Η Κατ Μποχάνον άκουσε για πρώτη φορά για την «αρσενική νόρμα» στην επιστήμη όταν ήταν υποψήφια διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια. «Τι σημαίνει αυτό; Οτι στις περισσότερες κλινικές δοκιμές –για την παχυσαρκία, την αντοχή στον πόνο, τη μνήμη ή τη γήρανση–, ένα νέο φάρμακο, μέχρι τη στιγμή που αρχίζει να δοκιμάζεται σε ανθρώπους, μπορεί να μην έχει δοκιμαστεί καθόλου σε θηλυκά ζώα», εξηγεί η ίδια.
Εμεινε άναυδη. Ποτέ δεν είχε βιώσει σεξισμό στο εργαστήριο. Η ιδέα ότι ένα μεγάλο μέρος των βιολογικών επιστημών εξακολουθούσε να στηρίζεται σε αυτό που στη βιβλιογραφία περιγράφεται και ως «αρσενική μεροληψία», της φαινόταν αδιανόητη. «Οι βιολόγοι, οι νευροεπιστήμονες, οι ψυχολόγοι και οι βιοφυσικοί με τους οποίους συναναστρεφόμουν ήταν κοσμοπολίτες, φιλελεύθεροι, ανοιχτόμυαλοι, ευφυείς και ειλικρινά καλοί. Δεν θα διαιώνιζαν μια τέτοια συστημική αδικία. Ωστόσο, αυτό συνέβαινε – αλλά όχι αποκλειστικά με δική τους ευθύνη. Πολλοί ερευνητές εξακολουθούν να προτιμούν αρσενικά υποκείμενα για πρακτικούς λόγους: είναι δύσκολο να ελεγχθούν οι επιπτώσεις των κύκλων γονιμότητας στα θηλυκά θηλαστικά. Μια πολύπλοκη “σούπα” από ορμόνες κατακλύζει το σώμα τους σε τακτά χρονικά διαστήματα, ενώ οι ορμόνες των αρσενικών φαίνονται πιο σταθερές. Ενα καλό επιστημονικό πείραμα πρέπει να είναι απλό, σχεδιασμένο με όσο το δυνατόν λιγότερους “συγχυτικούς” παράγοντες. Και όπως άκουσα κάποτε στο εργαστήριο ενός νομπελίστα, “η χρήση αρσενικών υποκειμένων απλώς διευκολύνει την καθαρή επιστήμη”. Οι μεταβλητές είναι ευκολότερο να ελεγχθούν, τα δεδομένα είναι ερμηνεύσιμα με μικρότερη προσπάθεια και τα αποτελέσματα πιο ουσιαστικά. Το να αφιερώνεται χρόνος για τον έλεγχο του γυναικείου αναπαραγωγικού κύκλου θεωρείται δύσκολο και δαπανηρό· η ίδια η ωοθήκη θεωρείται συγχυτικός παράγοντας…».
Το χάσμα της γνώσης – Ο στόχος της είναι να ανατρέψει την ανδροκεντρική προσέγγιση του ανθρώπινου σώματος, να γεφυρώσει το χάσμα της γνώσης ανάμεσα στην ανδρική και στη γυναικεία βιολογία, και να τοποθετήσει τις γυναίκες στο επίκεντρο της εξελικτικής μας ιστορίας.
Το «χάσμα»
Αποφάσισε να άρει αυτή την αδικία. Επειτα από δέκα χρόνια έρευνας και ενδελεχών συζητήσεων με επιστήμονες από διαφορετικά γνωστικά πεδία –και παράλληλα με ένα διδακτορικό, μια πανδημία και τη γέννηση δύο παιδιών– ολοκλήρωσε τη συγγραφή ενός βιβλίου («Eve»), «που στόχο έχει να ανατρέψει την ανδροκεντρική προσέγγιση του ανθρώπινου σώματος, να γεφυρώσει το χάσμα της γνώσης ανάμεσα στην ανδρική και στη γυναικεία βιολογία, και να τοποθετήσει τις γυναίκες στο επίκεντρο της εξελικτικής μας ιστορίας», όπως λέει στην «Κ» η Αμερικανίδα ερευνήτρια και συγγραφέας λίγο πριν η «Εύα» κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση της Κατερίνας Σχινά.
Ουσιαστικά, η 47χρονη Μποχάνον –η οποία αγάπησε την επιστήμη από παιδί, προετοιμάζοντας τις διαφάνειες για τα πειράματα του πατέρα της, καθηγητή Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Emory στην Ατλάντα– μιλάει για την επείγουσα ανάγκη αποκατάστασης της ισορροπίας σε έναν κόσμο εστιασμένο στο ανδρικό σώμα, γιατί οι επιπτώσεις αυτής της μεροληψίας διαπερνούν την καθημερινή ιατρική πρακτική. «Οταν οι γυναίκες περιγράφουν τα συμπτώματά τους σε ένα τμήμα επειγόντων περιστατικών, οι γιατροί τις πιστεύουν λιγότερο. Οι δόσεις των αντικαταθλιπτικών χορηγούνται σε άνδρες και γυναίκες σε ίδια δοσολογία, παρά τις ενδείξεις ότι μπορεί να επηρεάζουν διαφορετικά τα δύο φύλα. Οι συνταγές για τα φάρμακα κατά του πόνου θεωρούνται επίσης ουδέτερες ως προς το φύλο, παρά τις συνεχείς αποδείξεις ότι ορισμένα ενδέχεται να είναι λιγότερο αποτελεσματικά στις γυναίκες. Οι γυναίκες έχουν περισσότερες πιθανότητες να πεθάνουν από καρδιακή προσβολή, παρόλο που είναι λιγότερο πιθανό να την πάθουν. Και αυτό γιατί τα συμπτώματα διαφέρουν από εκείνα των ανδρών (οι άνδρες συνήθως νιώθουν σφίξιμο στο στήθος τους, πόνο στο χέρι ή στο σαγόνι, ενώ στις γυναίκες το έμφραγμα μοιάζει με έντονη κρίση γαστροοισοφαγικής παλινδρόμησης, με μια παράλληλη αίσθηση άγχους και ζαλάδας) και έτσι δεν αναγνωρίζονται εγκαίρως. Η Ιατρική πρέπει να αλλάξει, λοιπόν, ώστε να φροντίζει καλύτερα όλους τους ασθενείς, ανεξαρτήτως φύλου».
Το θαύμα του γάλακτος
Τι την εξέπληξε περισσότερο από τα στοιχεία που συνέλεξε; «Ο θαυμαστός τρόπος με τον οποίο το σώμα μιας γυναίκας επικοινωνεί με το θηλάζον βρέφος της. Το γάλα είναι βιολογικό υγρό που κατά κάποιον τρόπο συμπαράγεται, δηλαδή φτιάχνεται από το μωρό και τη μητέρα μαζί! Κατά μήκος των γαλακτοφόρων πόρων, από τη θηλή μέχρι τους αδένες, υπάρχει ένας ολόκληρος “στρατός” ανοσολογικών παραγόντων και, ανάλογα με το τι υπάρχει στο σάλιο του μωρού εκείνη τη μέρα, η σύσταση του γάλακτος μεταβάλλεται. Αν, για παράδειγμα, αυτό παλεύει με κάποια λοίμωξη, διάφορα σήματα –από ιούς και βακτήρια μέχρι πιο “λεπτούς” δείκτες όπως η ορμόνη του στρες, κορτιζόλη– θα σταλούν στη μητέρα και το ανοσοποιητικό της σύστημα θα παραγάγει προστατευτικούς παράγοντες για να καταπολεμήσει τους παθογόνους οργανισμούς. Το γάλα θα τους μεταφέρει στο μωρό, για να πολεμήσουν τη λοίμωξη. Το συγκεκριμένο “μαγικό φίλτρο” διαφέρει από είδος σε είδος, αλλά για όλα τα θηλαστικά ισχύει: αν το μικρό είναι άρρωστο, το γάλα αλλάζει!».
Στις σελίδες της «Εύας» ο αναγνώστης θα ανακαλύψει και άλλα εντυπωσιακά στοιχεία. Οπως το γεγονός ότι η γυναικεία όσφρηση είναι πιο ευαίσθητη από την ανδρική. Οι γυναίκες ανιχνεύουν καλύτερα τις αμυδρές μυρωδιές, διακρίνουν τις λεπτές αποχρώσεις μεταξύ διαφορετικών οσμών και μόλις μυρίσουν κάτι, αναγνωρίζουν περί τίνος πρόκειται. Αυτή η ικανότητα ενισχύεται ιδιαίτερα κατά τις περιόδους της ωορρηξίας και της εγκυμοσύνης, ενώ μειώνεται μετά την εμμηνόπαυση. Ή ότι οι άνδρες είναι πολύ πιο πιθανό να υποφέρουν από κοινούς τύπους απώλειας ακοής απ’ ό,τι οι γυναίκες, με τις υψηλότερες συχνότητες να είναι οι πρώτες που χάνονται. Η κατάπτωση αρχίζει από την ηλικία των 25 ετών: από την ηλικία αυτή και μετά, οι περισσότεροι αδυνατούν να ακούσουν θορύβους στα 17,5 kHz ή υψηλότερα. Ή, τέλος, ότι σε ποσοστό 12% τα κορίτσια μπορεί να γεννηθούν τετραχρωμικά, αντιλαμβάνονται δηλαδή ένα πολύ πιο ευρύ φάσμα χρωμάτων και έχουν τη δυνατότητα να δουν τον κόσμο με τρόπο που κανένας άνδρας δεν θα μπορέσει να δει ποτέ. «Μόνο που επειδή μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα που δεν θα τους ζητηθεί να χρησιμοποιήσουν αυτή την ικανότητά τους, δεν θα μάθουν ότι την έχουν. Δεν θα αναπτυχθεί. Οι περίεργοι επιπλέον κώνοι στον αμφιβληστροειδή τους θα παραμείνουν αδρανείς ή ίσως το οπτικό νεύρο τους απλώς τους αγνοήσει. Αυτά τα κορίτσια είναι σαν μυστικοί υπερήρωες. Εχουν μάτια σαν τα πουλιά», καταλήγει η Κατ Μποχάνον.
Γιατί οι άνδρες γερνούν πιο γρήγορα
Η Μποχάνον επισημαίνει τις διαφορές στη βιολογία ανδρών και γυναικών, χωρίς να δίνει πάντα μια εξήγηση γι’ αυτές. Σε πολλές περιπτώσεις, άλλωστε, εξήγηση δεν υπάρχει, γιατί η επιστήμη δεν έχει επιχειρήσει να τη δώσει. «Το βιβλίο μου ελπίζω να λειτουργήσει ως επιχείρημα για να γίνει αυτό», επισημαίνει. «Μεγάλωσα, όπως πολλές γενιές κοριτσιών πριν από εμένα, ακούγοντας ότι οι γυναίκες είναι το “ασθενέστερο φύλο”. Και όμως, τουλάχιστον 80% των σημερινών εκατοντάχρονων σε όλο τον κόσμο είναι γυναίκες. Ελάχιστοι άνδρες καταφέρνουν να ξεπεράσουν τα 100, επειδή το σώμα τους γερνάει πιο γρήγορα και πιο… δραματικά. Δεν ξέρουμε γιατί συμβαίνει αυτό. Για δεκαετίες, οι επιστήμονες το απέδιδαν στον τρόπο ζωής: οι άνδρες είναι πιο εκτεθειμένοι στη βία, στα ατυχήματα, στους τραυματισμούς. Είναι ενδεχομένως πιο στρεσαρισμένοι επειδή κάνουν πιο επίπονες, επικίνδυνες δουλειές, οι οποίες φθείρουν το σώμα τους με ταχύτερο ρυθμό. Ισως φταίνε η κατανάλωση κόκκινου κρέατος, τα τσιγάρα και το ποτό. Αλλά ακόμη και αν πάρετε δύο απολύτως υγιείς ανθρώπους, έναν άνδρα και μια γυναίκα, με παρόμοιο άγχος, παρόμοια διατροφή και παρόμοιο είδος δουλειάς και συνηθειών, η γυναίκα είναι πιθανότερο να ζήσει περισσότερο. Επομένως, η κατανόηση του γιατί τα θηλυκά είναι το ισχυρότερο φύλο –ή, τουλάχιστον, το πιο ανθεκτικό– είναι το μέλλον της γεροντολογίας. Θα ξεκλειδώσει συναρπαστικά μυστικά μακροζωίας…».
