απειλούνται από κάτι, τον διχασμό στην πόλη. Παρέτειναν στην ειρήνη τον εμφύλιο πόλεμο, διαιρώντας την κοινωνία, με τους Ελληνες από τη μια μεριά και τα πολιτικά και κοινωνικά «μιάσματα» από την άλλη. Σε αυτή τη «συμφωνία» φόβου, κυρίαρχοι ήταν ο στρατός, η χωροφυλακή, η ασφάλεια, οι χαφιέδες, αλλά και μέρος της Εκκλησίας και της εκπαίδευσης. Το σύνολο αυτό συγκρότησε συνθήκες απελπιστικές για τους συγγενείς των αριστερών και δύσκολες για τους κεντρώους. Οι ελάχιστοι Εβραίοι που επέστρεψαν από τα ναζιστικά στρατόπεδα –από τις 55.000 του 1943 έφτασαν πίσω λιγότεροι από 2.000– βρήκαν τα σπίτια τους, τις περιουσίες τους και τις αναμνήσεις τους λεηλατημένες από τις Αρχές Κατοχής και από πολλούς γείτονές τους.
Ιδιαίτερο δράμα και ντροπή η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου, ενός από τα παλαιότερα της Ευρώπης. Τα λεηλατημένα ταφικά μάρμαρα αποτέλεσαν δομικά υλικά για οδοποιία, πεζοδρόμια, οικίες, εκκλησίες, προαύλια. Στον χώρο του εβραϊκού νεκροταφείου, στο έδαφός του, χτίστηκε το Πανεπιστήμιο.
Το σημείωμα αυτό προφανώς δεν απαξιώνει ή προσβάλλει τη Θεσσαλονίκη. Η αιτία δημοσίευσης οφείλεται ότι σε έναν συγκινητικό τόπο, σημαδεμένο με οδυνηρούς διχασμούς, η εκ νέου εμφάνισή τους σημαίνει την ασέβεια στην ιστορία της πόλης.
Ο κ. Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός, υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη.
