Του Δημήτρη Ρηγόπουλου
Τις καθημερινές, λένε, δεν έχει πολλή δουλειά. Ούτε οι πάγκοι είναι τόσοι όσοι τα Σαββατοκύριακα. Η Αθήνα υποδέχεται ήδη το πρώτο μεγάλο τουριστικό κύμα της σεζόν, αλλά οι χειροτέχνες της Αποστόλου Παύλου μουρμουρίζουν. «Δύο ευρώ μεροκάματο σήμερα και φτάσαμε μεσημέρι», παραπονιέται ο Τριαντάφυλλος, που φτιάχνει μόνος του χειροποίητα κοσμήματα από φυσικά υλικά. Οι «συνάδελφοί» του, οι μουσικοί του δρόμου, που διαγκωνίζονται για μια θέση λίγο παραπάνω από δω, στο «φιλέτο» της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, μοιάζουν να έχουν υιοθετήσει μια πιο στωική στάση.
Και οι δύο αυτές εναλλακτικές καλλιτεχνικές φυλές βιοπορίζονται εδώ και χρόνια στην τουριστική βιτρίνα της Αθήνας, στη σκιά του Ιερού Βράχου. Ωστόσο, η παρουσία τους (κυρίως των χειροτεχνών, ο αριθμός των οποίων αυξήθηκε απότομα μέσα στην κρίση) έχει απασχολήσει κατά καιρούς την Αρχαιολογική Υπηρεσία, διαδοχικές δημοτικές αρχές και κυβερνήσεις. Ομως, όλες οι απόπειρες τακτοποίησης της ειδικής αυτής υπαίθριας δραστηριότητας έχουν αποτύχει εντυπωσιακά.
Ρυθμίσεις χωρίς αντίκρισμα
Δύο νομοθετικές πρωτοβουλίες μετά (η πρώτη από την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ το 2017 και η δεύτερη από τη Νέα Δημοκρατία το 2021) και ακόμη αναζητείται μία ελάχιστη ισορροπία ανάμεσα σε δύο παράλληλες (και ενίοτε αντιφατικές) πραγματικότητες. Ναι μεν ο πεζοδρομημένος άξονας της Αποστόλου Παύλου και της Διονυσίου Αρεοπαγίτου εξασφαλίζει στους υπαίθριους πωλητές υψηλή ορατότητα από τα τουριστικά κύματα, αλλά την ίδια στιγμή η απουσία πλαισίου λειτουργίας καθιστά ευάλωτο τον ίδιο τον πεζόδρομο ως έναν τόπο γαλήνης, ομορφιάς και περιπάτου.
Φυσικά, το δημόσιο αγαθό δεν κινδυνεύει μόνο από μια ανεξέλεγκτη αγορά χειροτεχνών. Κατά μήκος της Αποστόλου Παύλου, όπου υπάρχουν μέτωπα κτιρίων με εμπορική και τουριστική χρήση, αναπτύσσονται καφέ, μεζεδοπωλεία και εστιατόρια, που βγάζουν τραπεζοκαθίσματα στην πλέον προνομιακή ζώνη του πεζοδρόμου, συνήθως με θέα προς την Ακρόπολη. Ετσι, οι υπαίθριοι πωλητές συνωστίζονται εκεί όπου δεν υπάρχει εμπορική δραστηριότητα: αρχικά στο ύψος του θερινού κινηματογράφου «Θησείον» και, κυρίως, στο τελευταίο τμήμα του πεζοδρόμου, απέναντι από το παρκάκι που γειτνιάζει με το ανατολικό τοιχίο του σταθμού του Ηλεκτρικού.
Με πιστοποιητικό
Η Μαρκέλλα από τη Μολδαβία έρχεται σχεδόν κάθε μέρα εδώ με τον πάγκο της. Φτιάχνει κοσμήματα και αξεσουάρ. «Πουλάω και μερικά κινεζικά αναμνηστικά, αλλά τα έχω πιο πολύ σαν “κράχτη”, μήπως τσιμπήσει κανένας τουρίστας, δει τη δουλειά μου και αγοράσει κάτι της προκοπής». Πριν βγει στον δρόμο πέρασε από μια επιτροπή πιστοποίησης για να πάρει την άδεια χειροτέχνη. Στην πραγματικότητα είναι η μόνη άδεια που χρειάζεται να έχει μαζί της για να αντιμετωπίσει τους σποραδικούς ελέγχους της Δημοτικής Αστυνομίας. Ο νόμος του 2021 προβλέπει τέλη και θέσεις δραστηριοποίησης, αλλά στην περίπτωση της Αποστόλου Παύλου δεν μιλάμε για οργανωμένη υπαίθρια αγορά. Πάντως, η βεβαίωση χειροτεχνικής δεξιότητας χορηγείται από τη Διεύθυνση Στήριξης Μικρομεσαίων Επιχειρήσεων της Γενικής Γραμματείας Βιομηχανίας του υπουργείου Ανάπτυξης ύστερα από επίδειξη της διαδικασίας παραγωγής του χειροτεχνήματος από τον ενδιαφερόμενο. Στη σχετική βεβαίωση αναγράφονται τα παραγόμενα είδη, τα μηχανήματα, τα υλικά και τα χρησιμοποιούμενα εργαλεία.
Ο Ανδρέας, ένας «συνάδελφος» της Μαρκέλλας, που πουλάει μινιατούρες, μας λέει ότι μπορεί να έχεις το χαρτί του χειροτέχνη, αλλά ο καθένας πουλάει ό,τι θέλει. Στη δική μας περιήγηση είδαμε πάγκους με κινεζικά προϊόντα, αλλά και γυναικείες τσάντες, προϊόντα αντιγραφής γνωστών brands, τις γνωστές «μαϊμούδες». Ομως, η μεγάλη πλειονότητα είναι πραγματικοί χειροτέχνες και καλλιτέχνες.
Τον χώρο της Αποστόλου Παύλου, πλησίον του σταθμού του Θησείου, παραχώρησε το 2007 ο τότε δήμαρχος της πόλης και σημερινός πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης. Το άτυπο καθεστώς παραχώρησης ήταν αιτία διαρκών διαξιφισμών με τους αρχαιολόγους, με αποκορύφωμα την καταγγελία της υπαίθριας αγοράς από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Αθηνών το φθινόπωρο του 2018 όταν, με παρέμβαση της Δημοτικής Αστυνομίας, απομακρύνθηκαν όλοι οι πάγκοι για περισσότερο από ένα μήνα.
«Στη διάρκεια της κρίσης η αγορά της Αποστόλου Παύλου μεγάλωσε απότομα, καθώς όλο και περισσότεροι χειροτέχνες βρέθηκαν χωρίς δουλειά ή μαγαζί», εξηγεί ο Μάρκος. «Προφανώς “χώθηκαν” και άσχετοι, δεν υπήρχε έλεγχος και η αγορά ξεχείλωσε. “Ανέβηκε” προς τη Διονυσίου Αρεοπαγίτου κι αυτό ενόχλησε τους αρχαιολόγους που αντέδρασαν».
Υπαίθρια και αρχαία αγορά
Εκείνη την εποχή η δημαρχία Καμίνη, σε πυροσβεστικό ρόλο, αντιπρότεινε στην κοινότητα των χειροτεχνών – καλλιτεχνών εναλλακτικούς χώρους στο «νότιο» τμήμα της οδού Ερμού, μετά την πλατεία Αγίων Ασωμάτων, αλλά και στη συνέχεια της οδού Επταχάλκου, στο παρακείμενο παρκάκι, σημεία τα οποία ωστόσο απορρίφθηκαν από τους χειροτέχνες ως «αντιεμπορικά». Την ίδια τύχη είχε και η παρέμβαση της δημοτικής αρχής επί Κώστα Μπακογιάννη, σε συνέχεια της απόφασης του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου τον Οκτώβριο του 2021, που προέβλεπε τη μεταφορά της υπαίθριας αγοράς σε Ερμού και Επταχάλκου εκ νέου. Δεν έγινε τίποτα.
«Μα θέλουν να μας μεταφέρουν σε δρόμους απ’ όπου δεν περνάει ψυχή», λέει αγανακτισμένος ο Θανάσης. Επιπλέον, οι ίδιοι οι χειροτέχνες αντιτείνουν ότι η παρουσία τους στην Αποστόλου Παύλου ζωντάνεψε την περιοχή και μηδένισε κρούσματα παραβατικότητας άλλων περιόδων. Ο Γεράσιμος, πιο γλαφυρός απ’ όλους, σπεύδει να προσθέσει ότι βλέπει τους συναδέλφους του και τον εαυτό του ως μεταλαμπαδευτές του πνεύματος της παρακείμενης Αρχαίας Αγοράς.
Ο δήμος δείχνει ανοχή
Πολλοί χειροτέχνες θεωρούν τη σημερινή δημοτική αρχή ως την πλέον φιλική των τελευταίων ετών. Η αντιδήμαρχος Δημοτικής Αστυνομίας και Κοινοχρήστων Χώρων, Ελένη Ζωντήρου, το υποστηρίζει με τον τρόπο της. Οπως λέει στην «Κ», ο Δήμος Αθηναίων έχει ήδη θεσμοθετήσει τους όρους και τις προϋποθέσεις για τη δημιουργία υπαίθριας αγοράς χειροτεχνών – καλλιτεχνών κατ’ εφαρμογήν του νόμου του 2021, προκειμένου να αποφευχθεί η κατάληψη του εν λόγω πεζοδρομημένου άξονα.
«Και γι’ αυτό έχουμε έρθει σε επαφή με το Εικαστικό Επιμελητήριο», προσθέτει. Ωστόσο, ο δήμος επιλέγει για την ώρα στάση «ανοχής» και όχι επιβολής του νόμου για συγκεκριμένους λόγους, όπως εξηγεί η αρμόδια αντιδήμαρχος. «Δεδομένης της οικονομικής κρίσης και ιδίως λόγω της πανδημίας COVID-19, η οποία έπληξε τα τελευταία χρόνια σε μεγάλο βαθμό τον κλάδο των καλλιτεχνών, οφείλουμε ως ο εγγύτερος φορέας στον πολίτη να σταθμίσουμε τις ανάγκες όλων και να επιδείξουμε ανοχή όπου κρίνεται αναγκαίο, προκειμένου να στηρίξουμε επαγγελματίες όπως οι χειροτέχνες – καλλιτέχνες, ούτως ώστε να προαγάγουμε την τέχνη αλλά και εκ παραλλήλου να προστατέψουμε τις ομάδες με χαμηλότερα εισοδηματικά κριτήρια».
Το τι επιτρέπεται και τι όχι στους πεζοδρόμους που συνδέουν τους αρχαιολογικούς χώρους προσδιορίστηκε εξαρχής από τους ειδικούς, αλλά δεν θεσμοθετήθηκε ποτέ.
Η αρχιτέκτονας, χωροτάκτης και πολεοδόμος Ντόρα Γαλάνη ήταν πρωταγωνιστικό πρόσωπο στην ιδιαίτερα απαιτητική υπόθεση της ενοποίησης αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας. Της ζητήσαμε ένα γενικότερο σχόλιο για την «επόμενη μέρα» των ιστορικών αυτών παρεμβάσεων και, κυρίως, για το κατά πόσον η εταιρεία που «έτρεξε» όλα αυτά τα έργα (η ΕΑΧΑ) είχε επεξεργαστεί «κανονισμούς λειτουργίας» με το τι επιτρέπεται και τι δεν επιτρέπεται στους νέους, τότε, πεζοδρόμους.
«Βεβαίως και είχαμε επεξεργαστεί, αλλά δεν πιέσαμε σε βάθος χρόνου προκειμένου να θεσμοθετηθούν». Η κ. Γαλάνη αναφέρει χαρακτηριστικά ότι σε ολόκληρο το μήκος της Αποστόλου Παύλου προβλεπόταν ένας μόνο μικρός θύλακος με τραπεζοκαθίσματα στην πλατεία Ζακλίν ντε Ρομιγί, στο ύψος της οδού Ηρακλειδών. Επίσης θυμάται πολύ καλά ότι ειδικά για την πλατεία Μοναστηρακίου υπήρχε καθολική απαγόρευση για τραπεζοκαθίσματα.
«Ξεχείλωμα»
Ξεκαθαρίζει ότι δεν είναι γενικά αντίθετη με την ανάπτυξη τραπεζοκαθισμάτων, γιατί πιστεύει ότι μια λογική χρήση τους φέρνει ζωή και φως σε περιοχές που συνήθως το έχουν ανάγκη. «Απλώς, πολύ συχνά αφήνουμε τα πράγματα να ξεχειλώνουν».
Οσο για το τι κάνουμε τώρα, τονίζει ότι κάθε νέα ανάπλαση δημόσιου χώρου πρέπει, όταν εγκρίνεται, να συνοδεύεται από κανονισμό ή τουλάχιστον σχέδιο με προβλεπόμενες χρήσεις και λειτουργίες, κυρίως όσον αφορά τα τραπεζοκαθίσματα, που για την ίδια είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα των ελληνικών πόλεων.
Οποιος προλάβει, κάθεται και παίζει
Του Κωνσταντίνου Μανωλόπουλου
Είναι έξι το πρωί. Ο 69χρονος Παύλος Αντωνιάδης, αφού είχε επιβιβαστεί στο μεταχειρισμένο αυτοκίνητο που του παραχώρησε η κόρη του, έφτασε στον προορισμό του. Βρίσκεται στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, ήδη τρεις ώρες πριν ξεκινήσει τη δουλειά του. Ο κ. Παύλος είναι ένας από τους περίπου 30 μουσικούς του δρόμου που παίζουν σχεδόν καθημερινά στο κέντρο της Αθήνας. Προκειμένου να προλάβει να πιάσει «το καλύτερο σημείο του δρόμου», όπως το χαρακτηρίζει, ξεκινάει πολύ νωρίς από το σπίτι του. Αν δεν το προλάβει, μπορεί να χρειαστεί να περιμένει αρκετές ώρες μέχρι να τελειώσει ο προηγούμενος μουσικός και να αλλάξουν τις «μουσικές καρέκλες». Πίσω του στέκεται και περιμένει ο φίλος του Λεωνίδας με την τρομπέτα του, ο οποίος θα τον «αλλάξει» στη 1.00.
«Θα ήμουν άστεγος»
Από το 2007 μέχρι και σήμερα, μαζί με την κιθάρα του, ο κ. Παύλος κατεβαίνει στο κέντρο της Αθήνας, για να συμπληρώσει το εισόδημά του. Ηταν δάσκαλος κλασικής κιθάρας, μαθητής του Δημήτρη Φάμπα και έπαιζε πνευστά στη Φιλαρμονική της Καλλιθέας. Η σύνταξη των 700 ευρώ δεν του φτάνει για να καλύψει το δάνειο που πήρε για να αγοράσει το σπίτι που μένει. «Πληρώνω κάθε μήνα 314 ευρώ δόση στεγαστικού δανείου, 103 ευρώ δόση στην εφορία από παλιές οφειλές, συν τον ΕΝΦΙΑ πηγαίνει περίπου 430 ευρώ. Χωρίς αυτό θα ήμουν άστεγος», λέει.
Παρά το ότι ο κ. Παύλος δουλεύει τόσα χρόνια σαν μουσικός «του δρόμου», ο ίδιος δεν έχει επιλέξει να βγάλει άδεια πλανόδιου μουσικού. «Για να βγάλει κανείς άδεια επικρατεί ένα μπάχαλο. Με τον τρόπο που εκδίδονται οι άδειες και στα σημεία που εκδίδονται, καταλήγεις να πληρώνεις χωρίς να μπορείς να βγάλεις τα χρήματά σου πίσω. Επίσης, λόγω του ότι από τη στιγμή που βγάζεις την άδεια υποχρεούσαι να παίζεις σταθερά μόνο σε αυτό το μέρος, αν κάποιος άλλος μουσικός χωρίς άδεια πάει και κάτσει λίγο πιο μπροστά, μπορεί να παίξει κανονικά», προσθέτει.
Στον δρόμο της Αρεοπαγίτου αυτή τη στιγμή η κατάσταση παραμένει σχετικά ήρεμη μεταξύ των μουσικών και της (Δημοτικής) Αστυνομίας. «Υπήρξαν μερικοί στο παρελθόν που έπαιζαν πάρα πολύ δυνατά και δημιουργούσαν συνεχώς εντάσεις. Κάποια στιγμή κάποιοι τους έκαναν μήνυση και έφυγαν. Αλλοι εξαφανίστηκαν από εδώ γιατί ήταν ασύμβατοι με τον χώρο και την περιοχή», σημειώνει ο κ. Παύλος.
Πλέον, οι πλανόδιοι μουσικοί ρυθμίζουν μόνοι τις βάρδιες μεταξύ τους. Οποιος προλάβει κάθεται. Πολλές φορές, όμως, υπάρχει συνεννόηση για την αλλαγή προκειμένου όλοι να μπορέσουν να βγάλουν ένα μεροκάματο. «Οσο η φτώχεια μεγαλώνει, τόσο αυξάνονται οι μουσικοί και υπάρχει πρόβλημα χώρου», λέει, καθώς γραντζουνάει την κιθάρα του παίζοντας το τελευταίο κομμάτι πριν παραχωρήσει τη θέση του.
Η ώρα έχει φτάσει 1.00. Ο κ. Παύλος έχει ξεκινήσει να μαζεύει τα πράγματά του· δεν μαζεύει τα κέρματα και τα χάρτινα από τη θήκη, απλώς κλείνει το φερμουάρ, αφού έχει τοποθετήσει μέσα την κιθάρα του. Λίγο πριν πάρει τον δρόμο της επιστροφής, τονίζει: «Αν έδινα μια συμβουλή σε έναν νέο μουσικό που θέλει να βγει στον δρόμο, θα του έλεγα πρώτα απ’ όλα να είναι καλός μουσικός. Ο κόσμος έχει κριτήριο. Στο εξωτερικό κάνουν μέχρι και ακρόαση για τους μουσικούς του δρόμου. Αν γινόταν αυτό σωστά, θα έβγαιναν να παίξουν μόνο οι επαγγελματίες μουσικοί».
Αυτόκλητα «αφεντικά»
Λίγο παρακάτω συναντάμε τον Ομίντ Ταχμασεμπούρ, δεξιοτέχνη μουσικό με το σαντούρι του. Ο Ομίντ κατάγεται από το Ιράν, αλλά βρίσκεται στην Ελλάδα πάνω από 20 χρόνια. Είναι νομάς επαγγελματίας μουσικός. Ταξιδεύει σε διάφορες χώρες, όπως Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία προκειμένου να βιοποριστεί παίζοντας στον δρόμο. «Αν το καλοκαίρι γεμίσει η Αρεοπαγίτου με μουσικούς και δεν μπορώ να βρω εύκολα θέση, θα φύγω», λέει.
Για τον ίδιο δεν είναι μόνο οικονομικοί οι λόγοι που κάνει το επάγγελμα αυτό. Παίρνει πολλή χαρά από τη συναναστροφή με τον κόσμο. «Η μουσική είναι φαγητό για την ψυχή και όλοι τη χρειαζόμαστε. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν έχουν χρήματα να πάνε π.χ. στα μπουζούκια. Ερχονται εδώ και, ακόμη κι αν δεν έχουν ούτε ένα ευρώ να δώσουν, μου λένε ένα “ευχαριστώ”. Αυτό για μένα είναι σαν χρήματα, με γεμίζει», τονίζει.
Ούτε ο Ομίντ έχει νοικιάσει θέση πλανόδιου μουσικού. Πριν από λίγο καιρό μαζί με τους υπόλοιπους μουσικούς του δρόμου είχαν φτιάξει ομαδικό chat room προκειμένου να μπορούν να ρυθμίζουν και να μοιράζονται τις θέσεις. «Η προσπάθεια όμως απέτυχε γιατί κάποιος θέλησε να κάνει το “αφεντικό” και να μοιράζει τις θέσεις όπως ήθελε εκείνος. Ετσι, τη διαγράψαμε την ομάδα». Πλέον, διατηρούν μόνο μια ομαδική συνομιλία προκειμένου να ενημερώνουν ο ένας τον άλλον σε περίπτωση που υπάρχει κάποιο πρόβλημα με την αστυνομία.
Για χόμπι…
Στην παραπέρα γωνία, σε μια παράκαμψη του δρόμου, συναντήσαμε τον Ελληνοαμερικανό μουσικό Γιώργο Τζωρτζίδη από τη Νέα Υόρκη. Ο Γιώργος βρίσκεται στην Ελλάδα εδώ και πέντε χρόνια, έχοντας επιλέξει να ζει μια πιο «απλή ζωή, πιο κοντά στη φύση». Ο ίδιος λέει ότι δεν βιοπορίζεται από τη μουσική του δρόμου, εργάζεται ως αρχιτέκτονας. Τη μουσική, εξομολογείται, την αισθάνεται περισσότερο ως χρέος προς τους συνανθρώπους του. «Παίζω μία με δύο φορές την εβδομάδα για καμιά ώρα. Ολοι το ευχαριστιούνται. Αυτό που θα ήθελα να καταλάβει κάποιος για τη μουσική του δρόμου είναι ότι είναι μια δουλειά ψυχής. Είναι θεραπευτική σε όσους την ακούν».
Καθ’ όλη τη διάρκεια που μιλάμε, ο Γιώργος χτυπάει το handpan, ένα μεταλλικό κρουστό που παίζεται με τα χέρια. «Επειδή παίζω πολύ χαλαρά, κάποιες φορές αν η ενέργεια του τόπου είναι πολύ δυνατή, νιώθω ότι δεν ταιριάζει και φεύγω. Δεν θέλω να ενοχλώ όσους δεν έχουν διάθεση να χαλαρώσουν», καταλήγει.
