Πώς προχωράει η ιστορική έρευνα και τι νέο προκύπτει από το υλικό που έχει έρθει στο φως; Οι φωτογραφίες της Καισαριανής ανοίγουν ερωτήματα για τη μνήμη, την τεκμηρίωση και τον τρόπο που αφηγούμαστε την κατοχή. Η «Κ» ζήτησε την άποψη δύο ειδικών.
ΚΩΣΤΗΣ ΚΑΡΠΟΖΗΛΟΣ
Επίκουρος καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
Να δημιουργηθεί ένα μουσείο
Το τραυματικό αυτό επεισόδιο, του οποίου η βαρύτητα μεγάλωνε με τα χρόνια επειδή έμενε εκτός δημόσιας μνήμης, πλέον διαθέτει τη φωτογραφική του αποτύπωση και συνοδεύεται από τη σωστή θεσμική απόφαση της ελληνικής πολιτείας να αποκτήσει το σχετικό υλικό.
Σε επιστημονικό επίπεδο, το μεγάλο ζήτημα που αναδεικνύεται είναι η έλλειψη συστηματικής τεκμηρίωσης για το μέγεθος των ανθρώπινων απωλειών κατά τη γερμανική κατοχή. Αυτό αφορά τόσο το Ολοκαύτωμα όσο και τα τοπικά ολοκαυτώματα, τις μαζικές καταστροφές, τις εκτελέσεις και την καθημερινή βία των κατοχικών δυνάμεων.
Παράλληλα, η συλλογή αυτή έχει ενεργοποιήσει έναν γενικότερο προβληματισμό για το πώς η Αθήνα θα μπορούσε να αποκτήσει ένα χώρο αφιερωμένο στη νεότερη ιστορία. Αυτό σημαίνει ότι καλό θα ήταν να μην περιοριστούμε απλώς στην έκθεση των φωτογραφιών, αλλά να δημιουργηθεί ένα μουσείο Δημοκρατικής Μνήμης. Δεν διαθέτουμε έναν θεσμικό χώρο για την εμπειρία της δεκαετίας του ’40 ή για άλλες τραυματικές στιγμές της ιστορίας μας, όπως συμβαίνει σε άλλες χώρες.
Οσον αφορά τις φωτογραφίες των νεκρών που δεν έχουν δημοσιευθεί, η εικόνα του θανάτου είναι πάντα σοκαριστική, αλλά η αναμέτρηση με αυτή τη σκληρότητα είναι αναγκαία για να θυμόμαστε τι σημαίνει πόλεμος και καταστροφή. Αυτό δεν αφορά μόνο την Καισαριανή. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, τη γνωστή φωτογραφία τη στιγμή που ένας αιχμάλωτος Βιετκόνγκ εκτελείται στον δρόμο. Εκείνη η εικόνα σημάδεψε τη συλλογική συνείδηση στις ΗΠΑ και ενίσχυσε το αντιπολεμικό κίνημα, γιατί έδειξε με ωμότητα τι σημαίνει πραγματικά ο πόλεμος.
Είμαστε κατά κάποιον τρόπο «τυχεροί» που οι φωτογραφίες της Καισαριανής δεν προέρχονται από το παρόν μας. Παρ’ όλα αυτά, ζούμε σε μια εποχή όπου κατακλυζόμαστε από εικόνες βίας, από πολέμους και από τη γενοκτονία στη Γάζα. Η εικόνα του θανάτου είναι παντού γύρω μας. Το ζήτημα είναι πώς στεκόμαστε απέναντί της και τι κάνουμε με αυτή τη γνώση.
“]
Σχετικά με την ταυτοποίηση των νεκρών είναι μια ιστορική διαδικασία που απαιτεί σοβαρότητα και σεβασμό, αλλά δεν θεωρώ ότι υπάρχει κίνδυνος κακής διαχείρισης, καθώς υπάρχουν πρωτόκολλα που διασφαλίζουν την ορθή προσέγγιση. Η δημοσίευση των φωτογραφιών αυτών είναι ένα ευαίσθητο θέμα και ίσως πρέπει να ενταχθούν προσεκτικά σε ένα εκθεσιακό πλαίσιο, που θα συνοδεύεται από την κατάλληλη αφήγηση.
ΙΑΣΟΝΑΣ ΧΑΝΔΡΙΝΟΣ
Ιστορικός
Ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες
Οι φωτογραφίες, που είναι πράγματι συγκλονιστικές, σπάνιες και μοναδικές, δεν μας αποκαλύπτουν κάτι νέο για την εκτέλεση των 200 την Πρωτομαγιά του ’44. Γνωρίζαμε ήδη πολλά για το γεγονός. Αυτό που προσφέρουν είναι μερικές μικρές αλλά πολύ ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες. Για παράδειγμα, βλέπουμε ότι οι 200 εκτελέστηκαν ανά εικοσάδες και χάρη σε τοπογραφικές ενδείξεις, διαπιστώνουμε ότι η μεταφορά από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου προς την Καισαριανή γινόταν από την πλευρά του Βύρωνα, από την πίσω είσοδο του σκοπευτηρίου, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η είσοδος του Μουσείου της Εθνικής Αντίστασης. Επίσης, η φωτογραφία στην οποία φαίνονται τα πεταμένα ρούχα των εκτελεσθέντων απαιτεί μία δεύτερη ανάγνωση. Το ότι άφηναν τα βαριά ρούχα, όπως παλτά ή καμπαρντίνες στην είσοδο μπορεί, όπως αναφέρθηκε και στην προχθεσινή συνέντευξη Τύπου, να σημαίνει ότι τους το ζήτησαν οι Γερμανοί ώστε οι σφαίρες να μη συναντήσουν κανένα εμπόδιο. Αλλά για μένα είναι ακόμη πιο πιθανό ότι τα άφηναν οι ίδιοι επίτηδες, έχοντας κρύψει στις τσέπες σημειώματα με την ελπίδα να τα βρουν οι δικοί τους μέσω του Ερυθρού Σταυρού.
Η παρουσία του Ελληνα αστυφύλακα, που φαίνεται καθαρά σε μία από τις φωτογραφίες («Κ», 6/3/2026), είναι επίσης πολύ ενδιαφέρουσα. Ξέραμε ότι υπήρχε ελληνική αστυνομική δύναμη στο σημείο, κατόπιν διαταγής των Γερμανών, αλλά τώρα αυτό τεκμηριώνεται πλήρως. Οσον αφορά τις φωτογραφίες στις οποίες διακρίνονται οι νεκροί, δεν πρόκειται απλώς για τεκμήρια που θα συμβάλλουν στην ιστορική έρευνα, αλλά για υλικό που αγγίζει την κοινωνία συνολικά και ενεργοποιεί την προσωπική και οικογενειακή μνήμη, που επιβιώνει από τα χρόνια της κατοχής μέχρι σήμερα. Η συγκεκριμένη περίοδος συνδέεται με μια προβληματική μνήμη, λόγω των πολιτικών παθών που ακολούθησαν τον πόλεμο και κυριάρχησαν για δεκαετίες, μέχρι και τη δεκαετία του ’80. Υπήρχε ένα θεσμικό καθεστώς απώθησης της μνήμης της αντίστασης, των θύματων της κατοχής και του ΚΚΕ.
Επιπλέον, πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν ότι πρόκειται για ένα μεγάλο φωτογραφικό αρχείο ενός και μόνο Γερμανού αξιωματικού, με λήψεις από όλη τη διάρκεια της θητείας του στην Ελλάδα. Αυτό από μόνο του αποτελεί τεκμηρίωση των ιχνών της συγκεκριμένης μονάδας, η οποία ενδεχομένως να συμμετείχε και σε άλλες πράξεις εγκληματικού χαρακτήρα που δεν γνωρίζουμε.
Η άμεση χρήση των φωτογραφιών θα μπορούσε να είναι φυσικά η έκθεσή τους. Υποθέτω ότι θα δούμε μια έκθεση όχι μόνο με τις φωτογραφίες, αλλά και με συνοδευτικό ιστορικό υλικό που θα δίνει το πλαίσιο της κατοχής, της καθημερινότητας και των αντιποίνων.
