Δεν περίμενε ότι μια γνωμάτευση θα την έστελνε στα δικαστήρια. Η ειδική γιατρός εργασίας Ευγενία Κορολόγου μόλις είχε αρχίσει να απασχολείται με ετήσια σύμβαση σε ένα δήμο, όταν βρήκε ξεχασμένα σε κάποιο συρτάρι τα ακουογράμματα μελών του προσωπικού. Οι διαθέσιμες εξετάσεις ενός υπαλλήλου διέτρεχαν μια δεκαπενταετία. Τεκμηρίωσε βάσει και αυτών των δεδομένων ότι η βαρηκοΐα του οφειλόταν στον χειρισμό μηχανημάτων έργου. Η επαγγελματική νόσος δηλώθηκε στην Επιθεώρηση Εργασίας, αλλά λίγο καιρό αργότερα βρέθηκε η ίδια απολογούμενη. Της απέδιδαν ότι δεν είχε μεριμνήσει για την υγεία του.
Η δικαστική περιπέτεια διήρκεσε περίπου δύο έτη. «Κατέθεσε ο εργαζόμενος ως μάρτυρας υπεράσπισης και αθωώθηκα», λέει η κ. Κορολόγου περιγράφοντας στην «Κ» αυτή τη δυσάρεστη παλαιότερη εμπειρία. Ο υπάλληλος εξήγησε στο δικαστήριο ότι εκείνη ήταν η μοναδική γιατρός που τον είδε έπειτα από τόσα χρόνια στο πόστο του και μερίμνησε για την ασφάλειά του.
Αντίξοες συνθήκες
«Ο γιατρός εργασίας αξιολογεί κινδύνους, προλαμβάνει παθήσεις και προσπαθεί να εξηγήσει ότι το κράνος δεν είναι για ντεκόρ πάνω στο ντουλάπι», επισημαίνει στην «Κ» η Τζένη Πανταζή, πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Ιατρικής της Εργασίας και Περιβάλλοντος. Παρότι ο ρόλος τους είναι κομβικός και οι εργοδότες καλύπτουν το κόστος των υπηρεσιών τους, σε ορισμένες περιπτώσεις οι χώροι που επισκέπτονται δεν είναι φιλόξενοι. Συνάδελφοι της κ. Πανταζή έχουν κληθεί κατά καιρούς να εξετάσουν εργαζομένους κάτω από σκάλες, σε διαδρόμους που οδηγούν στις τουαλέτες, σε αποδυτήρια, ακόμη και σε υπόγεια. Θυμάται ότι η ίδια συγκρατούσε με το πόδι της μια πόρτα γραφείου που δεν κλείδωνε για να ακροαστεί έναν εργαζόμενο. Προσπαθούσε να δημιουργήσει έστω μια ψευδαίσθηση ιδιωτικότητας.
Τις τελευταίες ημέρες, θορυβημένοι μετά το πολύνεκρο δυστύχημα στην μπισκοτοβιομηχανία «Βιολάντα», δύο ιδιοκτήτες μικρότερων εταιρειών έχουν καλέσει την κ. Πανταζή ρωτώντας σε ποιους τεχνικούς ασφαλείας μπορούν να απευθυνθούν για να ελέγξουν τους χώρους τους. Οι τεχνικοί ασφαλείας είναι μηχανικοί. Οπως οι γιατροί εργασίας, έτσι και αυτοί πληρώνονται από τους εργοδότες, λειτουργούν συμβουλευτικά και υποστηρικτικά επισημαίνοντας πιθανούς κινδύνους.
Το πρόσφατο δυστύχημα στα Τρίκαλα έφερε στο προσκήνιο τον κατακερματισμό των αρμοδιοτήτων και την υποστελέχωση των ελεγκτικών μηχανισμών που αδειοδοτούν επιχειρήσεις και ερευνούν τις εργασιακές συνθήκες. Υπάρχει, όμως και μια άλλη, σημαντική και συχνά αθέατη πτυχή: η πρόληψη της επικινδυνότητας. Μιλώντας με γιατρούς εργασίας και τεχνικούς ασφαλείας, η «Κ» καταγράφει τα κενά και τις κακές πρακτικές και επιχειρεί να φωτίσει την κουλτούρα που επικρατεί σε θέματα εργασιακής υγείας και ασφάλειας στη χώρα μας.
Αγνοούν τα βασικά – «Αρκετοί εργαζόμενοι δεν ξέρουν να χρησιμοποιήσουν ούτε τον πυροσβεστήρα. Μπορεί να χρειαστεί να επιμείνουμε σε μια εκπαίδευση για την αντιμετώπιση πυρκαγιάς ή σεισμού», λέει ο τεχνικός ασφαλείας Γεράσιμος Σιάσος.
«Δεν καταλαβαίνουν»
«Στην Ελλάδα η συντριπτική πλειονότητα των επιχειρήσεων είναι μικρομεσαίες, οικογενειακού χαρακτήρα. Οταν τους μιλάμε για διαχείριση κινδύνου συχνά δεν καταλαβαίνουν τι είναι. Θα πουν “βάλε μια υπογραφή να πάρω δυο πυροσβεστήρες, ένα φαρμακείο και τελειώσαμε”», τονίζει ο Παναγιώτης Χατζηδημητράκης, πρόεδρος του Συλλόγου Τεχνικών Ασφαλείας Ελλάδος. «Κάνουμε μεγάλο αγώνα να τους πείσουμε να επενδύσουν στην πρόληψη για την προστασία των εργαζομένων».
Εκτιμάται πως περίπου 4.000 μηχανικοί διαφόρων ειδικοτήτων ασκούν στην Ελλάδα τον ρόλο του τεχνικού ασφαλείας, είτε ως κύριο επάγγελμα είτε ως συμπληρωματική απασχόληση. Θα εξετάσουν σε ένα χώρο κάθε κίνδυνο, από το ενδεχόμενο ηλεκτροπληξίας μέχρι την πιθανότητα να πιαστεί λόγω κακής χρήσης το μανίκι ενός υπαλλήλου σε έναν τόρνο και να προκύψει ατύχημα. Θα πάρουν συνεντεύξεις από το προσωπικό και θα προτείνουν μέτρα προστασίας.
«Στην επαρχία όπου δραστηριοποιούμαι υπάρχει μια λανθασμένη εντύπωση σε ορισμένες επιχειρήσεις ότι όλα είναι καλά και ρυθμισμένα και δεν χρειάζεται εκπαίδευση», σημειώνει ο Γεράσιμος Σιάσος, μηχανολόγος μηχανικός και τεχνικός ασφαλείας. «Αρκετοί εργαζόμενοι, όμως, δεν ξέρουν να χρησιμοποιήσουν ούτε τον πυροσβεστήρα. Μπορεί να χρειαστεί να επιμείνουμε σε μια εκπαίδευση για την αντιμετώπιση πυρκαγιάς ή σεισμού». Οπως τονίζεται από συναδέλφους του, ζητούμενο είναι η συνεργασία με την εργοδοσία. Σε πρόσφατη ανακοίνωση του συλλόγου τους, με αφορμή το δυστύχημα στη «Βιολάντα», τονίζεται ότι «είναι αντικειμενικά αδύνατο ο τεχνικός ασφαλείας να έχει πλήρη και συνεχή γνώση όλων των συνθηκών, ιδίως όταν δεν υπάρχει έγκαιρη και ειλικρινής ενημέρωση για βλάβες, αλλαγές ή αποκλίσεις από την κανονική λειτουργία».
Με σεμινάρια
Η νομοθεσία προβλέπει ότι σε επιχειρήσεις χαμηλής επικινδυνότητας, που απασχολούν έως και 20 εργαζομένους ο ίδιος ο εργοδότης μπορεί να αναλάβει τον ρόλο του τεχνικού ασφαλείας. Προϋπόθεση είναι να παρακολουθήσει επιμορφωτικά σεμινάρια λίγων ωρών. Ο κ. Χατζηδημητράκης, όμως, εκφράζει επιφυλάξεις για τον βαθμό κατάρτισης που εξασφαλίζει αυτή η διαδικασία. Στην «Κ» έχουν αναφερθεί περιπτώσεις που δίνονται αντίστοιχα πιστοποιητικά σε ιδιοκτήτες εταιρειών ή υπαλλήλους τους χωρίς καν να έχουν λάβει μέρος στα σεμινάρια.
Ο ελάχιστος πραγματικός χρόνος ετήσιας απασχόλησης για τεχνικό ασφαλείας και γιατρό εργασίας σε επιχείρηση με 21 έως 50 υπαλλήλους ορίζεται στις 50 ώρες από τη νομοθεσία. Σε μια επιχείρηση που θεωρείται χαμηλής επικινδυνότητας βάσει νόμου αντιστοιχούν 24 λεπτά ελάχιστης ετήσιας απασχόλησης ανά εργαζόμενο για έναν τεχνικό ασφαλείας. Το ίδιο ισχύει και για ένα γιατρό εργασίας. Στην πράξη, ωστόσο, αυτό μπορεί να μην είναι αρκετό. Πολλοί εργοδότες εφαρμόζουν το ελάχιστο χρονικό όριο που αναφέρει η νομοθεσία για να περιορίσουν και το κόστος. Μοιάζει να ενδιαφέρονται περισσότερο για τους τύπους παρά για την ουσία.
«Υπάρχουν χώροι που πραγματικά ασχολούνται. Οι μεγάλες βιομηχανίες και οι εταιρείες που έχουν διεθνές πρόσωπο προσπαθούν να είναι ευθυγραμμισμένες με τον νόμο. Αλλά η πλειονότητα προσεγγίζει την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία σαν νομοθετική υποχρέωση και προσπαθεί να βρει όσο το δυνατόν πιο φθηνή παροχή αυτών των υπηρεσιών», υπογραμμίζει η κ. Κορολόγου.
Μέσα σε αυτό το ασφυκτικό χρονικό πλαίσιο, ο ειδικός καλείται να κρίνει σε ποιους βλαπτικούς παράγοντες εκτίθεται κάποιος εργαζόμενος και να διενεργήσει στοχευμένους ιατρικούς ελέγχους. «Εάν κάποιος εργοδότης θελήσει να σου κρύψει κάτι, μέσα σε μισή ώρα δεν θα προλάβεις να το δεις», παρατηρεί γιατρός εργασίας. «Δεν μπορείς απλώς κοιτάζοντας κάποιον να εκτιμήσεις την κατάσταση της υγείας του».
Ο φωτισμός, οι θόρυβοι, οι κραδασμοί, ο συγχρωτισμός, η εργονομία είναι ορισμένοι παράγοντες στους οποίους θα επικεντρωθούν οι ειδικοί. Θα κρίνουν εάν ένας υπάλληλος, βάσει και του ιστορικού του, είναι κατάλληλος για το πόστο του, εάν μπορεί να ανταποκριθεί στο ωράριό του ή στις απαιτήσεις μιας νυχτερινής βάρδιας. Θα εξηγήσουν σε ορισμένες περιπτώσεις ότι «τα μέσα ατομικής προστασίας δεν πρέπει να βρίσκονται ακόμη μέσα στη ζελατίνα» ή ότι «δεν αρκεί να ανοίξουν απλώς ένα παράθυρο για να προστατευθούν από τις αναθυμιάσεις». Θα συμβουλεύσουν τον εργοδότη και θα ζητήσουν πιθανές παρεμβάσεις στον χώρο.
Συνήθως κάνουν οικονομία στην ασφάλεια
Περίπου 190 είναι οι ειδικευμένοι ιατροί εργασίας στη χώρα μας, αριθμός που δεν επαρκεί για να καλύψει τις ανάγκες. Το έργο τους, όμως, μπορούν να επιτελέσουν βάσει νόμου και άλλοι. Στον σχετικό κατάλογο, που καταρτίστηκε το 2018, περιλαμβάνονται 374 γιατροί άλλων ειδικοτήτων, μεταξύ των οποίων παιδίατροι, γυναικολόγοι και γαστρεντερολόγοι, οι οποίοι κατ’ εξαίρεση μπορούν να ασκήσουν καθήκοντα ιατρού εργασίας, εφόσον είχαν παλαιότερη αντίστοιχη σύμβαση. Από την πλευρά των ειδικών ιατρών εργασίας εκφράζονται ερωτήματα κατά πόσον μπορεί κάποιος να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις του ρόλου μόνον εμπειρικά, εάν δεν έχει εκπαιδευθεί και στην ειδικότητα.
Ο ειδικός γιατρός εργασίας Αθανάσιος Νταβέλος παρατηρεί ότι ακόμη και φορείς του Δημοσίου θα αναζητήσουν, πλην εξαιρέσεων, τον πιο φθηνό και όχι απαραιτήτως τον πιο έμπειρο ή καταρτισμένο επαγγελματία. Καθώς οι εργοδότες καλούνται να πληρώσουν για αυτές τις συμβουλευτικές υπηρεσίες ευλόγως τίθεται και ζήτημα σύγκρουσης συμφερόντων. Δεν αποκλείεται, εάν κάποιος εργοδότης δεν μείνει ευχαριστημένος με τις διαπιστώσεις του γιατρού ή του τεχνικού ασφαλείας, να αναζητήσει κάποιον άλλον, πιο «βολικό» ειδικό. «Μου είχαν ζητήσει από μια επιχείρηση απλώς να υπογράφω από μακριά ότι είχα δει το προσωπικό, χωρίς να τους εξετάζω. Δεν συμφώνησα και βρήκαν κάποιον άλλο, μη ειδικευμένο, για να τους εξυπηρετήσει», θυμάται η κ. Πανταζή.
Αποκλίσεις
Η φονική έκρηξη στη «Βιολάντα» ανέδειξε και τη θολή εικόνα στην καταγραφή των εργατικών ατυχημάτων στη χώρα μας. Στην υπό δημοσίευση μελέτη του ειδικού γιατρού εργασίας Βασίλη Δρακόπουλου, που τέθηκε υπόψη της «Κ», επισημαίνεται ότι διαχρονικά άλλοι αριθμοί καταγράφονταν από το Σώμα Επιθεώρησης Εργασίας, άλλοι από το ΙΚΑ και μετέπειτα ΕΦΚΑ, άλλοι από την ΕΛΣΤΑΤ και ορισμένες χρονιές δηλώνονταν διαφορετικά στοιχεία στη Eurostat. Ακόμη οι καταγραφές επαγγελματικών ασθενειών ήταν υποτυπώδεις έως ελάχιστες, με διαθέσιμα στοιχεία μόνο από το ΙΚΑ έως το 2009.
Ισως ο φόβος διεκδίκησης αποζημιώσεων ή το πιθανό πλήγμα στη φήμη μιας εταιρείας να εξηγεί έως ένα βαθμό την υποκαταγραφή. «Σε μια βιομηχανία υπάρχουν παράγοντες κινδύνου», λέει η κ. Κορολόγου. «Το θέμα είναι να τους αναγνωρίσεις και να έχεις λάβεις, κατά το δυνατόν, περισσότερα μέτρα για να τους περιορίσεις».
