Τα τρία άλμπουμ είναι τοποθετημένα προσεκτικά στο τραπέζι. Το ένα ανήκε σε Ελληνα αξιωματικό της Αεροπορίας που είχε διαφύγει στη Μέση Ανατολή κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σε κάθε σελίδα έχει από δύο έως έξι ασπρόμαυρες φωτογραφίες, 6×6 εκατοστών οι μικρότερες. Το άλλο ήταν κάποιου Βρετανού, μέλους της RAF. Εχει 360 εικόνες κολλημένες στα 40 φύλλα του. Το τρίτο άλμπουμ ανήκε σε ιπτάμενο της Luftwaffe, χειριστή σε μεταγωγικό αεροσκάφος Ju-52. Στο υφασμάτινο εξώφυλλό του έχει μια επιγραφή στα γερμανικά: «Με τα όπλα μας νικηφόρα μπροστά».
Από το 2000 ο Γεράσιμος Βέβης αναζητεί ιστορικές φωτογραφίες στην αγορά του eBay. Ξεκίνησε λόγω του ενδιαφέροντός του για τα αεροπλάνα. Μαζί με αυτά τα τρία άλμπουμ η συλλογή του προσεγγίζει πλέον τα 60. Σπούδασε δημοσιογραφία και εργάστηκε για χρόνια στο περιοδικό «Πτήση & Διάστημα». Οπως λέει στην «Κ», συγκεντρώνει αυτό το υλικό με στόχο να τεκμηριώσει και να ανασυνθέσει σε μια έρευνα ή ένα βιβλίο την ιστορία της ελληνικής Αεροπορίας, αλλά και να συγκρίνει τις λήψεις και την οπτική συμμάχων και κατακτητών.
«Τα πρώτα άλμπουμ βγήκαν στο eBay στα τέλη της δεκαετίας του ’90. Ηταν λίγα και πάμφθηνα τότε», λέει. Τα διέθεταν κυρίως Γερμανοί παλαιοπώλες που μετέφεραν σταδιακά τη δραστηριότητά τους σχεδόν αποκλειστικά στο Διαδίκτυο. Σε ορισμένες περιπτώσεις πωλητές ήταν και απόγονοι των φωτογράφων, που τα παρουσίαζαν ως «το εύρημα της σοφίτας» μετά τον θάνατο του συγγενή τους.
Η απόπειρα δημοπράτησης στο eBay των φωτογραφιών από την εκτέλεση 200 Ελλήνων κομμουνιστών στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 έφερε στο προσκήνιο τη μεγάλη, αλλά άγνωστη στο ευρύ κοινό, διαδικτυακή αγορά φωτογραφικών ντοκουμέντων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Πώς λειτουργεί και σε ποιους απευθύνεται;
«Για ένα κομμάτι ψωμί»
Ο Ανδρέας Ασσαέλ ξεκίνησε τη δική του συλλογή φωτογραφικών άλμπουμ πριν από 40 χρόνια ως φοιτητής στο Μόναχο, όταν η αγορά δεν είχε μεταφερθεί στο Διαδίκτυο. Η στενή του οικογένεια στη Θεσσαλονίκη ήταν από τις λιγοστές που γλίτωσαν με τη βοήθεια χριστιανών συμπολιτών τους και δεν στάλθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα του θανάτου. «Ο κόσμος δεν έδινε σημασία στις φωτογραφίες τότε. Τις διέθεταν για ένα κομμάτι ψωμί», λέει. Εβρισκε τα άλμπουμ απευθείας από τις οικογένειες ή σε ανοιχτές αγορές, μερικές φορές τα προμηθευόταν από εμπόρους ή άλλους συλλέκτες. Εβαζε και αγγελίες στις εφημερίδες, αναφέροντας ότι αναζητάει υλικό σχετικό με την Ελλάδα.
Κατάφερε να διασώσει 12 φωτογραφίες από το «Μαύρο Σάββατο», όταν άρρενες Εβραίοι της Θεσσαλονίκης συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Ελευθερίας στις 11 Ιουλίου 1942 και οι κατοχικές δυνάμεις τούς υπέβαλαν σε εξευτελιστικά γυμνάσια. Σε μία από αυτές τις εικόνες αναγνώρισε τον πατέρα του, Φρέντυ. Το 2002 ο κ. Ασσαέλ εντόπισε σε μια αγορά αντικών στο Μόναχο και άλλα μοναδικά τεκμήρια: ένα άλμπουμ με φωτογραφίες από την καταναγκαστική εργασία Εβραίων της Θεσσαλονίκης στην Καρυά Φθιώτιδας το 1943.
Με οδηγό το κέρδος – «Οι έμποροι αγοράζουν τα άλμπουμ και πουλάνε μία μία τις εικόνες. Καταστρέφεται, όμως, το σύνολο του υλικού», εξηγεί ο συλλέκτης Ανδρέας Ασσαέλ. Αυτή τη μέθοδο ακολουθεί και ο Βέλγος πωλητής των ντοκουμέντων της Καισαριανής.
«Η κατάσταση σήμερα είναι διαφορετική», λέει για τη διακίνηση των φωτογραφιών της ίδιας περιόδου μέσω Διαδικτύου. «Οι έμποροι αγοράζουν τα άλμπουμ και πουλάνε μία μία τις εικόνες. Καταστρέφεται, όμως, το σύνολο του υλικού».
Βασικός λόγος για αυτή την πρακτική φαίνεται πως είναι το κέρδος. Οι πωλητές μπορούν να εισπράξουν περισσότερα χρήματα διαθέτοντας αποσπασματικά το υλικό, αλλά και να διευρύνουν το πελατολόγιό τους, καθώς έτσι απευθύνονται σε περισσότερους μοναδικούς πελάτες. Αυτή τη μέθοδο ακολουθεί και ο Βέλγος έμπορος Τιμ ντε Κράνε, της Crain’s Militaria, ο οποίος είχε αποπειραθεί να δημοπρατήσει τις φωτογραφίες της Καισαριανής.
«Είναι από τους πιο δραστήριους και γνωστούς οίκους πώλησης συλλεκτικών ειδών», σημειώνει ο κ. Βέβης για τον Βέλγο έμπορο, από τον οποίο έχει αγοράσει φωτογραφίες στο παρελθόν. Οπως προσθέτει, σε πέντε παρτίδες μεταξύ Απριλίου και Δεκεμβρίου 2022, στην ίδια πλατφόρμα είχαν δημοπρατηθεί εικόνες και αρνητικά από το προσωπικό αρχείο του Καρλ φον Λε Σουίρ, του Γερμανού στρατηγού που έδωσε την εντολή για τη σφαγή στα Καλάβρυτα. «Περιλαμβάνονταν και πολλά αρνητικά με Γερμανούς να κυκλοφορούν ασυγκίνητοι ανάμεσα στα καμένα σπίτια, αμέσως μετά το έγκλημα», επισημαίνει ο κ. Βέβης. «Οι περισσότερες, αν όχι όλες, κατέληξαν στα χέρια Ελλήνων αγοραστών – συλλεκτών».
Στις αρχές του 2000 η τιμή εκκίνησης σε δημοπρασία μιας μεμονωμένης φωτογραφίας στο Διαδίκτυο μπορεί να οριζόταν στο ένα ευρώ. Πλέον η τιμή εκκίνησης συνήθως τίθεται στα 10 ή 20 ευρώ. Οι περισσότεροι πωλητές έχουν βάση στη Γερμανία, λόγω και της πηγής προέλευσης του υλικού. «Δεν σκέφτονται ούτε εάν φαίνονται νεκροί, ούτε εάν πρόκειται για εγκλήματα πολέμου, ούτε εάν είναι καλές οι φωτογραφίες», τονίζει ο κ. Βέβης. «Οσο καλύτερα περιγράψουν μια φωτογραφία, τόσο περισσότεροι θα τη δουν, τόσο καλύτερη τιμή θα πιάσει. Αυτό τους ενδιαφέρει, είναι έμποροι. Είναι όμως και ένας τρόπος να διασωθούν τεκμήρια που αλλιώς θα κατέληγαν στα σκουπίδια».
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αύξηση του υλικού ελληνικού ενδιαφέροντος που εμφανίζεται διαδικτυακά, λόγω και της ζήτησης. Η απουσία φωτογραφικών τεκμηρίων και οργανωμένων αρχειακών φωτογραφικών συλλογών στην Ελλάδα θεωρείται ότι ωθεί περισσότερους στο ελεύθερο εμπόριο. Στους αγοραστές περιλαμβάνονται ερασιτέχνες ή επαγγελματίες ερευνητές και άνθρωποι που προσπαθούν να τεκμηριώσουν γεγονότα που συνέβησαν στον τόπο τους. Από το eBay έχουν αγοράσει φωτογραφίες της κατοχικής Αθήνας και Ελληνες ιστορικοί στο πλαίσιο ερευνών τους.
Στην «Κ» αναφέρθηκε η περίπτωση φωτογραφιών που έδειχναν κάποια γερμανική πυροβολαρχία στο λιμάνι της Αίγινας και αγοράστηκαν σε υψηλή τιμή. Λίγο καιρό αργότερα αναρτήθηκαν άλλες φωτογραφίες, από την Κρήτη, ενώ η λεζάντα έγραφε ότι ήταν από την Αίγινα. Ισως το έκανε άθελά του ο πωλητής ή προσπάθησε σκοπίμως να αδράξει την «ευκαιρία» για περισσότερα έσοδα.
Η άλλη αγορά
Ο Ρολφ Σάξε, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Καλών Τεχνών του Σάαρ και ειδικός στην ιστορία της ναζιστικής φωτογραφίας, γνωρίζει από τη δεκαετία του ’80 αυτή την αγορά, προ του eBay, από την εμπειρία του στην επιμέλεια βιβλίων και εκθέσεων και τις έρευνές του. Τότε, όπως λέει στην «Κ», είχε τη βάση της κυρίως στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ μετά την κατάρρευση του Σιδηρού Παραπετάσματος γνώρισε νέα άνθηση. Εκτιμά ότι μετά το 2010 η αγορά περνάει περίοδο κάμψης και για αυτό γίνονται πιο έντονες προσπάθειες προώθησης μέσω Facebook ή Instagram.
«Αυτή τη στιγμή, η αγορά γεμίζει με ό,τι έχει περισσέψει από τους απογόνους αυτών των στρατιωτών, που είχαν κρατήσει τα κουτιά και τα άλμπουμ. Τα εγγόνια τους ως επί το πλείστον δεν γνώριζαν κάτι για αυτά τα αντικείμενα που βρίσκονταν στα σπίτια τους», προσθέτει ο κ. Σάξε. Το 2003 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Η εκπαίδευση του να αποστρέφεις το βλέμμα», το οποίο αποτελεί μέχρι σήμερα τη μοναδική ολοκληρωμένη ιστορία της ναζιστικής φωτογραφίας στη Γερμανία.
Κατά τον ίδιο, το φάσμα των αγοραστών είναι ιδιαίτερα ευρύ. Οπως παρατηρεί ο κ. Σάξε, στο ένα άκρο υπάρχουν συγγενείς θυμάτων του Ολοκαυτώματος και στο άλλο ακόμη και νοσταλγοί του ναζισμού. Ενδιάμεσα μπορεί κάποιος να συναντήσει συλλέκτες και ερευνητές με εξειδικευμένα ενδιαφέροντα. «Αυτή η αγορά χρειάζεται, καθώς δεν υπάρχει άλλη πηγή για το υλικό, αλλά δεν έχει ηθική βάση», τονίζει.
Ορισμένοι έμποροι έχουν διττή δραστηριότητα. Ανεβάζουν στο eBay ιστορικά τεκμήρια που δεν υπόκεινται σε περιορισμούς ή απαγορεύσεις, αλλά παράλληλα μπορεί στη δική τους ιστοσελίδα να διαθέτουν ναζιστικά αντικείμενα, όπως κράνη των SS, μετάλλια εθνικοσοσιαλιστικού χαρακτήρα ή ξίφη. Συνήθως υπάρχουν στεγανά μεταξύ των αγορών φωτογραφιών και κειμηλίων, καθώς και διαφορετικό κοινό.
Κατά καιρούς εκφράζονται αντιδράσεις για συγκεκριμένες δημοπρασίες εκείνης της περιόδου. Ενδεικτικά, τον Νοέμβριο του 2025, ακυρώθηκε στη Γερμανία η δημοπράτηση 600 αντικειμένων που ανήκαν σε αιχμάλωτους ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης. Μεταξύ του υλικού υπήρχε ένα γράμμα κρατούμενου στο Αουσβιτς και ένα ιατρικό σημείωμα καταναγκαστικής στείρωσης μιας αιχμαλώτου στο Νταχάου.
Ο Καναδός συγγραφέας Μεναχέμ Κάιζερ, απόγονος Εβραίων της Πολωνίας, παρακολούθησε από κοντά στις ΗΠΑ τον κόσμο των συλλεκτών στρατιωτικών «memorabilia», όπως αποκαλούνται, όπου σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες δεν υφίστανται περιορισμοί, και έγραψε ένα μακροσκελές άρθρο στους New York Times. Σε μια μεγάλη έκθεση που επισκέφθηκε, οι αγοραστές επικεντρώνονταν στα ξίφη και στα κράνη, όχι στις φωτογραφίες.
«Η σκληρότητα, το μαρτύριο των θυμάτων, η γενοκτονία, ήταν εκτός κάδρου», παρατήρησε. «Οι περισσότεροι συλλέκτες υποστήριζαν ότι διασώζουν την Ιστορία, θεωρούσαν ότι λειτουργούν όπως ένα μουσείο», λέει στην «Κ». «Σκοπός, όμως, δεν είναι μόνο να μη χαθεί ή να μην καταστραφεί κάποιο αντικείμενο, αλλά να τοποθετηθεί στο σωστό πλαίσιο».
Η αφετηρία
Ο κ. Βέβης εξηγεί ότι είναι διαφορετικοί οι δυνητικοί αγοραστές μιας φωτογραφίας. Φέρνει ως παράδειγμα μια πιθανή εικόνα από τον Γοργοπόταμο. Μπορεί να ενδιαφέρει κάποιον από τη Λαμία λόγω εντοπιότητας, αυτούς που μελετούν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και λάτρεις γενικά των τρένων ή της μηχανικής των γεφυρών. «Καθένας ξεκινάει από διαφορετική αφετηρία για να πάρει μια φωτογραφία και αυξάνεται η πιθανότητα να χαθεί ένα τεκμήριο», λέει. «Δεν ξέρεις από ποια οπτική θα το προσεγγίσει και ποιος θα “χτυπήσει” μια δημοπρασία».
Στο eBay έχει δει, μεταξύ άλλων, να δημοπρατούνται και άλλα τεκμήρια από την κατοχική Ελλάδα. «Ελπίζω αυτό το υλικό να βρει κάποια στιγμή τον δρόμο του προς τη δημοσιότητα, σε μια έκθεση, σε ένα βιβλίο», καταλήγει.
