Οι κοινωνικές επιστήμες εξοβελίζονται από τις κυβερνητικές προτεραιότητες στο πεδίο της έρευνας. Ετσι μένει εκτός χρηματοδότησης από το ΕΣΠΑ η εθνική ερευνητική υποδομή κοινωνικών δεδομένων, η οποία αποτελεί επίσημο ελληνικό κόμβο στο ευρωπαϊκό δίκτυο των Αρχείων Κοινωνικών Δεδομένων του επιστημονικού πεδίου. Και αυτό διότι δεν βρέθηκε στη short list των υπό χρηματοδότηση ερευνητικών κέντρων/πανεπιστημίων. Την ίδια στιγμή αποκαλύπτεται μια μακρά, αργή διαδικασία απορρόφησης των κονδυλίων ΕΣΠΑ, με αποτέλεσμα η δουλειά που γίνεται τώρα στα ερευνητικά κέντρα να μένει μετέωρη.
Ειδικότερα, τα ερευνητικά κέντρα και τα πανεπιστήμια περιμένουν την ενεργοποίηση των συγκεκριμένων έργων ΕΣΠΑ, ώστε να μπορέσουν να αναπτύξουν περαιτέρω τις ερευνητικές υποδομές τους και να ενισχύσουν ουσιαστικά το έργο και τη δικτύωσή τους εθνικά και ευρωπαϊκά. Στην πράξη, αυτά τα χρηματοδοτικά πλαίσια αποτελούν τη βασική χρηματοδοτική παρέμβαση της πολιτείας, πέραν της τακτικής κρατικής επιχορήγησης, η οποία επαρκεί κυρίως για την κάλυψη της μισθοδοσίας και των ανελαστικών λειτουργικών δαπανών στην πλειονότητα των ερευνητικών κέντρων. Παράλληλα, μέχρι σήμερα πολλές από τις υποδομές διατηρούνται και λειτουργούν κυρίως χάρη σε ξένα κεφάλαια και διεθνείς χρηματοδοτήσεις, γεγονός που δημιουργεί αυξημένες πιέσεις ως προς τη βιωσιμότητα, τη συνέχιση κρίσιμων υπηρεσιών και τη διατήρηση εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού. Να σημειωθεί ότι στον όρο «ερευνητικές υποδομές» περιλαμβάνονται οι εγκαταστάσεις, οι πόροι και οι συναφείς υπηρεσίες που χρησιμοποιεί η επιστημονική κοινότητα για τη διεξαγωγή έρευνας σε όλους τους τομείς.
Οι προτάσεις
Ωστόσο, τα στελέχη των ερευνητικών κέντρων/πανεπιστημίων που υπέβαλαν προτάσεις για χρηματοδότηση μέσω ΕΣΠΑ στο πλαίσιο του προγράμματος 2021-2027 έπρεπε να ήταν εφοδιασμένα με μεγάλη υπομονή. Ο διαθέσιμος συνολικός προϋπολογισμός για το σύνολο των υποδομών –υφιστάμενων και νέων– ανέρχεται σε 100 εκατ. ευρώ για έως 20 ερευνητικές υποδομές. Κατά το διάστημα 2021-2023 η βασική δραστηριότητα επικεντρώθηκε σχεδόν αποκλειστικά στη διαδικασία αξιολόγησης και διαμόρφωσης πολιτικής με αλλεπάλληλες φάσεις ερωτηματολογίων, επισκέψεων εμπειρογνωμόνων, διαβουλεύσεων και εκθέσεων.
Βασικό πρόβλημα της διαδικασίας αξιολόγησης η εξίσωση ώριμων και ήδη λειτουργικών ερευνητικών δικτύων με νέα, που δεν έχουν δοκιμαστεί.
Η ουσιαστική ενεργοποίηση των χρηματοδοτικών διαδικασιών μέσω του ΕΣΠΑ 2021-27 ξεκίνησε μόλις στα τέλη του 2023 με την έκδοση της πρόσκλησης της πρώτης φάσης αξιολόγησης. Αλλά οι διαδικασίες αξιολόγησης εξελίχθηκαν με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς, καθώς τα προσωρινά αποτελέσματα της πρώτης φάσης ανακοινώθηκαν τον Απρίλιο του 2025 και τα οριστικά τον Ιούλιο του 2025, ενώ τα προσωρινά αποτελέσματα της δεύτερης φάσης αξιολόγησης εκδόθηκαν στις 14 Μαΐου 2026. Προέκυψε, συνεπώς, ένας κατάλογος, στον οποίο κατατάσσονται με βάση τη βαθμολογία τους από την αξιολόγηση οι ερευνητικές προτάσεις. Στις πρώτες 20 προτάσεις περιλαμβάνονται οκτώ νέες υποδομές και δώδεκα υφιστάμενες, γεγονός που έρχεται σε αντίθεση ακόμη και με την αρχική πρόσκληση του 2023, όπου αναφερόταν ρητά ότι οι νέες υποδομές θα ήταν περιορισμένες.
Μεταξύ των 20 προτάσεων δεν είναι η υποδομή SoDaNet («Social Data Network), που συντονίζεται από το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) και αποτελείται από ένα δίκτυο επτά πανεπιστημίων κοινωνικών επιστημών σε όλη τη χώρα (Αιγαίου, ΕΚΠΑ, Πάντειο, Κρήτης, Πελοποννήσου, Δημοκρίτειο, Ανοικτό). Συγκεκριμένα βρέθηκε στην 27η θέση.
Τα κριτήρια
Η κοινή αξιολόγηση διαφορετικών περιπτώσεων θεωρείται προβληματική, καθώς οι ώριμες υποδομές έχουν ήδη αποδείξει στην πράξη την αξιοπιστία, τη λειτουργικότητα και την επιστημονική αξία τους, ενώ οι νέες αξιολογούνται κυρίως με βάση σχεδιασμούς και δυνητικές δυνατότητες. Αυτό γίνεται έκδηλο αν ληφθεί υπόψη ότι τα επτά βασικά κριτήρια αξιολόγησης είναι τα εξής: «Διακυβέρνηση και διαχείριση της ερευνητικής υποδομής» (15%), «λειτουργία της / πολιτική και ποιότητα πρόσβασης» (10%), «εξωστρέφεια / διεθνείς διασυνδέσεις» (15%), «βιωσιμότητα» (25%), «αναμενόμενες επιπτώσεις» (15%), «ωριμότητα» (15%) και «επίπεδο δυσκολίας για την επίτευξη των πέντε υποχρεωτικών δεικτών απόδοσης» (5%). Είναι προφανές ότι τα περισσότερα από τα παραπάνω κριτήρια αξιολογούνται για τις υφιστάμενες υποδομές με βάση απτά αποτελέσματα, πραγματικά δεδομένα λειτουργίας και αποδεδειγμένα πεπραγμένα, ενώ για τις νέες υποδομές αξιολογούνται κυρίως θεωρητικές προβλέψεις, σχεδιασμοί και δυνάμει δυνατότητες. Ουσιαστικά, ένα από τα βασικά προβλήματα της διαδικασίας αξιολόγησης είναι η εξίσωση ώριμων και ήδη λειτουργικών ερευνητικών υποδομών με νέες προτάσεις που στοχεύουν μελλοντικά στη δημιουργία υποδομών.
Σύμφωνα με στελέχη του ΕΚΚΕ και του Πανεπιστημίου Αιγαίου που μίλησαν χθες στην «Κ», μια συνεκτική εθνική στρατηγική θα έπρεπε πρωτίστως να στοχεύει στη διατήρηση και ενίσχυση των ήδη επιτυχημένων και ώριμων υποδομών (όπως ανέφερε η πρώτη πρόσκληση), ενώ η ανάπτυξη νέων υποδομών θα έπρεπε να υποστηριχθεί μέσω διακριτής διαδικασίας ή ξεχωριστών πινάκων αξιολόγησης. Οπως τονίζουν, «η στρατηγική σημασία της SoDaNet ενισχύεται περαιτέρω από το γεγονός ότι αποτελεί ουσιαστικά τη μοναδική ώριμη εθνική ερευνητική υποδομή στον χώρο των κοινωνικών δεδομένων και της τεκμηριωμένης κοινωνικής έρευνας στην Ελλάδα, καθώς και τον μοναδικό ελληνικό κόμβο της ευρωπαϊκής υποδομής CESSDA-ERIC». Η απουσία αντίστοιχης υποδομής στον εθνικό ερευνητικό χάρτη δημιουργεί σημαντικό κενό τόσο στην παραγωγή και τεκμηρίωση κοινωνικοοικονομικών δεδομένων όσο και στη δυνατότητα ανάπτυξης κοινωνικής πολιτικής που να τεκμηριώνεται με στοιχεία και να μην είναι «έρμαιο» μικροπολιτικών στρατηγικών.
