Χωρίς την καταστροφή του ΣΥΡΙΖΑ στη μετά Τσίπρα εποχή, χωρίς την αδυναμία της Νέας Αριστεράς να καθιερωθεί ως υπολογίσιμο εκλογικό ή, τουλάχιστον, ιδεολογικό, μέγεθος, χωρίς την αδυναμία του ΠΑΣΟΚ να αναδειχθεί σε ισχυρό δεύτερο πόλο, χωρίς όλα τα προηγούμενα, συζήτηση για κόμμα Τσίπρα δεν θα υπήρχε. Η επιτυχία τού υπό διαμόρφωση σχήματος θα ωθήσει στην ανασύνθεση του τοπίου της ευρείας Κεντροαριστεράς-Αριστεράς. Η ενδεχόμενη αποτυχία του θα επιτρέψει στο ΠΑΣΟΚ να επιβληθεί ως η μόνη ηγετική δύναμη –τουλάχιστον μέχρι τις εκλογές και αμέσως μετά– στον εξασθενημένο κεντροαριστερό-αριστερό χώρο. Το νέο κόμμα Τσίπρα θα λειτουργήσει ως καταλύτης. Είτε επιτύχει είτε αποτύχει.
Εσύ, σε ποιο κόμμα ανήκεις;
Ο ΣΥΡΙΖΑ ζητάει πρόωρες εκλογές. Ποιος όμως ΣΥΡΙΖΑ; Σήμερα δεν γνωρίζουμε για πολλά στελέχη και βουλευτές του εάν επιθυμούν να ανήκουν στο κόμμα που ανήκουν. Και, επίσης, δεν γνωρίζουμε αν ο αρχηγός του επιθυμεί να ενδυναμώσει το κόμμα του οποίου είναι αρχηγός. Οι απορίες αυτές συνοψίζουν την παράλυση του άλλοτε κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Ο ΣΥΡΙΖΑ σήμερα είναι κόμμα-μη κόμμα, με ηγέτη-μη ηγέτη. Η παράλυση είναι οργανωτική, με την εξαίρεση κάποιων συνδικαλιστών, είναι και πνευματική-ιδεολογική. Ουδείς παράγει σκέψη για ένα κόμμα που δεν ξέρει αν αύριο θα υπάρχει και σε ποια μορφή.
«Transit» κόμματα – Τα κόμματα είναι εθελοντικές οργανώσεις. Οποιος έχει αποφασίσει να φύγει οφείλει να μην παραμένει σε ένα κόμμα που θα εγκαταλείψει. Transit κόμματα δεν υπάρχουν. Αν υπάρχουν, και αυτό αφορά κυρίως τον ΣΥΡΙΖΑ και λιγότερο τη Νέα Αριστερά, φταίνε τα ίδια και όχι ο Τσίπρας.
Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει στη Νέα Αριστερά. Το πρόγραμμά της έχει σημαντικά βελτιωθεί. Η έλλειψη όμως στοιχειώδους αφηγήματος και η άγνοια των βασικών κανόνων του ασκείν πολιτική κατέστησαν το όλο εγχείρημα προκλητικά μη επιχειρησιακό. Πλέον, η πεσιμιστική αναμονή κυριαρχεί. Η Νέα Αριστερά, εντούτοις, ενώ έχει απαξιωθεί πολιτικά, δεν έχει απαξιωθεί ηθικά – κάτι που συνέβη με πολλούς συριζαίους λόγω της στάσης τους απέναντι στον Κασσελάκη (στήριξη στην αρχή, βίαιη εκπαραθύρωση κατόπιν, αίσχη στο συνέδριο στο τέλος). Οι ψίθυροι όμως για μετακίνηση σημαντικών στελεχών, κυρίως της νεότερης γενιάς, στο κόμμα Τσίπρα δεν ενισχύουν απλώς την απαισιόδοξη αναμονή. Δημιουργούν και ηθική αμφιβολία.
Τα κόμματα είναι εθελοντικές οργανώσεις. Οποιος έχει αποφασίσει να φύγει οφείλει να μην παραμένει σε ένα κόμμα που θα εγκαταλείψει. Transit κόμματα δεν υπάρχουν. Αν υπάρχουν, και αυτό αφορά κυρίως τον ΣΥΡΙΖΑ και λιγότερο τη Νέα Αριστερά, φταίνε τα ίδια και όχι ο Τσίπρας.
Μανιφέστο δίχως αιχμές
Το μανιφέστο του νέου κόμματος δεν προξένησε μεγάλο ενδιαφέρον. Δεν θα κινητοποιηθεί κόσμος γι’ αυτό. Η έκπληξη και το αιχμηρά «νέο» είτε δεν υπάρχουν είτε, αν υπάρχουν, αποτελεί επιλογή να διατυπωθούν αργότερα, με την ίδρυση του κόμματος. Βεβαίως, το μανιφέστο περιλαμβάνει πολύ μεγάλη λίστα προτάσεων πολιτικής, χωρίς όμως δεσμεύσεις ως προς τους τρόπους, τις μεταβάσεις, τις ιεραρχήσεις και το κόστος της υλοποίησής τους. «Ευχολόγιο» θα το ονόμαζε κάποιος/κάποια που ανήκει στο «αντι-Τσίπρας» ρεύμα. Κατάλογο από «καλές απόψεις» το ονόμασε ο Δημήτρης Τσίρκας. Περί αυτού πρόκειται. Το μανιφέστο δεν είναι αυστηρό, δεν είναι «επιτελεστικό».
Εντούτοις, ως αποθετήριο ιδεών και προτάσεων πολιτικής επιτελεί μια σημαντική στρατηγική λειτουργία: δίνει το γενικό πολιτικό στίγμα του νέου κόμματος. Από αυτή τη σκοπιά, έχει υποτιμηθεί η αξία του.
Η κεντρική αναφορά στη «σύγκλιση της Σοσιαλδημοκρατίας, της Αριστεράς και της Πολιτικής Οικολογίας» στην ουσία περιγράφει ένα κόμμα αριστερού πολυσυλλεκτισμού. Αυτό είναι το γενικό στίγμα. Η στόχευση είναι εκλογική και ως τέτοια δεν είναι εσφαλμένη. Επιτρέπει στο νέο σχήμα να υπερβεί το δίλημμα Κέντρο ή Αριστερά και να απευθυνθεί σε όλα τα αριστερά του Κέντρου ακροατήρια – αριστερά, αριστερίζοντα και κεντροαριστερά.
Επιπλέον, με κριτήριο το σύνολο των προτάσεων πολιτικής και το ύφος προσέγγισης, το νέο κόμμα απευθύνεται κατά προτεραιότητα στους αριστερούς ψηφοφόρους – εκεί δηλαδή όπου σήμερα έχει διαμορφωθεί το πιο βαρύ κενό πολιτικής εκπροσώπησης. Και αυτό, επίσης, είναι σωστό για το εκλογικό συμφέρον του κόμματος. Το πνεύμα του κειμένου είναι αριστερόστροφο.
Ο στόχος βέβαια του «σοσιαλισμού» απουσιάζει από το μανιφέστο. Το δε συνολικό προφίλ του κόμματος είναι έντονα φιλοευρωπαϊκό. Και οι δύο αυτές όψεις διαφοροποιούν το υπό διαμόρφωση κόμμα από τη νέα Ριζοσπαστική Αριστερά. Η πλειοψηφία των κομμάτων που ανήκουν στην τελευταία εξακολουθεί να προσβλέπει στον σοσιαλισμό (συνήθως μόνο ρητορικά) και είναι σαφώς ευρωκριτική. Επίσης, το «μεταναστευτικό», κλασική συνιστώσα του προγραμματικού λόγου των περισσότερων κομμάτων της ριζοσπαστικής Αριστεράς, εμφανίζεται ελάχιστα (μία φορά) στο μανιφέστο.
Οι αναφορές στην αλλαγή παραγωγικού μοντέλου είναι γενικόλογες, δηλαδή δεν λένε τίποτε. Είτε δεν υπάρχουν επεξεργασίες είτε θα δημοσιευθούν στο μέλλον. Οι υποσχέσεις αναδιανομής και ενδυνάμωσης του κοινωνικού κράτους είναι κυρίαρχες. Δεν υπάρχει, ωστόσο, καμία συζήτηση για το «κοινό κενό» που όλες οι εκδοχές της Αριστεράς μοιράζονται: τη βαθιά κρίση των μοντέλων αριστερής οικονομικής πολιτικής. Η διαίσθησή μου λέει ότι αυτό το έλλειμμα δεν θα διορθωθεί ούτε στο μέλλον. Η πλήρης σιωπή του μανιφέστου είναι εύγλωττη. Το λεπτό θέμα του «νέου πατριωτισμού» δεν θα το συζητήσω, για λόγους χώρου, εδώ.
Ο ανταγωνισμός των μεγάλων ηττημένων
Η ιδιοτυπία και των δύο κομμάτων που πιθανώς θα παλέψουν –τίποτε δεν είναι αυτή τη στιγμή βέβαιο– για τη δεύτερη θέση, του ΠΑΣΟΚ και του κόμματος Τσίπρα, βρίσκεται στο ότι, ως πολιτικοί χώροι, ήταν κάποτε πανίσχυροι. Και φυσικά, και προπάντων, στο ότι και οι δύο «χώροι» έχουν κάποια στιγμή καταρρεύσει. Ο ανταγωνισμός ανάμεσα σε δύο μεγάλους ηττημένους είναι σπάνιος, ακόμη και στη σημερινή εποχή της γενικευμένης αστάθειας των κομματικών συστημάτων.
Αρνητικές γνώμες – Η κολλημένη βελόνα του ΠΑΣΟΚ δεν οφείλεται μόνο στη μη ελκτική ηγεσία του. Η διαδρομή του έχει δημιουργήσει απορρίψεις και αρνητικές γνώμες, που παραμένουν ενεργές και σήμερα – απορρίψεις που τα στερεοτυπικά
ερωτηματολόγια των δημοσκοπήσεων συνήθως δεν καταγράφουν.
Βεβαίως, τις εκλογικές καταρρεύσεις ακολουθεί μια εκφυλιστική διαδικασία, η οποία είναι σε πλήρη εξέλιξη στον χώρο του ΣΥΡΙΖΑ. Οι καταρρεύσεις όμως προκαλούν και προσπάθειες ανανέωσης, ανασύνθεσης μέσω συμμαχιών, όπως και αλλαγές ονόματος. Να υπενθυμίσω, σε ό,τι αφορά το ΠΑΣΟΚ, το «Ελιά – Δημοκρατική Παράταξη» των ευρωεκλογών 2014, το «ΠΑΣΟΚ – Δημοκρατική Παράταξη» των εκλογών του Ιανουαρίου 2015, τη «Δημοκρατική Συμπαράταξη (ΠΑΣΟΚ – ΔΗΜΑΡ)» του Σεπτεμβρίου 2015, το «Κίνημα Αλλαγής» (σκέτο) των εκλογών του 2019, το ΠΑΣΟΚ – Κίνημα Αλλαγής εκείνων του 2023. Ολες οι εν λόγω αλλαγές στην ονοματοδοσία σηματοδοτούν απόπειρες, μικρές ή μεγαλύτερες, ανανέωσης του σε κρίση τότε ΠΑΣΟΚ. Τα εγχειρήματα «rebranding» δεν είναι, συνεπώς, καθόλου καινούργια.
Με βάση τα προηγούμενα, η διαδικασία εκφυλισμού – ανασύνθεσης είναι σύνθετη, σχετικά μακρά, με αρκετά πάνω-κάτω. Αυτό επιβεβαιώνεται και από τη διαδρομή άλλων κομμάτων που βίωσαν αντίστοιχη μεγάλη καταστροφή, όπως οι Γάλλοι σοσιαλιστές και οι Ολλανδοί εργατικοί. Η δε ανάκαμψη έρχεται από επιτυχημένα ανοίγματα σε άλλους πολιτικούς χώρους, από συμμαχίες (η συμμαχία με τον Μελανσόν «έσωσε» το γαλλικό ΣΚ, η συμμαχία με την Πράσινη Αριστερά ενδυνάμωσε τους Ολλανδούς σοσιαλδημοκράτες) και βέβαια από ισχυρούς ηγέτες. Πάντως, κανένα από τα κόμματα που υπέστησαν τόσο βαριά πτώση δεν επανήλθε στα προ της καταστροφής επίπεδα.
Οι προκλήσεις των τριών
Τα ανωτέρω αφορούν άμεσα το ΠΑΣΟΚ, το κόμμα Τσίπρα και το σύνολο της ελληνικής Αριστεράς. Η κολλημένη βελόνα του ΠΑΣΟΚ δεν οφείλεται μόνο στη μη ελκτική ηγεσία του. Η διαδρομή του ΠΑΣΟΚ έχει δημιουργήσει απορρίψεις και αρνητικές γνώμες, που παραμένουν ενεργές και σήμερα – απορρίψεις που τα στερεοτυπικά ερωτηματολόγια των δημοσκοπήσεων συνήθως δεν καταγράφουν. Το ίδιο ισχύει, και πολύ περισσότερο, για το πρόσωπο του Αλέξη Τσίπρα. Ο βραχύς χρόνος που μεσολάβησε από την αποχώρηση στην επιστροφή δεν συνέβαλε στην απορρόφηση της αρνητικής μνήμης που παρήγαγε η θητεία του στην ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ.
Το ΠΑΣΟΚ θα όφειλε να κάνει νωρίτερα μεγαλύτερα ανοίγματα και τολμηρότερες συμμαχίες – όχι υπό την απειλή Τσίπρα. Ο δε Τσίπρας νομίζω ότι έχει κατανοήσει πως χρειάζεται να ταυτιστεί με το «νέο». Ο ίδιος όμως προέρχεται από το «παλαιό». Το ποια φρέσκα στελέχη θα προωθήσει, ποια εκ των παλαιών θα κρατήσει, ποιες νέες ιδέες και προτάσεις θα φέρει, ποιες λέξεις θα χρησιμοποιήσει, τι οργανωτικές μορφές θα επιλέξει, αυτά θα προσδιορίσουν την τύχη του νέου εγχειρήματος. Αυτά προσδιόρισαν και την αποτυχία, υπό την ηγεσία του, της περιόδου 2019-2023.
Ο σημερινός ΣΥΡΙΖΑ και η Νέα Αριστερά μοιάζουν με σταματημένες μηχανές. Περιμένουν την εκκίνηση Τσίπρα για να κάνουν ενδεχομένως επανεκκίνηση. Λίγο pathetic. Η Νέα Αριστερά έχασε τη μεγάλη ευκαιρία που προσέφερε η βύθιση ΣΥΡΙΖΑ. Υπό τη νέα ηγεσία της, η οποία έχει ένα λόγο πιο χαλαρό και πιο κοντά στον κοινό νου, έχει δύο επιλογές: ή να ανασυγκροτηθεί, ποντάροντας σε μια ενδεχόμενη αποτυχία Τσίπρα, ή να συμμαχήσει με το ΜέΡΑ25. Η δεύτερη επιλογή είναι δύσκολη, ίσως όμως πιο ρεαλιστική. Αυτό λέει η εκλογική λογική. Η ιδεολογική, δεν γνωρίζω.
Συμπερασματικά, η πιθανή σύγκρουση για την προνομιακή δεύτερη θέση δύο χώρων που έχουν ιστορικά υποστεί καταστροφή συνιστά εξόχως πρωτότυπο γεγονός. Το ΠΑΣΟΚ και το κόμμα Τσίπρα δεν θα επιτύχουν εάν δεν κάνουν τη μεγάλη διαφορά σε σχέση με το δικό τους παρελθόν. Οι ιστορικές ήττες οφείλονται σε αίτια που δεν αναιρούνται, ούτε σβήνονται από την «κανονική» πολιτική. Και τα δύο κόμματα χρειάζονται το κάτι παραπάνω, κάτι που θα υπερβαίνει τον συνήθη τρόπο του αριστερού «πολιτεύεσθαι».
*Ο κ. Γεράσιμος Μοσχονάς είναι μέλος της διοικούσας επιτροπής του Κέντρου Πολιτικών Ερευνών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
