Ο άνθρωπος γεννήθηκε ερευνητής. Η δυνατότητα του εξαιρετικά πολύπλοκου εγκεφάλου του, να συνθέτει εμπειρίες από το παρελθόν και το παρόν και να εφευρίσκει ή να ανακαλύπτει νέες μεθόδους πράγματα και διαδικασίες, είναι ένα από τα έμφυτα χαρακτηριστικά του.
Χωρίς αυτή την δυνατότητα, δεν θα είχε καταφέρει να ξεφύγει από την πρωτόγονη ζωή του , να βγει από τα σπήλαια και να πετύχει τα όσα θαυμαστά έκανε ως σήμερα. Ποια, όμως είναι η δύναμη που τον οδηγεί; Η ανάγκη για νέα γνώση; H ανάγκη να κάνει τη ζωή του και την ζωή του συνανθρώπου του καλύτερη; H ανάγκη για πλούτο ή δόξα; Μάλλον, το καθ’ ένα χωριστά και όλα μαζί έχουν για τον κάθε άνθρωπο διαφορετική σημασία, ανάλογα με τον χαρακτήρα του και την ιδιοσυγκρασία του. Για τον λόγο αυτό η έρευνα ιδιαίτερα στην ιατρική και ιδιαίτερα στην σημερινή εποχή, έχει ηθικούς κανόνες και όρια.
Και αυτό γιατί στο παρελθόν, πριν Η κοινωνία ευαισθητοποιηθεί γύρω από την ηθική της έρευνας, διεξήχθησαν μελέτες, οι οποίες αποτελούν πραγματικά ντροπή για την ανθρωπότητα. Αποκορύφωμα ήταν οι μελέτες που διενεργήθηκαν κατά την περίοδο της Ναζιστικής κατοχής σε κρατούμενους των στρατοπέδων συγκέντρωσης, όπου η ανθρώπινη ζωή δεν είχε καμιά αξία.
Σήμερα , στο πεδίο της κλινικής έρευνας, οι ερευνητικές προσπάθειες πρέπει να γίνονται με συγκεκριμένους κανόνες, οι οποίοι είναι οι εξής:
Α. Το ερευνητικό πρωτόκολλο πρέπει να εγκρίνεται από την μια ανεξάρτητη Επιτροπή Ηθικής και Δεοντολογίας στην οποία δεν λαμβάνουν μέρος οι ίδιοι οι ερευνητές.
Β. Οι ασθενείς που συμπεριλαμβάνονται στο πρωτόκολλο πρέπει να είναι πλήρως ενημερωμένοι γι’ αυτό και να γνωρίζουν, ότι πρόκειται για έρευνα και όχι για συνηθισμένη διαγνωστική μέθοδο ή θεραπεία.
Γ. Οι ασθενείς πρέπει μετά την ενημέρωση, να υπογράφουν ότι συγκατατίθενται στο να συμπεριληφθούν στο πρωτόκολλο.
Δ. Πρέπει οι ερευνητές να δηλώνουν εξαρχής και κατά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων τους, αν έχουν κάποια σύγκρουση συμφερόντων για την διεξαγωγή της συγκεκριμένης μελέτης (π.χ. σύμβουλοι της Εταιρείας που χρηματοδοτεί την έρευνα, κάτοχοι μετοχών στην Εταιρεία κ.λ.π.).
Ε. Κατά την διάρκεια της διεξαγωγής της μελέτης, τα αποτελέσματά της πρέπει να ελέγχονται και αν αποδειχτούν επιβλαβή, η μελέτη πρέπει να διακόπτεται πριν ολοκληρωθεί.
ΣΤ. Τα αποτελέσματα της έρευνας για να καθιερωθούν στην καθ’ ημέρα κλινική πράξη, πρέπει να υποβληθούν για κρίση και τελικά δημοσιευτούν σε έγκυρα Ιατρικά Περιοδικά.
Τίθεται, όμως ένα ακόμα ερώτημα. Έστω, ότι έγιναν όλα σύμφωνα με όλους τους κανόνες της ηθικής και της δεοντολογίας. Είναι διασφαλισμένη η εγκυρότητα της ερευνητικής εργασίας , ούτως ώστε τα ευρήματα να καθιερωθούν άμεσα στην κλινική πράξη; Πόσες φορές, ιδιαίτερα όσον αφορά θεραπευτικές παρεμβάσεις (φάρμακα ή συσκευές) τα αρχικά ερευνητικά αποτελέσματα ήταν καλά, αλλά όταν εφαρμόστηκαν ευρέως, αποδείχτηκε ότι ήταν επιβλαβείς και τελικά αποσύρθηκαν; Αυτό δυστυχώς μπορεί να συμβεί και τα αίτια είναι πολλά. Είναι η πίεση από τις Εταιρείες που επενδύουν πολλά χρήματα για ερευνητικούς σκοπούς, είναι η πίεση των ασθενών για την εφαρμογή νέων διαγνωστικών και θεραπευτικών εφαρμογών, είναι ακόμα και η ενδογενής ανάγκη των Ιατρών για πρωτοπορία και πρόοδο. Και για να γίνουν τα πράγματα ακόμα πιο πολύπλοκα τίθεται και ένα δεύτερο ερώτημα : Παρά την αρχική αποτυχία, επιτρέπεται η συνέχιση της προσπάθειας; Ένα παράδειγμα. Ο πρώτος ασθενής που υποβλήθηκε σε αορτοστεφανιαία παράκαμψη (μπάι-πας) κατέληξε λίγες ώρες μετά. Εντούτοις, οι προσπάθεια δεν σταμάτησε. Έκτοτε το μπάι-πας, έσωσε και συνεχίζει να σώζει την ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο, γεγονός που δεν θα ήταν εφικτό αν οι ερευνητές είχαν αποθαρρυνθεί από τις πρώτες αποτυχημένες απόπειρες. Ποια επομένως είναι η χρυσή τομή, ειδικά όταν το τίμημα το πληρώνει ο ασθενής;
Τα ερωτήματα είναι πολλά. Δεν υπάρχουν, όμως, εύκολες απαντήσεις και πολύ περισσότερο δεν μπορούμε να ανακόψουμε την εξέλιξη. Αυτό που μπορούμε για την ώρα να κάνουμε, είναι να τηρούμε απόλυτα τους κανόνες ηθικής και δεοντολογίας και να ενημερώνουμε λεπτομερώς και επακριβώς τους ασθενείς μας.
… Στην εποχή της πανδημίας από τον Κορωνοϊό, τα ερωτήματα που προκύπτουν σχετικά με την κλινική ερευνά για την αντιμετώπιση της επικίνδυνης νόσου, είναι εξαιρετικά επίκαιρα.
Εκτός από τα φάρμακα ( παλαιά και νέα) που δοκιμάζονται και προτείνονται, τα αποτελεσματικά εμβόλια που ευρύτατα χρησιμοποιούνται παγκόσμια και τα οποία εξελίχθηκαν σε συντομότατο χρονικό διάστημα , έχουν προκαλέσει σε μικρή μερίδα πολιτών, ερωτήματα που αφορούν την ασφάλεια , την αποτελεσματικότητα και τις επιπλοκές που προκαλούν.
Σήμερα, η ιατρική είναι σε θέση να δώσει πειστικές απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματα.
– Τα εμβόλια είναι απόλυτα ασφαλή. Η διαδικασία παρασκευής τους ακολούθησε αυστηρά όσα η ιατρική δεοντολογία και η ιατρική ηθική επιβάλλουν, τόσο στο στάδιο της πειραματικής, όσο και στα στάδια της κλινικής έρευνας. Η συντόμευση του χρόνου παρασκευής τους , επιτεύχθηκε από την χρήση της υπάρχουσας εμπειρίας από παρασκευή άλλων εμβολίων και από την τεράστια προσπάθεια των επιστημόνων και των φαρμακευτικών εταιριών.
-Τα εμβόλια είναι αποτελεσματικά. Αυτό αβίαστα συμπεραίνεται από την εξέλιξη της πανδημίας σε κράτη που έχουν επιτύχει πολύ υψηλά ποσοστά εμβολιασμών, αλλά και την πολύ ηπιότερη διαδρομή της νόσου σε εμβολιασμένους που τυχαίνει να νοσήσουν.
– Τα εμβόλια συνοδεύονται από ελάχιστο ποσοστό επιπλοκών. Μέχρι σήμερα, έχουν εμβολιασθεί παγκόσμια πάνω από ένα δισεκατομμύριο άτομα. Το ποσοστό των σοβαρών επιπλοκών που έχουν καταγραφεί είναι εξαιρετικά χαμηλό. Για παράδειγμα, μια σοβαρή επιπλοκή που αφορά θρομβωτικά επεισόδια , αναφέρεται σε περίπου 400 περιπτώσεις παγκοσμίως. Ένα ποσοστό πολύ χαμηλότερο σε σχέση με σοβαρές επιπλοκές από την χρήση άλλων , ακόμα και πολύ γνωστών, φαρμάκων…
Το τελικό ερώτημα , στο οποίο συνεχίζουν να “οχυρώνονται” οι (λίγοι) αρνητές των εμβολίων, είναι τι μπορεί να προκαλέσει το εμβόλιο στο απώτερο μέλλον. Απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν μπορεί να δοθεί. Το ίδιο όμως ισχύει και για όλες τις ιατρικές παρεμβάσεις ( φαρμακευτικές και άλλες). Φάρμακα τα οποία χρησιμοποιήθηκαν και χρησιμοποιούνται ευρύτατα, στην πάροδο του χρόνου έδειξαν επιπλοκές που αρχικά δεν είχαν εκτιμηθεί. Παρόλα αυτά συνεχίζουν να χορηγούνται, αφού το όφελος που προσφέρουν, είναι πολύ μεγαλύτερο από τον κίνδυνο επιπλοκών. Ένα μόνο παράδειγμα, που σχετίζεται και με τα εμβόλια: O κίνδυνος θρομβοεμβολικών επεισοδίων από την χρήση αντισυλληπτικών, είναι 6 στα 1000. Παρόλα αυτά , τα αντισυλληπτικά συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται ευρύτατα, γιατί ο κίνδυνος είναι πολύ μικρότερος σχετικά με το όφελος. Ο ίδιος κίνδυνος από τον εμβολιασμό ενάντια στην Covid-19 , είναι απείρως μικρότερος: Σε 182.000.000 εμβολιασμών με εμβόλια mRNA , δεν παρατηρήθηκε καμία περίπτωση θρόμβωσης φλεβωδών κόλπων του εγκεφάλου (η σοβαρότερη και πλέον επικίνδυνη για την ζωή επιπλοκή).
Όσον αφορά το εμβόλιο της AstraZeneca, στους 25.000.000 εμβολιασμούς στην ΕΕ, μόνο 62 περιπτώσεις της σοβαρής αυτής επιπλοκής αναφέρθηκαν. Τα ίδια ισχύουν περίπου και για το εμβόλιο της Johnson &Johnson…
Βέβαια, αυτά αναφέρει αντικειμενικά, η στατιστική.
Για το άτομο που έχει την ατυχία να πάθει την σπάνια επιπλοκή, τα στατιστικά δεδομένα δεν έχουν αξία.
…Θυμάμαι ένα περιστατικό στο Ιπποκράτειο ΓΝΑ που δείχνει τι σημαίνει η στατιστική για κάποιον στον οποίο συμβαίνει μια επιπλοκή : Επρόκειτο πολύ γνωστός Καρδιοχειρουργός, να χειρουργήσει ένα παιδί. Είπε στον πατέρα του , ότι η πιθανότητα θανάτου από την επέμβαση, ήταν 1 στα εκατό… Η επέμβαση έγινε, αλλά το παιδί , δυστυχώς κατέληξε μετεγχειρητικά… Ο πατέρας επετέθη στον Καρδιοχειρουργό με οργή. Εκείνος του είπε ότι τον είχε ενημερώσει για το μικρό ποσοστό αποτυχίας. Ο πατέρας απάντησε : “ Ναι μου το είπες. Αλλά δεν μου είπες ότι στο παιδί μου θα συμβεί… “
…Σε κάθε περίπτωση, τα εμβόλια ενάντια στον Κορωνοϊό είναι μια μεγάλη επιστημονική κατάκτηση .
Είναι ασφαλή, αποτελεσματικά και συνοδεύονται από ελάχιστο ποσοστό επιπλοκών. Και αποτελούν αυτή την χρονική στιγμή, την μόνη αποτελεσματική λύση για τον έλεγχο της επικίνδυνης πανδημίας.
* Ο Χριστόδουλος Ι. Στεφανάδης είναι Καθηγητής Καρδιολογίας
