Σκαρφαλώνουν τα χταπόδια στα δέντρα; Αν το διάβασες στο Ιντερνετ, αν το είπε «ένας ειδικός» στο TikTok και αν συνοδεύεται από δραματική μουσική… μάλλον θα γίνει πιστευτό. Η παραπληροφόρηση και η ψευδο-επιστήμη έχουν κάτι κοινό: μοιάζουν πειστικές μέχρι να κάνεις την απλή ερώτηση «υπάρχει καμία πραγματική απόδειξη;». Για τη σχέση μεταξύ παραπληροφόρησης και ψευδο-επιστήμης συζήτησαν μαθητές του 1ου Πρότυπου ΓΕΛ Θεσσαλονίκης στο πλαίσιο του προγράμματος «Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες – Γραμματισμός στις ειδήσεις για νέους». Η (μη) αναρρίχηση των χταποδιών στα δέντρα είναι ένα αθώο παράδειγμα. Ωστόσο, η έκθεση των παιδιών στο χάος των πληροφοριών του Διαδικτύου, χωρίς αυτά να διαθέτουν εργαλεία αξιολόγησης της αξιοπιστίας και της ποιότητας της πληροφορίας, αποτελεί δομικό κίνδυνο για τα θεμέλια της δημοκρατίας.
Με βάση πρόσφατη έρευνα της εταιρείας ερευνών Prorata, το 75% των νέων ενημερώνεται από τα social media, το 64% από ειδησεογραφικά sites, το 21% από τα παραδοσιακά μέσα (τηλεόραση, ραδιόφωνο, εφημερίδα), το 14% από podcasts και κανάλια στο Youtube, το 12% δήλωσε ότι ενημερώνεται μέσα από συζητήσεις με φίλους, και το 8% με ψάξιμο ειδήσεων μέσα από μηχανές αναζήτησης. Οπως δήλωσε χθες στην «Κ» ο Αγγελος Σεριάτος, επιστημονικός διευθυντής της εταιρείας ερευνών, «η ενημέρωση των νέων είναι καθαρά ψηφιοκεντρική».
Ετσι, «η συζήτηση δεν πρέπει να περιορίζεται στο πώς θα “προστατεύσουμε” τους νέους από την παραπληροφόρηση, αλλά στο πώς θα τους επανασυνδέσουμε με την ίδια την αξία της ενημέρωσης, της δημοσιογραφίας και της συμμετοχής στον δημόσιο διάλογο», όπως ανέφερε ο Νίκος Σ. Παναγιώτου, καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ και επιστημονικός υπεύθυνος του προγράμματος «Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες», το οποίο υλοποιήθηκε –ξεκινώντας πιλοτικά– με την υποστήριξη της Γενικής Γραμματείας Επικοινωνίας και Ενημέρωσης και του υπουργείου Παιδείας.
Μετείχαν 1.200 παιδιά και 90 εκπαιδευτικοί από 35 σχολεία από όλη την Ελλάδα, μαζί με 50 πανεπιστημιακούς και 50 δημοσιογράφους.
Την ώρα που διεθνώς ο διάλογος επικεντρώνεται κυρίως σε τεχνικές λύσεις –π.χ. πλατφόρμες ελέγχου περιεχομένου και ρυθμιστικά εργαλεία– το πρόγραμμα του ΑΠΘ επιχειρεί να ενισχύσει την κοινωνία και ιδιαίτερα τους νέους ανθρώπους, ώστε να μπορούν οι ίδιοι να αξιολογούν, να αμφισβητούν, να ερμηνεύουν και να διαχειρίζονται την πληροφορία. Η βασική φιλοσοφία του προγράμματος είναι ότι η απάντηση στην παραπληροφόρηση δεν μπορεί να είναι μόνο τεχνολογική. Δεν αρκεί να «κατεβάζουμε», να μπλοκάρουμε τις ψευδείς ειδήσεις ή να βασιζόμαστε αποκλειστικά σε αυτοματοποιημένα φίλτρα.
Στο πρόγραμμα μετείχαν 1.200 μαθητές και 90 εκπαιδευτικοί από 35 σχολεία από όλη την Ελλάδα, μαζί με 50 πανεπιστημιακούς και 50 δημοσιογράφους. Αλλά δεν επρόκειτο για ένα θεωρητικό σχολικό πρόγραμμα. Οι μαθητές λειτούργησαν ως μικρές δημοσιογραφικές ομάδες. Εκαναν συνεντεύξεις, δημιούργησαν podcasts, σχολικές εφημερίδες, βίντεο, fact-checking projects και ψηφιακές καμπάνιες. Εμαθαν να ελέγχουν πηγές, να κατανοούν πώς λειτουργούν οι αλγόριθμοι και η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά κυρίως να αμφισβητούν δημιουργικά την πληροφορία που καταναλώνουν καθημερινά.
Μάλιστα, σε σχολεία της περιφέρειας, μαθητές εργάστηκαν πάνω σε ζητήματα που αφορούσαν τις ίδιες τις τοπικές τους κοινωνίες. Για παράδειγμα, στην Παραμυθιά ανέλαβαν ρόλο τοπικών fact-checkers (διασταυρωτές πληροφοριών), διερευνώντας πληροφορίες και αφηγήσεις που κυκλοφορούσαν στην κοινότητά τους. Σε άλλες περιοχές, οι ομάδες ασχολήθηκαν με περιβαλλοντικά ζητήματα, την καθημερινότητα των νέων, τη χρήση των social media, την αξιοπιστία των influencers.
«Οι εργασίες των μαθητών από κάθε γωνιά της Ελλάδας απέδειξαν περίτρανα ότι το σύγχρονο σχολείο δεν μπορεί και δεν περιορίζεται στη στείρα μετάδοση γνώσεων, αλλά καλλιεργεί την κριτική σκέψη, τη δημιουργικότητα και την ενεργό συμμετοχή των νέων σε ό,τι καθορίζει τη ζωή τους όπως είναι ακόμη και η πολιτική. Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη και ο ψηφιακός όγκος πληροφορίας μεταβάλλουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ενημερωνόμαστε, η ικανότητα των νέων να αξιολογούν, να διασταυρώνουν και να επεξεργάζονται υπεύθυνα την πληροφορία αποτελεί θεμελιώδη δημοκρατική και παιδαγωγική ανάγκη», ανέφερε η υπ. Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη κατά την παρουσίαση των εργασιών των σχολείων.
Από την πλευρά του, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης, μιλώντας για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, ανέφερε ότι, μεταξύ άλλων, σε ευρωπαϊκό επίπεδο εξελίσσεται συζήτηση για την άρση της ανωνυμίας στο Διαδίκτυο, όχι της ψευδωνυμίας, ώστε κάθε λογαριασμός να αντιστοιχεί σε υπαρκτά στοιχεία. «Ομως με καθαρά κατασταλτικά ή ρυθμιστικά μέτρα δεν έχει λυθεί ποτέ κανένα πρόβλημα. Αυτό που έχει σημασία είναι πριν από κάθε αξιολόγηση και πριν από κάθε συμπέρασμα, να προηγείται ένας γρήγορος έλεγχος, ένα fact-checking», τόνισε.
