Προσφάτως, είχα την τύχη, όπως και άλλες φορές, να συνδράμω τον συμμαθητή μου, εθελοντή ξεναγό Χρήστο Παπανικολάου, στην ξενάγηση Γερμανών μαθητών από το Hebel Gymnasium του Lorrach-Freiburg στο Μουσείο Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου – τη γενέτειρά μας στη Βοιωτία.
Η επίσκεψη έγινε λίγο πριν αρχίσουν οι πολυήμερες ετήσιες Εκδηλώσεις Μνήμης, Τιμής και Διεκδίκησης για τη Σφαγή των 228 άμαχων συμπατριωτών μας, συγγενών μας, από τους Γερμανούς στρατιώτες στις 10 Ιουνίου 1944.
Εγινε, δε, λίγο μετά από μια ακόμα θετική δικαστική εξέλιξη στην Ιταλία για το Δίστομο: Το Συνταγματικό Δικαστήριο της γειτονικής χώρας, όπου έχουμε προσφύγει, απέρριψε την προσφυγή του γερμανικού Δημοσίου, ανάβοντας το «πράσινο φως» για την εκτέλεση της απόφασης υπέρ των οικογενειών των θυμάτων της Σφαγής του Διστόμου. Μια απόφαση που ανοίγει ουσιαστικά τον δρόμο για την αναγκαστική εκτέλεση και τη διεκδίκηση των αποζημιώσεων για τα θύματα. Το αν θα προχωρήσει ή όχι θα εξαρτηθεί – πάλι- από τα εμπόδια, νομικά, πολιτικά, που θα επιστρατεύσει το Βερολίνο…
Συμπίπτουν, δε, όλα αυτά με την ταχέως επιχειρούμενη στροφή της Γερμανίας από τη μεταπολεμική πολιτική στρατιωτικής αυτοσυγκράτησης (αρχικά με επιβολή από τους Συμμάχους στο ηττημένο Βερολίνο) σε μια τροχιά «πολεμικής ετοιμότητας» και επανεξοπλισμού, που, ωστόσο, προκαλεί συζητήσεις.
Αυτό που κατάλαβα από τη μικρή συζήτηση με τους Γερμανούς μαθητές είναι πως η «ενοχή» που προβάλλει ότι έχει η Γερμανία για τα εγκλήματά της στον Β΄ Π.Π. ανιχνεύεται μεν στα παιδιά, τα οποία νιώθουν τουλάχιστον άβολα όταν μαθαίνουν, τεκμηριωμένα, στο Δίστομο «τι έκαναν οι παππούδες τους». Δείχνουν, όμως, επίσης, ότι ούτε το ένα εκατομμυριοστό από το χάος που προκάλεσαν δεν μαθαίνουν στα σχολεία τους – εξαιρέσεις, ωστόσο, υπάρχουν, και έχω συναντήσει στο Μουσείο. Και μπορεί διαχρονικά να ακούς δειλά μια συγγνώμη από τους νέους μέσα στα δάκρυά τους – η έμπρακτη, ωστόσο, συγγνώμη με αποζημίωση φοβάμαι πως είναι μια έννοια πολύ μακριά τους.
Πόσο, όμως, είναι λογικό, δίκαιο, βάσιμο, ηθικό να επιχειρηματολογεί η ηγεσία της Γερμανίας υπέρ της θέσης ότι η χώρα οφείλει να προχωρήσει στον επανεξοπλισμό της, χωρίς πριν ή παράλληλα (με την υλοποίηση δικαστικών αποφάσεων και με διακρατικές συμφωνίες) να εξοφλήσει τις ιστορικές υποχρεώσεις της, όπως οι αποζημιώσεις για τη Σφαγή του Διστόμου;
Είναι σαφές ότι αυτή η θέση μας βασίζεται σε ένα συμπαγές πλέγμα νομικών, ηθικών και πολιτικών επιχειρημάτων.
Η θέση μας, δε, αυτή ενισχύεται καθοριστικά από τη διαχρονική, επίσημη στάση της Ελληνικής Δημοκρατίας, η οποία παραμένει σταθερή, αμετάβλητη και νομικά ενεργή επί δεκαετίες.
Η συνολική επιχειρηματολογία δομείται πάνω στους εξής άξονες:
1. Η διαχρονική ιστορική και επίσημη θέση των ελληνικών κυβερνήσεων
Η Ελλάδα, μέσω όλων των κυβερνήσεών της ανεξαρτήτως πολιτικής τοποθέτησης, διατηρεί μια αδιάσπαστη νομική και πολιτική συνέχεια στο ζήτημα των γερμανικών οφειλών, η οποία συνοψίζεται στα εξής σημεία:
- Το απαράγραπτο των αξιώσεων: Η επίσημη θέση της Αθήνας είναι ότι οι ελληνικές αξιώσεις για τις πολεμικές επανορθώσεις, το αναγκαστικό κατοχικό δάνειο και τις αποζημιώσεις των θυμάτων (όπως στο Δίστομο) είναι νομικά ενεργές, δεδικασμένες και ουδέποτε έχουν παραμονωθεί ή παραγραφεί.
- Την ιστορική Ρηματική Διακοίνωση του 1995: Το ζήτημα τέθηκε για πρώτη φορά με τον πιο επίσημο τρόπο αμέσως μετά την επανένωση της Γερμανίας. Τον Νοέμβριο του 1995, η ελληνική κυβέρνηση του Α. Παπανδρέου απέστειλε στο Βερολίνο την πρώτη επίσημη ρηματική διακοίνωση, με την οποία ζητούσε την έναρξη διαπραγματεύσεων για το σύνολο των γερμανικών οφειλών, σπάζοντας οριστικά τη γερμανική γραμμή περί «σιωπηρής παραίτησης» της Ελλάδας.
- Τη Ρηματική Διακοίνωση του 2019: Σε συνέχεια της διπλωματικής γραμμής του 1995, η Ελλάδα επέδωσε νέα επίσημη ρηματική διακοίνωση προς τη Γερμανία το 2019, κατόπιν σχετικής ευρείας πλειοψηφίας στη Βουλή των Ελλήνων, επικαιροποιώντας το αίτημα για διαπραγματεύσεις επί των οφειλών, ενώ ήδη από το 2011-2 η Ελλάδα στήριξε τις θέσεις της στο Δικαστήριο της Χάγης.
- Την απόρριψη της γερμανικής επιχειρηματολογίας: Η Ελλάδα απορρίπτει πάγια τον γερμανικό ισχυρισμό ότι το θέμα έκλεισε νομικά και πολιτικά με τη «Συμφωνία 2+4» του 1990 για την επανένωση της Γερμανίας, επισημαίνοντας ότι η Ελλάδα δεν ήταν συμβαλλόμενο μέρος σε αυτή τη συνθήκη και δεν παραιτήθηκε ποτέ από τα δικαιώματά της.
2. Το νομικό επιχείρημα: Η συνέχεια του κράτους και η διεθνής νομιμότητα
- Αρχή της συνέχειας του κράτους: Στο διεθνές δίκαιο, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας αποτελεί τον καθολικό διάδοχο του Γ΄ Ράιχ. Οι νομικές υποχρεώσεις που απορρέουν από εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας δεν παραγράφονται.
- Ηθικός κίνδυνος: Οταν η Γερμανία επικαλείται σήμερα το διεθνές δίκαιο και την εδαφική κυριαρχία για να καταδικάσει τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και να δικαιολογήσει τον επανεξοπλισμό της -άλλωστε αυτή ήταν το «πρόσχημα»-, εμφανίζεται νομικά ασυνεπής αν την ίδια στιγμή αρνείται να εφαρμόσει τελεσίδικες δικαστικές αποφάσεις (όπως της ελληνικής Δικαιοσύνης για το Δίστομο) που αφορούν τη δική της παραβίαση του διεθνούς δικαίου.
3. Το πολιτικό επιχείρημα: Η αξιοπιστία της «Zeitenwende» (Αλλαγή Εποχής)
- Ηγεσία βασισμένη σε αξίες: Αν η νέα Γερμανία επιθυμεί να αναλάβει τον ρόλο του ισχυρού στρατιωτικού και πολιτικού εγγυητή της ασφάλειας στην Ευρώπη μέσω της Zeitenwende, που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο προβάλλει, πρέπει να διαθέτει απόλυτη ηθική και πολιτική νομιμοποίηση.
- Αποκατάσταση της εμπιστοσύνης εντός της Ε.Ε.: Ο επανεξοπλισμός μιας χώρας με το ειδικό ιστορικό βάρος της (ένοχης) Γερμανίας απαιτεί τη μέγιστη δυνατή εμπιστοσύνη από τους συμμάχους της, ιδιαίτερα στον ευρωπαϊκό Νότο. Η διευθέτηση των εκκρεμοτήτων του παρελθόντος αποτελεί την απόλυτη απόδειξη ότι ο νέος στρατός της θα υπηρετεί αποκλειστικά το δίκαιο και τη δημοκρατία.
- Οι κινήσεις της για επανεξοπλισμό είναι σαφείς:
⇒ Η Γερμανία ξεπέρασε το όριο του 2% του ΑΕΠ για αμυντικές δαπάνες. O αμυντικός προϋπολογισμός για το 2026 αγγίζει τα 82,7 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ υπάρχει μακροπρόθεσμο πλάνο εκσυγχρονισμού ύψους 350 δισεκατομμυρίων ευρώ έως το 2041.
⇒ Μαζικές αγορές: Η Bundestag εγκρίνει δεκάδες εξοπλιστικά προγράμματα.
⇒ Αύξηση προσωπικού: Στοχεύει σε μια ετοιμοπόλεμη δύναμη 460.000 ατόμων (260.000 ενεργοί στρατιώτες και 200.000 έφεδροι) επανεξετάζοντας ουσιαστικά το μοντέλο της επιστράτευσης.
Βεβαίως, δεν είναι όλα ρόδινα: Υπάρχει έντονη εσωτερική κριτική ότι οι αμυντικές βιομηχανίες και ο κρατικός μηχανισμός δεν μπορούν να απορροφήσουν κονδύλια, όπως και να ενσωματωθεί η αλλαγή νοοτροπίας. Οπως έχει επισημάνει το Politico, οι κινήσεις της παρεμποδίζονται από βαθιές γραφειοκρατικές, διαρθρωτικές και οικονομικές προκλήσεις. Βασικά εμπόδια αποτελούν οι κατεστραμμένες στρατιωτικές υποδομές που χρήζουν επείγουσας επισκευής, η αργή και εξειδικευμένη γραφειοκρατία προμηθειών, η ανάγκη για συνεχιζόμενες αποστολές όπλων στην Ουκρανία και η οικονομική αστάθεια που σχετίζεται με την ενέργεια.
4. Το ιστορικό και ηθικό επιχείρημα: Η ολοκλήρωση της «Vergangenheitsbewältigung»
- Ημιτελής διαχείριση του παρελθόντος: Η Γερμανία επαινείται από πολλούς διεθνώς για την παραδοχή των εγκλημάτων της (Vergangenheitsbewältigung). Για πολλούς επίσης (και για εμένα ) μεγάλο μέρος από αυτά είναι βέβαια λόγια. Ωστόσο, η ηθική μεταμέλεια παραμένει ελλιπής, αν δεν συνοδεύεται από υλική αποκατάσταση προς τα θύματα ή τους απογόνους τους.
- Η θέση της γενικά και αόριστα ότι το θέμα έχει λήξει (πώς; πότε;) δήθεν με συμφωνίες (ποιες;) δεν μπορεί έτσι κι αλλιώς να σβήσει το δικαίωμα των ιδιωτών-θυμάτων για αποζημίωση έναντι αποδεδειγμένων εγκλημάτων πολέμου, τα οποία προστατεύονται από το αναγκαστικό διεθνές δίκαιο (Jus Cogens), όπως οι κάτοικοι του Διστόμου.
5. Το οικονομικό επιχείρημα: προτεραιότητες προϋπολογισμού
Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και πόροι: Οταν μια οικονομία μεγέθους της Γερμανίας βρίσκει τη δημοσιονομική δυνατότητα να δημιουργήσει ένα έκτακτο Ταμείο 100 δισεκατομμυρίων ευρώ (Sondervermögen) για εξοπλισμούς, καταρρίπτεται το επιχείρημα της «οικονομικής αδυναμίας» για την καταβολή των δικαστικά επιδικασμένων αποζημιώσεων.
Η επιλογή να χρηματοδοτηθούν πρώτα οι νέοι εξοπλισμοί αντί για την εξόφληση ιστορικών χρεών αποτελεί καθαρά πολιτική και όχι οικονομική απόφαση. Μια πολιτική όμως ανιστόριτη, ανήθικη, άδικη, απάνθρωπη και -για να επικαλεστώ κι εγώ την πολιτισμική αρχή της «Προτεσταντικής Ηθικής» που προτάσσουν ακόμη και οι μη θρησκευόμενοι Γερμανοί- έξω και πέρα από αυτή τη λουθηρανική παράδοση… Μπορεί μια χώρα με αυτό το Ελλειμμα να ηγηθεί της Ευρώπης; Μπορεί να πείσει τους ίδιους τους μαθητές της;
ΥΓ. Ευχαριστίες σε αρκετούς φίλους γνώστες των ευρωπαϊκών θεμάτων -διπλωμάτες, στρατιωτικούς, πανεπιστημιακούς-, που με βοήθησαν στη διαμόρφωση μιας εικόνας για τον επανεξοπλισμό της Γερμανίας και την πορεία της.
* Ο Λουκάς Δημάκας είναι δημοσιογράφος, πολιτικός και αμυντικός αναλυτής, δημότης Διστόμου.
