«Πώς χάσαμε τη Μικρά Ασία»; Αναμφίβολα, ένα από τα πιο βασανιστικά και περίπλοκα ερωτήματα της νέας ελληνικής ιστορίας. Πώς η Μικρασιατική Εκστρατεία κατέληξε στη μεγαλύτερη τραγωδία του σύγχρονου Ελληνισμού; Πώς ένα αντάρτικο κίνημα, όπως εκείνο του Κεμάλ, κατάφερε μέσα σε λίγες μόνο μέρες να τρέψει σε άτακτη φυγή έναν μεγάλο, πολύπειρο και νικηφόρο στρατό σαν τον ελληνικό και να πετάξει τόσες χιλιάδες Ελληνες στη θάλασσα, στερώντας τους για πάντα τα χώματα που οι πρόγονοί τους για αιώνες κατοικούσαν, γεμίζοντας την Ελλάδα με πρόσφυγες;
Ομως, όπως συμβαίνει συχνά, ερωτήματα που επίμονα δεν απαντώνται, ενδέχεται να είναι απλώς λανθασμένα. Και το «πώς χάσαμε τη Μικρά Ασία;», είναι ακριβώς ένα τέτοιο ερώτημα. Στη Μικρά Ασία υπήρχαν πάντοτε Ελληνες, αλλά δεν υπήρξε ποτέ Ελλάδα. Τη Μικρά Ασία ποτέ δεν τη χάσαμε, επειδή ποτέ δεν την κερδίσαμε.
Το τραγικό, για την Ελλάδα, αποτέλεσμα της Μικρασιατικής Εκστρατείας είναι πάνω απ’ όλα αποτέλεσμα χειρισμών σχετικών με την τοποθέτηση της χώρας στη διεθνή πολιτική ισορροπία, σε μια εποχή που ο κόσμος άλλαζε γρηγορότερα και βαθύτερα απ’ όσο η χώρα ήταν σε θέση να αντιληφθεί και, πολύ περισσότερο, να κατανοήσει. Μα για να καταλάβουμε τι πραγματικά συνέβη το 1922, θα πρέπει να πάμε πίσω στο 1919.
Η Διάσκεψη των Βερσαλλιών
Τον Ιανουάριο του 1919 ξεκινά τις εργασίες της στο Παρίσι η Διάσκεψη των Βερσαλλιών, η «Γιάλτα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου». Πρόκειται για το νέο μοίρασμα της Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής μετά την ήττα των κεντρικών αυτοκρατοριών, της Αυστρίας, της Γερμανίας και των συμμάχων τους, όπως η Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Ο Βενιζέλος, ο μεγάλος νικητής των Βαλκανικών Πολέμων, είχε καταφέρει μόλις έξι χρόνια πριν να διπλασιάσει την Ελλάδα με τους Βαλκανικούς Πολέμους, ταυτίζοντας τα ελληνικά με τα αγγλικά και γαλλικά συμφέροντα. Στη συνέχεια, στον Πρώτο Παγκόσμιο, για να μπορέσει να ακολουθήσει την ίδια αρχή είχε φτάσει να χωρίσει την Ελλάδα στη μέση κάνοντας την κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης. Και, στο τέλος του Πολέμου, είχε πια πετύχει να φέρει πάλι την Ελλάδα στο στρατόπεδο των νικητών και είχε έρθει στις Βερσαλλίες με νέο πακέτο διεκδικήσεων: Εθεσε στο τραπέζι απαιτήσεις για τα Δωδεκάνησα, την Ηπειρο, την Κύπρο, τη Βουλγαρική και την Τουρκική Θράκη, ζήτησε να γίνει η Κωνσταντινούπολη διεθνής ζώνη ενώ αναφέρθηκε πιο γενικά και σε ελληνικές διεκδικήσεις στη Μικρά Ασία.
Αντί όμως για άμεσες ελληνικές απαιτήσεις στη Μικρά Ασία, είχε προβάλει ως «συμμαχικό ενδιαφέρον» την ανάγκη κοινής «αστυνομικής» παρουσίας στην περιοχή. Οι προτάσεις του οδήγησαν στη δημιουργία μιας ειδικής επιτροπής των νικητών. H επιτροπή προχωράει τις εργασίες της ραγδαία και, στις 29 Απριλίου του 1919, οι Σύμμαχοι αποφασίζουν την αποστολή ελληνικού στρατού στη Σμύρνη. Ετσι, ο Βενιζέλος πέτυχε να αποσταλεί ο ελληνικός στρατός στη Μικρά Ασία χωρίς αυτό να αποτελεί εθνικό αίτημα της Ελλάδας, αλλά λύση για τις κοινές συμμαχικές ανάγκες. Στα 1919, οι σύμμαχοι ήθελαν ακόμα να ελέγξουν το ενδεχομένως επικίνδυνο για τα συμφέροντά τους κίνημα των Νεοτούρκων του Κεμάλ. Εστειλαν λοιπόν εκεί τον ελληνικό στρατό, περίπου όπως θα έστελναν σήμερα δυνάμεις για μια επιχείρηση «πισμέικινγκ», επιβολής της ειρήνης. Οι Ελληνες στρατιώτες πήγαν στη Μικρά Ασία ως συμμαχικό και όχι ως ελληνικό σώμα, με σαφή εντολή «να επιβάλουν την τάξη και να προστατεύσουν τον χριστιανικό πληθυσμό» και όχι για να καταλάβουν και να προσαρτήσουν την περιοχή στην Ελλάδα, που τότε λειτουργούσε ως εμπροσθοφυλακή των Μεγάλων Δυνάμεων. Ως τέτοια και μόνον μπήκε στη Σμύρνη.
Οι όροι αντιστρέφονται
Την 1η Νοεμβρίου του 1920, ο θριαμβευτής Βενιζέλος της συνθήκης των Σεβρών (την οποία όμως δεν είχαν κυρώσει οι χώρες που την υπέγραψαν), χωρίς κανείς να το περιμένει, χάνει τις εκλογές. Οι διάδοχοί του, εκλέγονται με σύνθημα την απαγκίστρωση και την επιστροφή στην Ελλάδα. Ομως, στην πραγματικότητα, οι αντίπαλοι του Βενιζέλου, τελικά, δεν γύρισαν πίσω. Αντίθετα, πήγαν εκεί που εκείνος δεν είχε πάει. Στέμμα και κυβέρνηση ξέχασαν τα πάντα, λησμόνησαν το πώς και το γιατί η Ελλάδα είχε βρεθεί στη Μικρά Ασία, και αποφάσισαν ότι ο ελληνικός στρατός πρέπει να φτάσει στην Αγκυρα, αγνοώντας εντελώς τους Συμμάχους που είχαν στείλει τον ελληνικό στρατό στη Μικρά Ασία.
Φαντασιωνόμενη την αναβίωση μιας αυτοκρατορίας, η Ελλάδα αυτονομήθηκε πλήρως, σε μια στιγμή, μάλιστα, που οι σύμμαχοί της, πρώτα οι Γάλλοι και μετά οι Αγγλοι, ήδη αναζητούσαν άλλοθι για να απεμπλακούν πλέον απ’ όλη αυτή την υπόθεση, καθώς αφενός είχαν κι εκείνοι κουραστεί και, αφετέρου, πρακτικά είχαν πλέον έρθει σε συμφωνία με τον Κεμάλ. Το 1919, η Ελλάδα ήταν η λύση και η Τουρκία το πρόβλημα. Το ’21 και το ’22, με τον Κεμάλ να έχει, μεταξύ άλλων, αποποιηθεί και τις περιοχές των πετρελαίων (όπου αργότερα δημιουργήθηκαν κράτη όπως το Ιράκ υπό αγγλική επικυριαρχία) οι όροι αυτοί είχαν πλέον πλήρως αντιστραφεί.
Το τι θα είχε συμβεί αν ο Βενιζέλος δεν είχε χάσει τις εκλογές, αποτελεί ερώτημα που δεν θα απαντηθεί ποτέ. Εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι, μέσα σε λίγους μήνες, το 1921 – 22, οι παλιοί σύμμαχοι μετατράπηκαν σε αδιάφορους ουδέτερους, αν όχι και σε κρυφούς, ή ακόμα και λιγότερο κρυφούς αντιπάλους που έβλεπαν μάλλον ευχάριστα την αυτοκαταστροφική διάθεση της Ελλάδας να προχωρήσει μόνη σε έναν πόλεμο χωρίς καμιά ελπίδα. Ενα μέγα έλλειμμα κατανόησης της ρευστής διαμορφούμενης διεθνούς πολιτικής ισορροπίας, συμπληρώθηκε και από τα μοιραία στρατηγικά σφάλματα των αμιγώς επιτελικών ελληνικών επιλογών: Οι ελληνικές δυνάμεις εκστράτευσαν στα βάθη της Τουρκίας χωρίς να έχουν καν εξασφαλίσει το φαγητό, το νερό, τα φάρμακα ή τα πυρομαχικά και τις εφεδρείες τους.
Λίγα χρόνια αργότερα, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ θα γράψει για τα γεγονότα του ’20 – ’22: «H Ελλάδα κέρδισε την αυτοκρατορία των ονείρων της ερήμην της και την πέταξε όταν ξύπνησε»…
Ο ρόλος των πετρελαίων
Οπως αναφέρει ο Κωνσταντίνος Κόλμερ, δημοσιογράφος, συγγραφέας του βιβλίου «Τα πετρέλαια της Ελλάδος», εκδόσεις Λιβάνη, «Οι Ελληνες απεστάλησαν στη Μικρά Ασία από την Αντάντ, για να ανατραπεί ο έλεγχος των πετρελαίων της Μοσούλης από τον Κεμάλ… Από τη στιγμή που οι Βρετανοί αντικαθιστούν τον άνθρακα με πετρέλαιο με απόφαση του Τσόρτσιλ ως πρώτου λόρδου του Ναυαρχείου, ξέρουν πλέον πως χάνουν την ανεξαρτησία τους και μπαίνουν στο γεωπολιτικό παιχνίδι των πετρελαίων…Οι Αγγλοι ξέρουν πως το πετρέλαιο που τόσο έχουν ανάγκη βρίσκεται στον περσικό κόλπο Ιράκ και στην Ινδονησία. Σχεδιάζουν τον χώρο της Μέσης Ανατολής έτσι ώστε να μπορούν να κυριαρχήσουν. Αυτό σημαίνει διάλυση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας…».
Σπάνιο υλικό στην εκπομπή «Ντοκουμέντα» του ΣΚΑΪ
Στις εννέα το βράδυ της Πέμπτης 14 Σεπτεμβρίου, τα Ντοκουμέντα της τηλεόρασης του ΣΚΑΪ, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κατωμερή και στις 10 το πρωί στο ραδιόφωνο του ΣΚΑΪ, επιχειρούν να προσεγγίσουν ένα από τα πλέον πολύπλοκα και δυσχερή ερωτήματα της σύγχρονης ελληνικής, και όχι μόνον, ιστορίας: Τι πραγματικά έγινε στη Μικρά Ασία το 1922; Πώς και γιατί οι ελληνικές δυνάμεις βρέθηκαν εκεί; Ποια ήταν η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων στην αρχή και ποια στο τέλος της Μικρασιατικής Εκστρατείας; Ηταν το ’22 κυρίως ένα ελληνοτουρκικό θέμα, ή ήταν ένα πολύ μεγάλο ζήτημα διεθνούς πολιτικής στο οποίο η Ελλάδα και η Τουρκία διεδραμάτιζαν, τελικά, δευτερεύοντα ρόλο; Γιατί ο Γάλλος στρατάρχης Φος είχε υπολογίσει ότι χρειάζονταν τουλάχιστον 400.000 πάνοπλοι άνδρες για μια τέτοια επιχείρηση; Ποια ήταν η στάση του νεόκοπου τότε Κόκκινου Στρατού και του Τρότσκι έναντι των Ελλήνων και του Κεμάλ; (παλιότερα, ο Μαρξ και ο Ενγκελς είχαν αρθρογραφήσει κατά κόρον στις βρετανικές, κυρίως, εφημερίδες εναντίον της ελληνικής επανάστασης). Ποιος ήταν ο ρόλος των πετρελαίων στην καταστροφή; Ηταν περίπου ανύπαρκτος ή, αντίθετα, κορυφαίος; Αυτά είναι μεταξύ άλλων τα ερωτήματα που προσεγγίζουν τα «Ντοκουμέντα», με τη συμβολή διπλωματών, πανεπιστημιακών, στρατιωτικών επιτελών και αναλυτών από την Αγγλία, την Τουρκία και την Ελλάδα (αποσπάσματα από ορισμένες τοποθετήσεις τις δημοσιεύει σήμερα η «Κ»), καθώς και με την προβολή σπάνιου και κάποιου άγνωστου μέχρι σήμερα κινηματογραφικού υλικού από τη Μικρασιατική Εκστρατεία.
Φαρούκ Μπιρτέκ*
«Ο ελληνικός ιμπεριαλισμός έδειξε στον Κεμάλ τον δρόμο για να συστήσει ένα νέο κράτος από τις στάχτες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο Κεμάλ, ο οποίος γεννήθηκε στη Μακεδονία, ήταν Οθωμανός υπήκοος και εξαιρετικός στρατιώτης που διακρίθηκε στα Δαρδανέλλια. Αλλά, πάνω απ’ όλα, ήταν ένας ευφυής άνθρωπος, βαθιά δημοκράτης και μοντερνιστής. Οταν ξεκίνησε η Μικρασιατική Εκστρατεία, οι Ελληνες ήθελαν να δημιουργήσουν μια ζώνη μακράς επιρροής και πίστευαν πως εξέφραζαν τη νέα τάξη πραγμάτων για τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Είχαν στο πλευρό τους τη Μεγάλη Βρετανία και στόχευαν στην κατάκτηση εδαφών που δεν τους ανήκαν. Ο επεκτατισμός των Ελλήνων, προετοίμασε το έδαφος για την ανάδειξη ενός μεγάλου ηγέτη, του Κεμάλ. Πιθανώς, αν η Ελλάδα, δεν είχε δείξει τέτοια ασέβεια προς την πληγωμένη, τότε, Οθωμανική Αυτοκρατορία, ίσως η Τουρκία να είχε βρει έναν τρόπο να ισορροπήσει χωρίς διεκδικήσεις, αλλά ίσως και όχι.
Η στάση όμως της Ελλάδας πείσμωσε τους Οθωμανούς, που αντιμετώπιζαν την εισβολή ως άδικη – άλλωστε δεν είχαν χάσει τον πόλεμο από την Ελλάδα. Και ως προς αυτή την κατεύθυνση η Ελλάδα βοήθησε πάρα πολύ τη σύσταση του κεμαλικού καθεστώτος και οδήγησε στη Μικρασιατική τραγωδία.
Η τραγωδία, ωστόσο, αυτή επηρέασε κατά κύριο λόγο τους ίδιους τους πολίτες της Σμύρνης που σφαγιάστηκαν ή εκδιώχθηκαν από τα σπίτια τους, έχασαν τις περιουσίες τους και εγκατέλειψαν για πάντα τη γη τους. Και πραγματικά λυπάμαι που δεν είναι εδώ, πραγματικά μου λείπουν αυτοί οι άνθρωποι. Σήμερα στη Σμύρνη ζουν άλλοι άνθρωποι που δεν μοιάζουν καθόλου με εκείνους που χάσαμε… Οι πολίτες της Μικράς Ασίας εξέφραζαν τότε τη μεσαία τάξη, μια τάξη που εξέλιπε από την Τουρκία για πολλά χρόνια, σιγά σιγά ωστόσο αναδιαρθρώθηκε και σήμερα υπάρχει ξανά. Αυτό όμως που έχει χαθεί για περισσότερα από 80 χρόνια είναι ο ρόλος της γυναίκας στην κοινωνία. Οι γυναίκες στη Σμύρνη ήταν άρτιες και ολοκληρωμένες προσωπικότητες, ήταν ανεξάρτητες, αυτό δεν υπάρχει ακόμα και σήμερα που μιλάμε…».
Παν. Κωνσταντόπουλος**
«…Η συνολική δύναμη της Στρατιάς της Μικράς Ασίας τον Ιούλιο του 1920 ήταν 3.443 αξιωματικοί και 98.192 οπλίτες, οργανωμένοι σε δύο σώματα στρατού, έξι μεραρχίες πεζικού, μια ταξιαρχία ιππικού, με 204 πυροβόλα όλων των διαμετρημάτων. Οι τουρκικές δυνάμεις την ίδια περίοδο, υπολογίζονται, σύμφωνα με στοιχεία που μας έδωσαν αργότερα οι ίδιοι οι Τούρκοι, σε περίπου 20.000 τακτικού και ατάκτου στρατού…
Αμέσως μετά την κατάληψη διαπιστώθηκαν οι μεγάλες δυσκολίες που προέκυψαν λόγω της δράσης του τουρκικού στρατού εις βάρος τόσο των Ελλήνων όσο και των Αγγλων. Ετσι αναγκάστηκαν οι Αγγλοι να δώσουν περιορισμένη δράση στον ελληνικό στρατό πέρα από την αρχική του περιοχή. Για τον λόγο αυτό, το ανώτατο συμμαχικό συμβούλιο ενέκρινε στις 6 Ιουνίου 1920 την επέκταση των επιχειρήσεων και την κατάληψη της σιδηροδρομικής γραμμής που οδηγούσε στην Πάνορμο, με σκοπό της επιχείρησης τη διασφάλιση της ελεύθερης μετακίνησης και επικοινωνίας στην περιοχή, αλλά και την ελεύθερη ναυσιπλοΐα προς τα Δαρδανέλια…».
Σερ Μάικλ Λιουέλιν Σμιθ***
«…Ο Λόιδ Τζορτζ βοήθησε τον Βενιζέλο. Είχε πολύ χρόνο για εκείνον, ενώ δεν είχε καθόλου χρόνο για τον Κεμάλ. Η πολιτική του Λόιδ Τζορτζ, έβλεπε την Ελλάδα του Βενιζέλου ως μια πολύ σημαντική δύναμη σε ρόλο «γέφυρας» των βρετανικών συμφερόντων από τη Μέση Ανατολή ώς την Ινδία… Ο Βενιζέλος πίστευε ότι θα κερδίσει τις εκλογές. Οταν ο Λόιδ Τζορτζ πληροφορήθηκε ότι ο Βενιζέλος έχασε τις εκλογές, είπε «τώρα έμεινα μόνος μου»… Η πραγματική αιτία της καταστροφής ήταν ότι η Ελλάδα ανέλαβε μια πρόκληση που ήταν πάνω από τις δυνάμεις της. Η ελληνική οικονομία και οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις ήταν ανεπαρκείς για να διεκπεραιώσουν ένα τόσο ακραία δυσχερές εγχείρημα, την κατοχή μιας τέτοιας εχθρικής περιοχής. Και η υποστήριξη που δόθηκε στην Ελλάδα από τους Συμμάχους της ήταν ανεπαρκής για να την καλύψει. Η μόνη πραγματική υποστήριξη ήρθε από τη Βρετανία και αυτή ήταν με μισή καρδιά, λόγω των διαιρέσεων εντός της βρετανικής κυβέρνησης. Ετσι, η Ελλάδα προσπαθούσε να κάνει κάτι πέρα από τις δυνάμεις της… Ο Βενιζέλος νόμιζε ότι μετά το τέλος του Μεγάλου Πολέμου η οθωμανική αυτοκρατορία θα είχε τελειώσει και δεν θα υπήρχε αντίσταση στη θέληση των Συμμάχων. Εκανε ένα λάθος υπολογισμό ως προς το τι θα συνέβαινε μετά τον πόλεμο, καθώς ο Κεμάλ ξεσήκωσε μια εθνική τουρκική αντίσταση ενάντια στη θέληση των Συμμάχων. Επίσης, ο Βενιζέλος πίστευε ότι οι Βρετανοί, αφού διέθεταν τη δύναμη, θα διασφάλιζαν την επιτυχία της βρετανικής και, συνεπώς, και της ελληνικής πολιτικής στη Μικρά Ασία. Εκανε λάθος και σε αυτό, καθώς δεν προέβλεψε πόσο γρήγορα θα μειωνόταν η δύναμη της θέλησης των Βρετανών την επομένη του πολέμου. Δεν ήταν μόνον οι Ελληνες κουρασμένοι. Ηταν και οι Βρετανοί, που επιθυμούσαν κι εκείνοι να γυρίσουν σπίτι…».
* Ο κ. Παναγιώτης Κωνσταντόπουλος είναι αντιστράτηγος, διευθυντής της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού.
**Ο Φαρούκ Μπιρτέκ είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στο «Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου» της Κωνσταντινούπολης.
*** Ο σερ Μάικλ Λιουέλιν Σμιθ είναι συγγραφέας του βιβλίου «Το όραμα της Ιωνίας», εκδόσεις ΜΙΕΤ, πρώην πρέσβης της Αγγλίας στην Ελλάδα.
