Η ανδρόπαυση είναι μια πραγματικότητα που για χρόνια περνούσε στα «ψιλά γράμματα» της ανδρικής υγείας. Σε αντίθεση με την εμμηνόπαυση, που είναι σχετικά ξαφνική και σαφώς καθορισμένη, η ανδρική ορμονική μετάβαση είναι πιο αργή, πιο ύπουλη και –ίσως γι’ αυτό– συχνά παρεξηγημένη. Oμως επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανδρών, ιδιαίτερα σε κοινωνίες που γερνούν με ταχείς ρυθμούς όπως η δική μας, στις οποίες οι άνδρες δυστυχώς αρνούνται να αποδεχθούν την τρωτότητα που αναπόφευκτα συνδέεται με την ηλικία. Στην ουσία της, η ανδρόπαυση αφορά τη σταδιακή μείωση της τεστοστερόνης που επέρχεται με την ηλικία. Μπορεί να ακούγεται ως «φυσιολογική γήρανση», αλλά οι συνέπειες συχνά γίνονται αρκετά αισθητές: λιγότερη μυϊκή δύναμη, περισσότερη κοιλιακή παχυσαρκία, μειωμένη ενέργεια, σεξουαλικές αλλαγές –κυρίως ελάττωση libido–, προβλήματα ύπνου, πτώση διάθεσης και μικρές, αλλά ενοχλητικές γνωστικές δυσκολίες. Καθώς τα συμπτώματα εμφανίζονται αργά, πολλοί άνδρες τα αποδίδουν στο στρες της ζωής, στα προβλήματα της δουλειάς ή απλώς στην άφιξη της μέσης ηλικίας. Ωστόσο, συχνά υπάρχουν και βιολογικές εξηγήσεις γι’ αυτές τις κλινικές εκδηλώσεις, πέραν της φυσιολογικής γήρανσης.
Δύσκολη διάγνωση
Το πρόβλημα είναι ότι η διάγνωση δεν είναι ποτέ απλή. Τα συμπτώματα της ανδρόπαυσης μοιάζουν με εκείνα της υπερκόπωσης, της κατάθλιψης, ή ακόμη και της έλλειψης ύπνου ή κακής διατροφής. Και οι μετρήσεις τεστοστερόνης δεν λένε πάντα όλη την αλήθεια: δύο άνδρες με παρόμοιες τιμές μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική κλινική εικόνα. Eτσι, ο γιατρός χρειάζεται συνδυασμό επαρκούς κλινικής εμπειρίας και εργαστηριακών δεδομένων για να ξεχωρίσει τι πραγματικά συμβαίνει. Σε αυτό το ήδη περίπλοκο σκηνικό, ένας παράγοντας είναι που κάνει τα πράγματα ακόμη δυσκολότερα: το χρόνιο στρες της σύγχρονης ζωής. Η επιστήμη είναι σαφής: η παρατεταμένη έκθεση στο στρες ανεβάζει την κορτιζόλη, μια ορμόνη που «μπλοκάρει» την παραγωγή τεστοστερόνης και δρα απευθείας στον εγκέφαλο και στους όρχεις. Στους νεότερους άνδρες, ο οργανισμός μπορεί να αντισταθμίσει αυτό το φαινόμενο. Στους μεγαλύτερους, όμως, όπου η φυσική παραγωγή της ορμόνης ήδη φθίνει λόγω ηλικίας, το στρες μπορεί να ρίξει την τεστοστερόνη σε επίπεδα που προκαλούν συμπτώματα υπογοναδισμού, ακόμη και αν οι εξετάσεις δείχνουν τιμές μέσα στα όρια. Κι αυτό γιατί το στρες δεν σταματάει εκεί. Αυξάνει την SHBG –την πρωτεΐνη στο αίμα που δεσμεύει την τεστοστερόνη– μειώνοντας έτσι την ελεύθερη και πραγματικά δραστική μορφή της ορμόνης. Επιπλέον διαταράσσει τον ύπνο, δηλαδή ακριβώς τον χρόνο που το σώμα φυσιολογικά παράγει περισσότερη τεστοστερόνη, ενώ συμβάλλει και στην αύξηση του κοιλιακού λίπους, στην ελάττωση της μυϊκής μάζας και στην ινσουλινοαντίσταση, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο που παγιδεύει τον άνδρα στη μέση ηλικία. Παράλληλα, το χρόνιο στρες διεγείρει τη λεγόμενη «παραφλεγμονή», που αφενός μεν ελαττώνει περαιτέρω την τεστοστερόνη, αφετέρου δε βλάπτει τα αγγεία και τους άλλους ιστούς του οργανισμού και μας κάνει πιο τρωτούς σε ορισμένες λοιμώξεις και τύπους καρκίνου.
Υπάρχει ωστόσο και καλό νέο: το χρόνιο στρες είναι ένας από τους πιο αναστρέψιμους παράγοντες της ανδρόπαυσης. Καλύτερος ύπνος, υγιεινή διατροφή, λιγότερο οινόπνευμα, απώλεια βάρους, μέτρια άσκηση, τεχνικές χαλάρωσης, ενσυνειδητότητα και ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις μπορούν να αυξήσουν τα επίπεδα τεστοστερόνης κατά 10%-30%, χωρίς καμία φαρμακευτική αγωγή.
Χρειάζεται θεραπεία;
Και κάπως έτσι φθάνουμε στο μεγάλο ερώτημα: χρειάζεται ο άνδρας θεραπεία υποκατάστασης τεστοστερόνης; Η απάντηση δεν είναι ποτέ μονολεκτική. Η τεστοστερόνη μπορεί να βοηθήσει άνδρες με αποδεδειγμένα χαμηλά επίπεδα και σοβαρά συμπτώματα έλλειψης. Oμως δεν είναι πανάκεια – και σίγουρα δεν είναι «μαγικό ελιξήριο νεότητας».
Υπάρχουν λόγοι για επιφυλακτικότητα: η θεραπεία με τεστοστερόνη μπορεί να αυξήσει τον αιματοκρίτη, να επιβαρύνει το καρδιαγγειακό σύστημα, να επηρεάσει τον προστάτη, να μειώσει τη γονιμότητα και να δημιουργήσει εξάρτηση από την ορμόνη. Κυρίως όμως έχει φανεί ότι πολλοί άνδρες δεν κερδίζουν μακροπρόθεσμα όσα προσδοκούν, ειδικά αν δεν αλλάξουν τρόπο ζωής.
Συμπερασματικά, η ανδρόπαυση δεν είναι μια «πάθηση», αλλά μια φυσιολογική μετάβαση που επιτείνεται με το χρόνιο στρες. Μια βιολογική και ψυχολογική φάση της ζωής του άνδρα που χρειάζεται κατανόηση από όλους, σωστή ιατρική αξιολόγηση και κυρίως μια ολιστική προσέγγιση που συνδυάζει την ιατρική με την ψυχολογία και την αυτοφροντίδα. Οι άνδρες αξίζουν ενημέρωση, χωρίς φόβο και χωρίς υπερβολές, ώστε να μπορέσουν να ζήσουν αυτή τη σημαντική περίοδο της ζωής με υγεία, δύναμη και αξιοπρέπεια.
*Ο κ. Γεώργιος Π. Χρούσος είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, επικεφαλής στην έδρα της UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής, πρόεδρος στο Ελληνικό Ινστιτούτο Pasteur.
