Ο Αλέξανδρος Κοκκινίδης έχει περίπου την ίδια ηλικία με τον Ατμοηλεκτρικό Σταθμό της ΔΕΗ στον Αγιο Δημήτριο Κοζάνης. Μεγάλωσε στο ομώνυμο χωριό και δεν θυμάται τον εαυτό του χωρίς τους θεόρατους πύργους ψύξης που ορθώνονται μετά τα τελευταία σπίτια. «Η δουλειά στον σταθμό ήταν για εμάς μονόδρομος», λέει. Εργάστηκε για πρώτη φορά στη ΔΕΗ το 2000 και έως σήμερα είτε ήταν συμβασιούχος είτε δούλευε σε εργολάβους. Τα τελευταία χρόνια το πόστο του ήταν μηχανοτεχνίτης, επιτηρητής λεβητοστασίου. Τέσσερις δεκαετίες μετά τη λειτουργία του, όμως, ο ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου σβήνει.
Την Παρασκευή 15 Μαΐου ο σταθμός επρόκειτο να τεθεί οριστικά εκτός συστήματος – στην πραγματικότητα λειτουργούσε μόνο η πέμπτη μονάδα για την τηλεθέρμανση της Κοζάνης. Το κλείσιμό του σηματοδοτεί το τέλος της λιγνιτικής εποχής στην Ελλάδα. Την ίδια στιγμή, αλλάζει την τοπική οικονομία και τις ζωές των ανθρώπων στα χωριά του λεκανοπεδίου της Δυτικής Μακεδονίας. «Θα μπορούσαν να γίνουν αναβαθμίσεις, υπάρχουν τεχνολογίες, και ο σταθμός να μείνει ζωντανός», λέει ο Αλέξανδρος Κοκκινίδης. «Μόνο στο δικό μας χωριό, 50 οικογένειες θα επηρεαστούν άμεσα την επόμενη μέρα».
Πάνελ παντού
Ο Αγιος Δημήτριος, στη σκιά του εργοστασίου της ΔΕΗ, έχει 600 μόνιμους κατοίκους. Ο δρόμος μέχρι το χωριό περνάει κάτω από γέφυρες ταινιοδρόμων για τη μεταφορά του λιγνίτη, κι έπειτα υπάρχει μια θάλασσα από πάνελ φωτοβολταϊκών, τα οποία εκμεταλλεύεται η ΔΕΗ και μεγάλη ξένη εταιρεία. Από κάποια σημεία του δρόμου φαίνεται κάτω το ορυχείο του Νότιου Πεδίου. Τα πορτοκαλί φορτηγά Unimog δεν κινούνται πια σαν τα μυρμήγκια στο αχανές τοπίο. Στον δρόμο υπάρχουν περισσότερες πινακίδες που γράφουν «Προς Ορυχείο Νότιου Πεδίου» παρά τα ονόματα των γειτονικών χωριών.
Ο Ηλίας Τεντσογλίδης, πρόεδρος της κοινότητας του Αγίου Δημητρίου, εξηγεί ότι η ζωή των ανθρώπων είναι συνυφασμένη με τον ατμοηλεκτρικό σταθμό. «Οταν μια μονάδα έβγαινε εκτός και “άνοιγαν” τα ασφαλιστικά, πεταγόμασταν στον ύπνο μας, γιατί τα ακούγαμε. Μετά το καταλάβαινε η βάρδια μέσα στον σταθμό και μετά ενημερωνόταν η Αθήνα», αναφέρει. Μαζί με πολλούς πιστεύει ότι η μονάδα θα μπορούσε να παραμείνει ζωντανή. Στο πλάνο της ΔΕΗ για την επόμενη μέρα περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, η κατασκευή ενός data center στο προαύλιο του ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου. «Αυτό σημαίνει ότι θα αποκλειστεί οποιαδήποτε δυνατότητα επαναλειτουργίας της μονάδας», λέει ο ίδιος.
Στον ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου απασχολούνται σήμερα περίπου 300 μόνιμοι εργαζόμενοι. Πολλοί θα ενταχθούν σε πρόγραμμα εθελουσίας εξόδου και άλλοι θα μετατεθούν. Στον ίδιο σταθμό εργάζονται επίσης 300 εργολαβικοί και συμβασιούχοι διαφορετικών ειδικοτήτων, οι οποίοι πρέπει να αναζητήσουν εργασία. Ο Δημήτρης Σοτολίδης είναι ένας εξ αυτών. Εργάζεται ως βοηθός χειριστή αποκομιδής τέφρας τα τελευταία δέκα χρόνια. «Είναι καίριο πόστο, παλιότερα το έπαιρναν μόνο οι μόνιμοι», λέει. «Δεν φανταζόμουν ότι θα κλείσει ο σταθμός. Θα κοιτάξω να βρω αλλού δουλειά».
Σύμφωνα με στοιχεία του συνδικάτου «Σπάρτακος», σήμερα σε όλη τη λεκάνη από την Κοζάνη έως τη Φλώρινα απασχολούνται στη ΔΕΗ –με διαφορετικές συμβάσεις– περίπου 3.000 εργαζόμενοι. Πριν από το 2019 και την ανακοίνωση για τον τερματισμό του λιγνίτη, μόνο στα ορυχεία εργάζονταν περισσότερα από 5.000 άτομα που κρατούσαν ζωντανή μια μεγαλύτερη αλυσίδα προμηθευτών και συναφών επιχειρήσεων. «Οι ρύποι έχουν μειωθεί, όχι τόσο ώστε να είναι ανταγωνιστικοί του φυσικού αερίου», λέει ο Γιάννης Φασίδης, πρόεδρος του συνδικάτου «Σπάρτακος». «Οταν όμως θα είναι ανταγωνιστικοί –κι αυτό τεχνικά μπορεί να γίνει–, τότε δεν θα μπορούμε να δουλέψουμε τις λιγνιτικές μονάδες και τα ορυχεία μας».
Οι αποζημιώσεις
Το κλείσιμο του σταθμού δεν φαίνεται να απασχολεί το ίδιο όλους τους κατοίκους των γειτονικών. Τα προηγούμενα χρόνια, οι προσλήψεις υπαλλήλων στη ΔΕΗ γίνονταν με βάση την αναλογία των εκτάσεων κάθε δήμου που κατάπιναν τα ορυχεία. Τα ορυχεία δεν απείλησαν το ίδιο όλα τα χωριά. Επιπλέον, μια σειρά διαφορετικών προγραμμάτων στήριξης, τα οποία εκτελέστηκαν χωρίς κεντρικό σχεδιασμό, είχαν ως αποτέλεσμα κάτοικοι διπλανών οικισμών να αποζημιώνονται είτε για να μετεγκατασταθούν υποχρεωτικά σε άλλη περιοχή είτε για να παραμείνουν στα σπίτια τους. Αυτό, λένε πολλοί άνθρωποι στη Δυτική Μακεδονία, θα μπορούσε να εξηγήσει την υπόθαλψη ενός είδους υπόγειου κοινωνικού αυτοματισμού.
Είναι μια ιστορία 50 ετών. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 η Ελλάδα επένδυσε στον λιγνίτη ώστε να εξασφαλίσει ενεργειακή αυτάρκεια μετά τις διεθνείς πετρελαϊκές κρίσεις. Ο ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1984 και ήταν ο μεγαλύτερος σταθμός παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας. Οι λιγνιτικές μονάδες υπήρξαν βασικός μοχλός της εθνικής οικονομίας και εξασφάλισαν ενεργειακή ασφάλεια. Ταυτόχρονα όμως συνδέθηκαν με το βαρύ περιβαλλοντικό αποτύπωμα της περιοχής – ατμοσφαιρική ρύπανση, κακή διαχείριση της τέφρας, αλλοίωση του τοπίου.
Το 2019 ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε την έξοδο από τον λιγνίτη, που κάλυπτε τότε το 25% της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας (σημ. σήμερα είναι πια στο 5%). Την ίδια περίοδο η Ελλάδα εισήγε το 1/5 των αναγκών της σε ρεύμα, ενώ επίσης είχαν εκτοξευτεί οι τιμές στο ευρωπαϊκό σύστημα εμπορίας ρύπων. Η κυβέρνηση λέει ότι η απολιγνιτοποίηση ήταν οικονομικός και τεχνολογικός μονόδρομος. Οι τσιμεντένιοι πύργοι ψύξης και τα φουγάρα άρχισαν να σβήνουν το ένα μετά το άλλο.
Μετά τον Αγιο Δημήτριο, η τελευταία πράξη αναμένεται τον προσεχή Σεπτέμβριο, με την απόσυρση του σταθμού «Πτολεμαΐδα 5» και τη μετατροπή του σε μονάδα φυσικού αερίου. Τέθηκε σε εμπορική λειτουργία μόλις τον Μάρτιο του 2023, έχοντας κοστίσει στη ΔΕΗ 1,5 δισ. ευρώ. H κατασκευή της μονάδας αποφασίστηκε το 2007 και άρχισε να κατασκευάζεται το 2015, όταν πλέον η Ε.Ε. επέβαλε τιμωρητικά μέτρα στα ορυκτά καύσιμα. Σήμερα αποσύρεται εν μέσω ενεργειακής κρίσης και γεωπολιτικών εξελίξεων.
Οι επενδύσεις
Τον Απρίλιο του 2025 η ΔΕΗ ανακοίνωσε επενδύσεις ύψους 5,75 δισ. ευρώ σε πράσινη ενέργεια και τεχνολογία στη Δυτική Μακεδονία. Κομβικό ρόλο στο επενδυτικό πλάνο κατέχει η δημιουργία ενός νέου mega data center 300 MW στον ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου. Πρόκειται για μια επένδυση 2,3 δισ. ευρώ, η οποία, σύμφωνα με την εταιρεία, θα δημιουργήσει χιλιάδες θέσεις εργασίας και θα μεταμορφώσει τον χαρακτήρα της περιοχής, δημιουργώντας ένα οικοσύστημα τεχνολογίας. Το πλάνο της ΔΕΗ περιλαμβάνει επίσης επενδύσεις 1,2 δισ. ευρώ για κατασκευή φωτοβολταϊκών στις περιοχές των ορυχείων. Συνολικά κατασκευάζονται 2.130 MW φωτοβολταϊκών που μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες 715.000 σπιτιών και επιχειρήσεων, σύμφωνα με την ίδια ενημέρωση.
Η ΔΕΗ πρόκειται να επενδύσει στην περιοχή περίπου 940 εκατ. ευρώ για έργα αποθήκευσης ενέργειας 860 MW. Μεταξύ αυτών, ξεχωρίζει το πλάνο για τα δύο αντλησιοταμιευτικά έργα, αλλιώς «φυσικές μπαταρίες», με την κατασκευή δύο λιμνών σε υψομετρική διαφορά στα ορυχεία Καρδιάς και Νότιου Πεδίου. Περίπου 400 εκατ. θα επενδυθούν στις αποκαταστάσεις εδαφών και στις αποσύρσεις κτιρίων, εγκαταστάσεων, μονάδων και μέσων παραγωγής που συνδέονται με την παραγωγή ενέργειας από λιγνίτη. Η ΔΕΗ κατείχε σχεδόν 200.000 στρέμματα στην ευρύτερη περιοχή, από τα οποία σχεδόν 80.000 στρέμματα επιστρέφονται σταδιακά στο Δημόσιο.
