Στην κορυφή των ουρανοξυστών της Νέας Υόρκης, της Βοστώνης, της Καλιφόρνιας και άλλων αμερικανικών μητροπόλεων έχει σκαρφαλώσει και κυριαρχεί μια ιδιότυπη «Greek Mafia». Οχι, δεν πρόκειται για άλλη μία από τις παραγωγές του Χόλιγουντ, αλλά για το «συνδικάτο» της έρευνας και της καινοτομίας – τους πρωτοπόρους Ελληνες που διαπρέπουν στη βιοτεχνολογία. Μας τους συστήνει το «Greeks in Biotech: An Untold Story», το ντοκιμαντέρ της συναδέλφου της «Καθημερινής» Τασούλας Επτακοίλη, που μόλις ολοκληρώθηκε και όπως φανερώνει και ο τίτλος του, αφηγείται μια άγνωστη μέχρι σήμερα στους περισσότερους ιστορία.
«Το φιλμ αφηγείται την ιστορία Ελλήνων μεταναστών στις Ηνωμένες Πολιτείες –ή των παιδιών τους–, οι οποίοι συνέβαλαν καθοριστικά στην ανάδυση της βιοτεχνολογίας και στον “καταιγισμό” εφευρέσεων που οδήγησαν σε επαναστατικές νέες τεχνολογίες και φάρμακα που σώζουν ζωές. Είναι επίσης η ιστορία όλων των μεταναστών, που αφήνουν πίσω τους είτε την απόγνωση ενός μικρού χωριού είτε τις περιορισμένες προοπτικές επαγγελματικής εξέλιξης στην πατρίδα τους, για να αναζητήσουν μια καλύτερη ζωή για τους ίδιους και τα παιδιά τους στο εξωτερικό.
Ρίσκο και επιμονή – «Είναι μια ιστορία όπου η βαθιά επιστημονική γνώση, το επενδυτικό ρίσκο και η επιμονή συναντώνται και αρνούνται την αποτυχία», επισημαίνει ο Στέλιος Παπαδόπουλος, συνιδρυτής και πρόεδρος Δ.Σ. της Exelixis.
Πέραν όμως αυτού, είναι μια ιστορία όπου η βαθιά επιστημονική γνώση, το επενδυτικό ρίσκο και η επιμονή συναντώνται και αρνούνται την αποτυχία, μέχρι τη στιγμή που –έστω και σπάνια– ένα σπουδαίο νέο φάρμακο φτάνει στους ασθενείς», περιγράφει συγκινημένος στην «Κ» ο Στέλιος Παπαδόπουλος, συνιδρυτής και πρόεδρος Δ.Σ. της Exelixis και πρώην πρόεδρος της Biogen («πατριάρχη της Biotech» τον αποκαλούν στις ΗΠΑ), μετά την πρώτη προβολή που έγινε σε «στενό οικογενειακό κύκλο»: στο καθιερωμένο διεθνές συνέδριο βιοτεχνολογίας που διοργανώνει κάθε χρόνο στην Ελλάδα το Fondation Santé, του οποίου ο ίδιος είναι συνιδρυτής, μαζί με τον ομότιμο καθηγητή Κυτταρικής Βιολογίας του Harvard Σπύρο Αρταβάνη – Τσάκωνα.
Ο «φάρος»
Εμπνευση, πρότυπο και «φάρος» για πολλούς από τους σημερινούς ταγούς της βιοτεχνολογίας ήταν ο δρ Ρόι Βάτζελος, γιος Ελλήνων προσφύγων από τη Σμύρνη που μετανάστευσαν, στη συνέχεια, στην Αμερική. Ακαδημαϊκός, ερευνητής, πρόεδρος στη Merck, από τις μεγαλύτερες φαρμακευτικές εταιρείες στον κόσμο, ήταν εκείνος που στα μέσα της δεκαετίας του ’80 ηγήθηκε της ανακάλυψης της ιβερμεκτίνης, του φαρμάκου που καταπολεμάει το παράσιτο το οποίο προκαλεί τη λεγόμενη «τύφλωση των ποταμών» στις παραποτάμιες περιοχές της Αφρικής. Χάρη σε αυτό το φάρμακο, που διανεμήθηκε –και εξακολουθεί να διανέμεται δωρεάν– έχουν σωθεί εκατομμύρια άνθρωποι, κυρίως παιδιά, που μέχρι τότε έχαναν την όρασή τους.
Ο Βάτζελος είναι ενσάρκωση του «American Dream». Ο Τζορτζ Γιανκόπουλος, καθηγητής Βιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια από τα 30 του χρόνια (!) μέχρι το 1988 που πήρε την απόφαση να ιδρύσει μαζί με άλλους την εταιρεία Regeneron, θυμάται τον πατέρα του να του δείχνει μια φωτογραφία του Ρόι Βάτζελος στον «Εθνικό Κήρυκα» και να του λέει: «Αν θέλεις να γίνεις επιστήμονας, μη γίνεις ένας ακόμη ανάμεσα στους πολλούς. Γίνε σαν αυτόν!». Και όπως εξηγεί ο Στέλιος Παπαδόπουλος, πολλοί από τις επόμενες γενιές Ελλήνων που μετανάστευσαν στις ΗΠΑ, βλέποντας έναν «δικό τους» να φτάνει στην κορυφή, πίστεψαν ότι και εκείνοι μπορούσαν να καταφέρουν το ίδιο.
Γύρω από ένα τραπέζι
Τι κοινό έχουν, όμως, όλοι οι άνθρωποι που μιλούν στην κάμερα του σκηνοθέτη Παναγιώτη Κουντουρά; Ποιο νήμα διατρέχει τις ιστορίες τους εκτός από την καταγωγή τους; Ποια ήταν για εκείνους η κινητήρια δύναμη; Ποια είναι η «δική τους Ελλάδα»; Για να απαντήσουν σε αυτά τα ερωτήματα οι συντελεστές του φιλμ ταξίδεψαν στην απέναντι όχθη του Ατλαντικού. «Τους ακολουθήσαμε σε εργαστήρια και γραφεία, σε πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και εταιρείες. Μας υποδέχθηκαν στα σπίτια τους. Μοιράστηκαν μαζί μας αναμνήσεις και κρίσιμες στιγμές τους. Τους ευγνωμονώ για την εμπιστοσύνη που μας έδειξαν και πάνω απ’ όλα γιατί μας έκαναν να νιώσουμε μέλη αυτής της μεγάλης, ζωντανής και δημιουργικής οικογένειας», λέει η Τασούλα Επτακοίλη.
Οι μικρές στιγμές – «Οι δημιουργοί δίνουν βάρος ακόμη και στις μικρές στιγμές μας, όπως τα γήπεδα ποδοσφαίρου που δίδαξαν σε κάποιους από εμάς την αξία της ομαδικότητας», λέει ο Κλεάνθης Ξανθόπουλος, CEO της Senvera Therapeutics.
Αυτή η προσέγγιση προσφέρει στο φιλμ μια σπάνια οικειότητα –σχεδόν τρυφερότητα– που κάθε άλλο παρά σε αντίθεση έρχεται με το θέμα που πραγματεύεται. Οπως αναφέρει ο Κλεάνθης Ξανθόπουλος, CEO της Senvera Therapeutics: «Μέσα από είκοσι και πλέον ξεχωριστές διαδρομές, το ντοκιμαντέρ αναδεικνύει έναν κοινό παρονομαστή – από τις ελληνικές σχολικές αίθουσες και τις οικογενειακές κουζίνες έως τα αμερικανικά εργαστήρια. Οι δημιουργοί δίνουν βάρος ακόμη και στις μικρές στιγμές μας, όπως τα γήπεδα ποδοσφαίρου που δίδαξαν σε κάποιους από εμάς την αξία της ομαδικότητας».
«Το “Greeks in Biotech” σε βάζει να καθίσεις στο ίδιο τραπέζι με τους ανθρώπους που δημιούργησαν τη βιοτεχνολογία. Τους γνωρίζεις: το χιούμορ τους, τις αμφιβολίες τους, τον τρόπο με τον οποίο αφηγείται ο καθένας την ιστορία του. Αυτή η οικειότητα είναι που κάνει την επιστήμη και το διακύβευμά της να αγγίζουν και συναισθηματικά τον θεατή, όχι μόνο διανοητικά», τονίζει χαρακτηριστικά ο καθηγητής στη Harvard Kennedy School of Government και στη Harvard Business School Αμιτάμπχ Τσάντρα, ο οποίος συμμετείχε στο φετινό συνέδριο και ήταν παρών στην προβολή.
«Περίεργοι και εργατικοί»
Τη δική του εξήγηση για την επιτυχία της «Greek Mafia» δίνει, μεταξύ άλλων, ο Μισέλ Βουνάτσος, μέλος Δ.Σ. του Zai Lab και πρώην CEO της Biogen: «Οι Ελληνες είναι περίεργοι, εργατικοί, ταξιδεύουν και έχουν το προσόν να προσαρμόζονται σε όποια κοινωνία και αν βρεθούν». «Εχουμε μάθει να λύνουμε προβλήματα, να βλέπουμε τι υπάρχει πίσω από έναν τοίχο», επισημαίνει ο Σίμος Συμεωνίδης, συνιδρυτής της Kos Biotechnology.
«Να προσπαθούμε για το καλύτερο και να θέλουμε να προσφέρουμε στους ασθενείς και στην κοινωνία· αυτό είναι για μένα το ελληνικό πνεύμα», υπογραμμίζει ο Εμίλ Κακκής, ιδρυτής της Ultragenyx. «Η επιστήμη μάλλον είναι στα γονίδιά μας», προσθέτει ο Νίκος Γαλακάτος, επικεφαλής των Βιοεπιστημών στο Blackstone, από τα μεγαλύτερα funds παγκοσμίως.
Το ντοκιμαντέρ, πάντως, δεν στέκεται μόνο στις προσωπικές διαδρομές. Ακολουθεί και τον δρόμο που παίρνει μια ιδέα μέχρι να γίνει φάρμακο που θα εξασφαλίσει τη σχετική άδεια και θα είναι διαθέσιμο στους ασθενείς. Και αυτός ο δρόμος είναι στρωμένος με τεράστιες επιστημονικές προκλήσεις, δυσκολίες και ανατροπές. «Η ανάπτυξη ενός φαρμάκου κοστίζει κατά μέσον όρο 2,6 δισ. δολάρια, διαρκεί 10 με 15 χρόνια και 90%-95% των προσπαθειών δεν θα καρποφορήσουν ποτέ», αναφέρει ο Βαγγέλης Βεργέτης, CEO της Epikast.
Ιδιαίτερη μνεία γίνεται και στον ρόλο των Ελλήνων της βιοτεχνολογίας στην πανδημία: του Τζορτζ Γιανκόπουλου και του Τζορτζ Σκάνγκου, που ανέπτυξαν αντισώματα για την COVID (αυτά που χορηγήθηκαν το 2020 στον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ) και του Αλμπερτ Μπουρλά, CEO της Pfizer, εταιρείας που παρήγαγε ένα από τα εμβόλια με τα οποία τιθασεύθηκε σε μεγάλο βαθμό ο ιός. «Μέσα σε μόλις 15 μήνες, χάρη στην προεργασία που είχε γίνει τις προηγούμενες δεκαετίες», όπως εξηγεί ο Στέλιος Παπαδόπουλος, «πετύχαμε κάτι που υπό κανονικές συνθήκες θα χρειαζόταν τουλάχιστον δέκα χρόνια».
Το υπόδειγμα
Φτάνοντας στο τέλος του ντοκιμαντέρ, τον θεατή κυριεύει βαθιά συγκίνηση. «Οποιος το παρακολουθήσει θα καταλάβει ότι ένα φάρμακο (ή μια θεραπευτική μέθοδος) δεν είναι μόνο επιστημονικό, αλλά και ανθρώπινο και χρηματοοικονομικό επίτευγμα. Ολοι οι φοιτητές Ιατρικής, ανεξαρτήτως καταγωγής, θα έπρεπε υποχρεωτικά να το δουν. Αποδεικνύει ότι το όραμα, το θάρρος και η υπομονή μπορούν να οδηγήσουν μια ιδέα από τον πάγκο ενός εργαστηρίου στο κρεβάτι ενός ασθενούς, ως καινοτόμο φάρμακο, και να τον σώσουν. Και σε τελική ανάλυση, αποτελεί ένα “ήσυχο” επιχείρημα του πώς ένα μικρό έθνος, το δικό σας, μπορεί να επηρεάσει τον κόσμο δυσανάλογα προς το μέγεθός του· Φανταστείτε, λοιπόν, τι θα μπορούσαν να πετύχουν μεγαλύτερα έθνη αν μάθαιναν κάτι από τους Ελληνες της βιοτεχνολογίας», καταλήγει ο καθηγητής Αμιτάμπχ Τσάντρα.
Παραγωγή: Via Culture (σε συνεργασία με την Rhodium Productions), Ελένη Αφεντάκη / Ιδέα – Δημοσιογραφική έρευνα – Σενάριο: Τασούλα Επτακοίλη / Σκηνοθεσία: Παναγιώτης Κουντουράς / Διεύθυνση Φωτογραφίας: Στέλιος Ορφανίδης / Μουσική: Δημήτρης Μπαρμπαγάλας / Μίξη & Σχεδιασμός ήχου: Ενές Αχμέτ Κεχαγιά.
