Επειτα από δύο χρόνια εντατικών προετοιμασιών, το SNF Nostos 2026 του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) ολοκληρώνεται σήμερα, έχοντας ανοίξει τις πόρτες του και υποδεχθεί το κοινό με ελεύθερη πρόσβαση στη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα εκδοχή του.
Στις οκτώ ημέρες διάρκειάς του, το πρόγραμμα περιελάμβανε συζητήσεις, δράσεις, ραδιόφωνο, θέατρο και μουσική, με βασική θεματική το κεντρικό μήνυμα του Ιδρύματος: «Επίκεντρο ο άνθρωπος». Η φετινή χρονιά αποτέλεσε και αφορμή για τον εορτασμό των 30 χρόνων κοινωφελούς έργου του ΙΣΝ, το οποίο πλέον αριθμεί περισσότερες από 5.700 δωρεές σε 137 χώρες.
Ανάμεσα στους δεκάδες ομιλητές και ομιλήτριες που συμμετείχαν, ξεχώρισαν, μεταξύ άλλων, πέντε πρόσωπα από διαφορετικά καλλιτεχνικά και ακαδημαϊκά πεδία, τα οποία με τις παρεμβάσεις τους ανέδειξαν ζητήματα όπως η δύναμη και οι προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης, η αξία και ο ρόλος των πολιτιστικών θεσμών, των βιβλιοθηκών, των ελληνικών σπουδών, αλλά και η θέση της δημοσιογραφίας σήμερα.
Μουσική και ΑΙ
Την αυλαία άνοιξε την περασμένη Κυριακή ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ, ο οποίος μία ημέρα πριν από την προγραμματισμένη συναυλία του στο πλαίσιο του Release Athens x SNF Nostos –μια εμφάνιση που μετέτρεψε το Ξέφωτο του ΚΠΙΣΝ σε ένα κινηματογραφικό σύμπαν ήχων και εικόνων– πήρε θέση στη σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, όπου συζήτησε με τη δημοσιογράφο Αννα-Κύνθια Μπουσδούκου. Ο Γάλλος δημιουργός δεν έκρυψε τη βαθιά σχέση του με την Ελλάδα, υπενθυμίζοντας πως όταν κυκλοφόρησε το εμβληματικό «Oxygène», το 1976, τα πρώτα γράμματα θαυμασμού που έλαβε εκτός Γαλλίας προέρχονταν από το ελληνικό κοινό.
Το ενδιαφέρον της βραδιάς στράφηκε γρήγορα στη μεγάλη πρόκληση της εποχής μας: την τεχνητή νοημοσύνη (AI). Απέρριψε τους δυστοπικούς φόβους, υπενθυμίζοντας πως κάθε μεγάλη τεχνολογική καινοτομία –από την τυπογραφία του Γουτεμβέργιου μέχρι την εμφάνιση του σιδηροδρόμου– αντιμετωπίστηκε αρχικά με τρόμο. Ο ίδιος, άλλωστε, έχει μακρά και ενεργό σχέση με την AI, την οποία χρησιμοποιεί συστηματικά στις ζωντανές εμφανίσεις του, στη σύνθεση και στον σχεδιασμό οπτικοακουστικών εμπειριών. Μίλησε για το πώς η τεχνολογία τού επιτρέπει να επεκτείνει τα όρια της δημιουργικότητάς του, να πειραματίζεται με νέες μορφές ήχου και να δημιουργεί περιβάλλοντα που δεν θα ήταν εφικτά χωρίς τα εργαλεία της εποχής.
Εργαλείο με νοημοσύνη -Για τον Ζαν-Μισέλ Ζαρ, τα αρχικά AI δεν μεταφράζονται σε Artificial Intelligence (τεχνητή νοημοσύνη), αλλά σε Augmented Imagination (επαυξημένη φαντασία): ένα εργαλείο που επεκτείνει τις επιλογές του καλλιτέχνη χωρίς να τον αντικαθιστά.
«Αν δεν είχε εφευρεθεί το βιολί, ο Βιβάλντι δεν θα είχε γράψει τις “Τέσσερις Εποχές” –τουλάχιστον όχι έτσι όπως τις ξέρουμε– και αν δεν είχε ανακαλυφθεί ο ηλεκτρισμός, δεν θα είχαμε την ηλεκτρική κιθάρα του Τζίμι Χέντριξ ούτε τον σύγχρονο ηλεκτρονικό ήχο της Μπίλι Αϊλις». Για τον Ζαρ, τα αρχικά AI δεν μεταφράζονται σε Artificial Intelligence (τεχνητή νοημοσύνη), αλλά σε Augmented Imagination (επαυξημένη φαντασία): ένα εργαλείο που επεκτείνει τις επιλογές του καλλιτέχνη χωρίς να τον αντικαθιστά.
Ο αντίκτυπος της δημοσιογραφίας
Με την κ. Μπουσδούκου συνομίλησε την επόμενη ημέρα και η βραβευμένη με Πούλιτζερ δημοσιογράφος Μαρίνα Γουόκερ Γκεβάρα, το έργο της οποίας εστιάζεται στον τρόπο με τον οποίο η ερευνητική δημοσιογραφία αμφισβητεί τις δομές εξουσίας, διαμορφώνει τον δημόσιο διάλογο και ενισχύει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Στη συζήτηση, η Γκεβάρα ανέδειξε την ανάγκη να ξανασκεφθούμε τον ρόλο της δημοσιογραφίας σε ένα ριζικά μεταβαλλόμενο οικοσύστημα πληροφορίας.
«Η ιδέα της αντικειμενικότητας προέρχεται από μια εποχή όπου η δημοσιογραφία λειτουργούσε σαν ένα κλειστό και απομονωμένο επάγγελμα, γράφοντας ρεπορτάζ και περιμένοντας κάθε καλή ιστορία να βρει το κοινό της. Σήμερα, όμως, αυτό δεν ισχύει. Ξέρουμε ότι κάποιες εξαιρετικές ιστορίες δεν θα βρουν ποτέ το κοινό τους αν δεν κάνουμε κάτι γι’ αυτό», τόνισε, και συνέχισε: «Δεν μπορούμε πια να στεκόμαστε πίσω από το κείμενό μας και να περιμένουμε. Πρέπει να βγούμε έξω, να συναντήσουμε τις κοινότητες, να δημιουργήσουμε διάλογο, να χτίσουμε σχέσεις. Να πάμε εμείς εκεί όπου βρίσκονται οι άνθρωποι, γιατί είναι ξεκάθαρο ότι δεν είναι εύκολο να έρθουν εκείνοι σε εμάς».
Η συζήτηση έφτασε σε ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα για την ερευνητική πρακτική, όταν ζητήθηκε από την ομιλήτρια να εξηγήσει πώς αντιλαμβάνεται τον αντίκτυπο της δημοσιογραφίας και κατά πόσον αυτός μπορεί πράγματι να μετρηθεί. «Ο αντίκτυπος, η επιρροή, δεν είναι αριθμός, ούτε μόδα, αλλά αλλαγή», εξήγησε και διευκρίνισε ότι αυτό που ονομάζουμε «impact» δεν ανήκει αποκλειστικά στους δημοσιογράφους, αλλά προκύπτει μέσα από ένα ευρύτερο οικοσύστημα συνεργασίας, το οποίο περιλαμβάνει κοινότητες, θεσμούς, οργανισμούς και όλους τους πολίτες. Για να το δείξει στην πράξη, ανέφερε μια έρευνα που πραγματοποιήθηκε, πριν από περίπου πέντε χρόνια, για το μολυσμένο νερό στο Σικάγο. «Η επιτυχία δεν ήταν μόνον η δημοσίευση του ρεπορτάζ, αλλά το ότι οι κάτοικοι ενημερώθηκαν, αντέδρασαν, πίεσαν το δημοτικό συμβούλιο και τελικά δημιουργήθηκε ειδικό ταμείο για τις πληγείσες γειτονιές», σημείωσε.
Ο ρόλος των βιβλιοθηκών
Νωρίτερα την ίδια ημέρα, στο ισόγειο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος (ΕΒΕ), δεκάδες ακροατές συγκεντρώθηκαν για να παρακολουθήσουν τη συζήτηση για το «Μέλλον των βιβλιοθηκών». Ανάμεσα στους ομιλητές βρέθηκε η Μαρία Γεωργοπούλου, διευθύντρια της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, η οποία περιλαμβάνει 30.000 τόμους βιβλίων, χάρτες και έργα τέχνης, με μεγάλο μέρος της συλλογής να αποτελείται από εξαιρετικά σπάνια τεκμήρια, όπως η πρώτη «Γραμματική» του Κωνσταντίνου Λασκάρεως (Μιλάνο, 1476).
Η κ. Γεωργοπούλου, ύστερα από ερώτηση του προέδρου του εφορευτικού συμβουλίου της ΕΒΕ, Σταύρου Ζουμπουλάκη, ο οποίος συντόνιζε τη συζήτηση, μίλησε ανοιχτά για τη μεγαλύτερη κατά τη γνώμη της πρόκληση που αντιμετωπίζουν σήμερα οι βιβλιοθήκες – τόσο ως χώροι ανάγνωσης όσο και ως τόποι από όπου οι ερευνητές αντλούν το υλικό τους.
«Οι βιβλιοθήκες μας, που απευθύνονται κυρίως σε ερευνητές των ανθρωπιστικών επιστημών, δέχονται πίεση λόγω της υποβάθμισης των ίδιων των πεδίων. Το μεγάλο ζητούμενο είναι πώς θα εμπνεύσουμε τις νεότερες γενιές προκειμένου να χρησιμοποιήσουν το υλικό. Πρέπει να συμβαδίσουμε με τις εξελίξεις και να βρούμε τρόπους ώστε να κρατήσουμε ζωντανό το ενδιαφέρον για τις ανθρωπιστικές σπουδές», υπογράμμισε.
30 χρόνια προσφοράς – «Επίκεντρο ο άνθρωπος», ήταν το μήνυμα της θεματικής του SNF Nostos 2026. Η φετινή χρονιά αποτέλεσε και αφορμή για τον εορτασμό των 30 χρόνων κοινωφελούς έργου του ΙΣΝ, το οποίο πλέον αριθμεί περισσότερες από 5.700 δωρεές σε 137 χώρες.
Οι συζητήσεις της τρίτης ημέρας της διοργάνωσης πραγματοποιήθηκαν σχεδόν εξ ολοκλήρου στον Θόλο του ΚΠΙΣΝ. Εκεί εμφανίστηκε, μεταξύ άλλων, η Ντέμπορα Ράτερ, πρώην πρόεδρος του Kennedy Center από το 2014 έως το 2025. Μαζί με άλλους επικεφαλής σημαντικών πολιτιστικών θεσμών από την Ελλάδα και τις ΗΠΑ, συμμετείχε σε μια συζήτηση αφιερωμένη στον ρόλο και στην ευθύνη που φέρουν τα ιδρύματα αυτά απέναντι στην κοινωνία.
Η παρουσία της ανέδειξε το πώς οι πολιτιστικοί οργανισμοί καλούνται σήμερα να επαναπροσδιορίσουν τη σχέση τους με το κοινό, να ανταποκριθούν στις σύγχρονες προκλήσεις και να διαμορφώσουν νέους τρόπους κοινωνικής προσφοράς, επιχειρώντας μια αναδρομή στη μακρά ιστορία του Κέντρου και του ιδιαίτερου ρόλου του ως εθνικού πολιτιστικού ιδρύματος στις ΗΠΑ.
Οι ελληνικές σπουδές
Σε μια διοργάνωση διεθνών προδιαγραφών όπως το Nostos, όπου το πρόγραμμα απλώνεται σε ευρύ φάσμα θεμάτων και προσελκύει ομιλητές από όλον τον κόσμο, το ενδιαφέρον του κοινού τράβηξε και μια πιο εξειδικευμένη θεματική: η συζήτηση για τη «Σημασία των ελληνικών σπουδών». Οκτώ ήταν οι ομιλητές που ανέβηκαν στο πάνελ του ισογείου της ΕΒΕ, μεταξύ των οποίων και ο διακεκριμένος ιστορικός και βυζαντινολόγος Πίτερ Φράνκοπαν, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
«Μεγάλωσα σε ένα σπίτι όπου με ενθάρρυναν να μάθω για την Αρχαία Ελλάδα, κι έτσι από μικρός είχα στο μυαλό μου τον χάρτη του ελληνικού κόσμου, το Ιόνιο, τη Μεσόγειο και το Αιγαίο. Εμαθα πόσο σημαντικός υπήρξε ο ελληνικός και ο ελληνιστικός πολιτισμός για την Ευρώπη, αλλά πάντα με προβλημάτιζε ότι η ευρωπαϊκή ιστορία παρουσιάζεται σχεδόν αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της Δύσης, αφήνοντας την ανατολική πλευρά της ηπείρου στο περιθώριο και δημιουργώντας ένα τεράστιο κενό δύο χιλιάδων ετών μετά την κλασική Αθήνα», σχολίασε στη διάρκεια της ομιλίας του.
