Περί δημοκρατίας
Κύριε διευθυντά
Είναι λυπηρό το γεγονός ότι στην εποχή μας η άκρατη εξειδίκευση στερεί τον «ειδικό» από απαιτούμενες γνώσεις άλλων, ακόμη και συγγενικών πεδίων. Τον αρχαιολόγο, φερ’ ειπείν, αλλά μη εγκρατή ιστορίας ή πολιτικής θεωρίας. Τούτο πιστεύω συμβαίνει με την επιστολή του κ. Alberto G. Benvenuti («Κ», 13.8.15), ο οποίος αρνείται τη δημοκρατία ως καθαρά ελληνική δημιουργία, είτε αποδίδει εσφαλμένα τον όρο, περίπου ως τη βία του όχλου. Η ορθή και κρατούσα ερμηνεία είναι η εξουσία του δήμου, των πολλών, μια διαδικασία που ξεκινά αμέσως μετά τους «σκοτεινούς αιώνες», με απαρχές στην Ιωνία, για να φτάσει στην κορύφωσή της στην Αθήνα με τις ριζικές μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη, του Εφιάλτη και του Περικλή. Ιχνη της βρίσκουμε ήδη στον Ομηρο, π.χ. στη σκηνή του καταμερισμού των εξουσιών μεταξύ των αδελφών θεών Διός, Ποσειδώνος, Αδη, που γίνεται διά κλήρου – διότι εάν οι άλλες τέχνες δίδονται κατ’ αξίαν και δι’ εκλογής (και αυτή ελληνική επινόηση), για την πολιτική τέχνη ο Ζευς όρισε να είναι κτήμα όλων (Πλάτ. Πρωταγόρας: «Και πάντες μετεχόντων»!). Η ανάδειξη των αρχόντων στη δημοκρατική Αθήνα γίνεται διά κλήρου, εκτός κι αν πρόκειται για ειδικούς (δεν θα αναθέσουμε το άγαλμα της Αθηνάς διά κλήρου, θα το αναθέσουμε στον Φειδία, θα επιλέξουμε τον στρατηγό ή τον καλύτερο τραγωδό κατ’ αξίαν κ.λπ.).
Ο κ. Benvenuti φέρει ως συνηγόρους του τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Και ο μεν μέγιστος αυτός φιλόσοφος, ο Πλάτων, είναι πασίγνωστο ότι ήταν πολέμιος της δημοκρατίας. Και τι με αυτό; Και ο μεγάλος επίσης Heidegger ήταν ναζί, πρέπει γι’ αυτό να το επικροτήσουμε; Ο δε Αριστοτέλης ήταν πολύ περισσότερο δημοκρατικός, αν και ζώντας σε εποχή παρακμής των δημοκρατικών θεσμών. Η διαφθορά τής δημοκρατίας ήταν εκείνη που τον ενοχλούσε.
Πώς να το κάνουμε; Οι Ελληνες δημιούργησαν και τη δημοκρατία και την πολιτική (όχι το πολιτικό), με την έννοια ότι μετασχηματίζουμε την πολιτεία μας και τους θεσμούς μας εμείς οι ίδιοι, με κανόνες μεν, αλλά όχι με αγκυλώσεις, ούτε με επικλήσεις και διαμεσολαβήσεις εξωγενών θεσμών ή επιστημονικών δήθεν κριτηρίων, σιδηρών νόμων κ.λπ. Πώς και γιατί; Απλούστατα, διότι ούτως έδοξεν ημίν («έδοξε τη βουλή και τω δήμω»), λάβαμε την απόφαση που μας φάνηκε καλύτερη, μετά από συζήτηση και ανταλλαγή επιχειρημάτων, με κατευθύνουσες αρχές την ισηγορία, την ισονομία, την ισοδικία, την επιείκεια, την αυτονομία (= εμείς οι ίδιοι δίδουμε τους νόμους στους εαυτούς μας, μπορούμε συνεπώς και να τους αλλάξουμε).
Και μία σημείωση. Δεν θα υποστηρίξω ότι η δημοκρατία στην Αρχαία Ελλάδα ήταν το απόλυτο. Δεν σταματούν όμως να μιλούν για τη θέση των γυναικών και των δούλων, ότι τάχα αυτό επέτρεψε τη γένεσή της. Και γιατί τότε δεν έγινε στην Καρχηδόνα, στην Αίγυπτο ή αλλαχού; Και δεν κάνουν καν τον κόπο να υπενθυμίσουν πότε, στον δικό μας κόσμο, οι γυναίκες χειραφετήθηκαν, αν αυτό έγινε πλήρως ποτέ. Και πότε καταργήθηκε η δουλεία – και τι άλλο καταντούν οι λαθρομετανάστες σήμερα, ειμή οιονεί δούλοι!
Ολα τα παραπάνω θα είναι ασφαλώς άχρηστα στον επιστολογράφο σας, αν ο ίδιος δεν εμφορείται, και δικαίωμά του, από δημοκρατικά αισθήματα. Ενα μόνο να προσθέσω. Η δημοκρατία –πέραν του κοινού τόπου ότι αποτελεί το μη χείρον καθεστώς– είναι το κατεξοχήν τραγικό πολίτευμα, εξ ου και η σχέση της με την άλλη καθαρώς αθηναϊκή (και όχι γενικώς ελληνική) δημιουργία: την τραγωδία. Υπάρχουν όρια, αόρατα, και στην πολιτική, που δεν πρέπει να υπερβείς. Αυτό υπενθυμίζει αδιάκοπα στους Αθηναίους η τραγωδία. Πέραν αυτών των ορίων εμφανίζεται η ύβρις – και επέρχεται η νέμεσις. Αυτό είναι το μάθημα της Αρχαίας Αθήνας, η διεύρυνση των δημοκρατικών θεσμών διά της αυτονομίας και η ανάγκη του αυτοπεριορισμού.
Κωνσταντινος Σπαντιδακης
Ριζική αλλαγή μοντέλου!
Κύριε διευθυντά
Η επίτευξη νέας δανειακής Συμφωνίας της χώρας με τους εταίρους της, μετά τους τρομερούς κινδύνους για έξοδο από το ευρώ που προκάλεσε το αδιέξοδο Δημοψήφισμα, δημιουργεί την ανάγκη μιας συνολικής συζήτησης για την αποτίμηση των μέχρι τώρα πρακτικών της χώρας, αλλά κυρίως για ένα συνεκτικό σχέδιο ανάταξης και ανασυγκρότησης.
Είναι στο χέρι της κοινωνίας να σωθεί, αλλά μόνο εάν αυτή αποφασίσει να αντιμετωπίσει τις αιτίες της κρίσης. Την έξαρση των συντεχνιακών πρακτικών. Τις διαδεδομένες πελατειακές σχέσεις. Την αδιαφάνεια. Την ικανοποίηση κάθε αιτήματος όσων είχαν τη δύναμη να πιέσουν. Την ανοχή στην ανομία.
Oλα αυτά οδήγησαν σε μια χώρα που δεν παράγει, παρά ελάχιστα. Είχαν ως αποτέλεσμα την εξάρτησή της από τα δανεικά, όχι μόνο τα τελευταία χρόνια, αλλά εδώ και πολλές δεκαετίες. Και αντί τα δανεικά να χρησιμοποιηθούν για παραγωγικές δραστηριότητες, διοχετεύθηκαν στην άκρατη κατανάλωση.
Μόνο με ριζική αλλαγή παραγωγικού μοντέλου, ώστε να ξοδεύουμε λιγότερα από όσα παράγουμε, θα απαλλαγούμε από τις εξαρτήσεις των δανεικών.
Προϋποθέτει τολμηρές μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση, την οικονομία και το κοινωνικό κράτος.
Απαιτεί συστράτευση και αλλαγή συνηθειών.
Δεν είναι εύκολο! Oλα αυτά πρέπει να γίνουν με τη μικρότερη δυνατή επιβάρυνση των αδυνάμων. Αλλά είναι ο μόνος δρόμος. Για να αποφύγουμε μια κατηφόρα, μπροστά στο τέλος της οποίας, η σημερινή δύσκολη κατάσταση θα μοιάζει παράδεισος…
Θοδωρος Τσικας – Πολιτικός επιστήμονας-διεθνολόγος
