Τι είναι τελικά η τεχνητή νοημοσύνη και τι είναι η φυσική νοημοσύνη; Μπορεί να υπάρξει ένας «κανονικός», λειτουργικός εγκέφαλος χωρίς σώμα; Αυτά είναι, κατά τον Γκάρι Κασπάροφ, δύο θεμελιώδη και ακόμη αναπάντητα ερωτήματα, τα οποία έθεσε από τη σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο πλαίσιο του SNF Nostos 2026 του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, που φέτος γιορτάζει 30 χρόνια κοινωφελούς δράσης.
Είκοσι εννέα χρόνια μετά την ήττα του διάσημου σκακιστή από τον υπερυπολογιστή «Deep Blue», ο Κασπάροφ αντιμετωπίζει με έντονο σκεπτικισμό τον δημόσιο διάλογο γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη.
«Θα προτιμούσα να περιγράψω μεγάλο μέρος όσων κάνουν οι μηχανές ως συλλογή σκουπιδιών», λέει στην «Κ». «Είναι εξαιρετικά αποτελεσματικές στη βαριά δουλειά και μπορούν να αναλάβουν πάρα πολλές εργασίες, κυρίως εκείνες που μπορούν να ποσοτικοποιηθούν και να τυποποιηθούν», σχολιάζει.
«Η πραγματική απειλή για τη δουλειά σου δεν προέρχεται από την ΑΙ, αλλά από κάποιον άλλον που ξέρει να τη χρησιμοποιεί καλύτερα από σένα».
«Για πολύ καιρό λέγαμε ότι κάποιος δουλεύει σαν μηχανή και αυτό θεωρούνταν φιλοφρόνηση», συνεχίζει. «Σήμερα, όμως, είναι σχεδόν κατάρα, γιατί αν κάνεις μια δουλειά που μπορεί να εκτελέσει μια μηχανή, τότε αυτή δύσκολα θα διατηρηθεί για πολύ. Από την άλλη πλευρά υπάρχουν όρια σε κάθε είδους εργασία. Η πραγματική απειλή για τη δουλειά σου δεν προέρχεται από την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά από κάποιον άλλο που ξέρει να τη χρησιμοποιεί καλύτερα από εσένα. Επομένως, εξακολουθεί να υπάρχει μια καθοριστική ανθρώπινη συνιστώσα. Αυτό αλλάζει τη σχέση μας με τις μηχανές».
Παράλληλα, ο Κασπάροφ απορρίπτει αυτό που χαρακτηρίζει «υστερία» γύρω από το ChatGPT και τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLMs). «Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι μηχανές έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην ανθρώπινη πρόοδο», τονίζει. «Μας έκαναν πιο δυνατούς, πιο γρήγορους και πλέον μας κάνουν και πιο έξυπνους. Υστερα από δύο χρόνια “υστερίας” γύρω από το ChatGPT και τα “γλωσσικά μοντέλα”, αρχίζουμε να βλέπουμε τους περιορισμούς τους. Το φαινόμενο των «παραισθήσεων» εξακολουθεί να υπάρχει και, κατά τη γνώμη μου, δεν πρόκειται ποτέ να εξαλειφθεί, επειδή τα μοντέλα αυτά βασίζονται στη δική μας γνώση. Και η γνώση μας είναι αμφιλεγόμενη. Μια αμφιλεγόμενη γνώση δεν μπορεί να αποτελέσει τη βάση για τέλειες αποφάσεις, ακριβώς επειδή παραμένει αμφιλεγόμενη».
Eνας από τους πρωτοπόρους της τεχνητής νοημοσύνης, ο Τζέφρι Χίντον, έχει προειδοποιήσει για τον κίνδυνο βαθιάς κοινωνικής αναταραχής, υποστηρίζοντας ότι ένα «υπερ-ευφυές» σύστημα θα μπορούσε να ξεπεράσει τις ανθρώπινες δυνατότητες και ενδεχομένως να επιδιώξει ακόμη και την επιβίωσή του εις βάρος της ανθρωπότητας. Τι ανησυχεί τον Κασπάροφ;
«Τίποτα», απαντάει χαμογελώντας σκωπτικά. «Το ζήτημα δεν είναι πρωτίστως τεχνολογικό, αλλά φιλοσοφικό: μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να ξεπεράσει την ανθρώπινη νοημοσύνη; Η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη σωματική μας υπόσταση και τις κινήσεις μας. Δεν πρόκειται για έναν εγκέφαλο που λειτουργεί απομονωμένα, αλλά για ένα ενιαίο σύστημα».
Ο Κασπάροφ πιστεύει ότι υπάρχει ένα στοιχείο ανθρώπινης μοναδικότητας που δεν μπορεί να ξεπεραστεί. «Ο λόγος είναι απλός: η δημιουργικότητα, από τη φύση της, δεν μπορεί να αναπαραχθεί από μια μηχανή. Δημιουργικότητα σημαίνει ότι αποδέχεσαι την πιθανότητα της αποτυχίας. Δεν γνωρίζεις εκ των προτέρων αν κάτι θα πετύχει ή όχι. Αντιθέτως, οι μηχανές λειτουργούν με γνώμονα το αποτέλεσμα. Επεξεργάζονται δισεκατομμύρια δεδομένα και αξιολογούν τα πάντα με βάση το τελικό αποτέλεσμα και γι’ αυτό είναι υπερβολικό να περιμένουμε από την τεχνητή νοημοσύνη να επιλύσει τα μεγάλα κοινωνικά προβλήματα».
«Η ανησυχία μου δεν είναι μια “κακή” τεχνητή νοημοσύνη, αλλά οι κακοί άνθρωποι που θα τη χρησιμοποιήσουν: ο Πούτιν, οι αγιατολάχ, ο Κιμ Γιονγκ Ουν».
«Πώς θα αποφασίσει μια μηχανή ποιο ιερό βιβλίο είναι πραγματικά ιερό ή ποια εκδοχή της Ιστορίας είναι η ορθότερη; Θα βασιστεί στους αριθμούς και στη στατιστική. Eτσι, θα μπορούσε να καταλήξει ότι, για παράδειγμα, η τουρκική εκδοχή της Ιστορίας είναι πιο σωστή, απλώς επειδή προέρχεται από μεγαλύτερο πληθυσμό και υποστηρίζεται από περισσότερες πηγές».
«Τι είναι αυτό που δεν καταλαβαίνουμε ή παρερμηνεύουμε σχετικά με την εξάπλωση της τεχνητής νοημοσύνης;», τον ρωτάμε. «Κατ’ αρχάς, να ηρεμήσουμε. Μπορεί να μας βλάψει; Ναι. Αλλά οι άνθρωποι εξακολουθούν να έχουν το μονοπώλιο του κακού. Η ανησυχία μου δεν είναι μια “κακή” τεχνητή νοημοσύνη, αλλά οι κακοί άνθρωποι που θα τη χρησιμοποιήσουν: ο Πούτιν, οι αγιατολάχ, ο Κιμ Γιονγκ Ουν, η Αλ Κάιντα. Αυτοί είναι το πραγματικό πρόβλημα».
Κλείνοντας, του ζητάμε να κάνει μια πρόβλεψη για το 2035. «Ποιο σενάριο θεωρείτε πιθανότερο: ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα λύσει τις μεγαλύτερες προκλήσεις της ανθρωπότητας ή ότι θα δημιουργήσει νέες κρίσεις που σήμερα δεν μπορούμε καν να φανταστούμε;».
«Η τεχνητή νοημοσύνη θα συμβάλει στην επίλυση πολλών σημαντικών προβλημάτων, αλλά δεν υπάρχει περίπτωση να λύσει τα πάντα. Η χρήση της στη διάγνωση μπορεί να μειώσει δραστικά το κόστος των ιατρικών υπηρεσιών. Αυτό σημαίνει ότι εκατομμύρια άνθρωποι στην Αφρική και την Ασία, οι οποίοι σήμερα δεν έχουν πρόσβαση σε ποιοτική διάγνωση, θα μπορέσουν να την αποκτήσουν. Επομένως, πάντα κάποιοι ωφελούνται και κάποιοι άλλοι χάνουν. Το κρίσιμο είναι να διασφαλίσουμε ότι το συνολικό ισοζύγιο θα είναι υπέρ μας».
