Kύριε διευθυντά
Διάβασα με πολλή χαρά και ενδιαφέρον το κείμενο του ∆ημήτρη Ρηγόπουλου με τίτλο «Η αναβίωση ενός μυθικού τόπου – Eπανεκκινούν οι εργασίες αποκατάστασης του Παιδικού Κήπου Φιλοθέης του ∆ημήτρη Πικιώνη».
Εγώ θα του έδινα τον τίτλο «Η αναβίωση του χειροτεχνήματος ενός μύθου, του Δημήτρη Πικιώνη». Είναι πράγματι κάποιοι αρχιτέκτονες στη νεοελληνική αρχιτεκτονική που αποτελούν μύθους, πρωτομάστορες της τέχνης. Η πρώτη θέση ανήκει αναμφισβήτητα στον Πικιώνη.
Διάβασα προσεκτικά το κείμενο και ανατρέχοντας στο αρχείο μου ανακάλυψα δύο ακόμα άρθρα, ένα του Γιώργου Λιάλιου «Ζωντανεύει ο παιδικός κήπος του Πικιώνη» και ένα του Νίκου Βατόπουλου «Η αναγέννηση του παιδικού κήπου του Πικιώνη στη Φιλοθέη». Και τα δύο στην «Καθημερινή», και τα δύο άνοιξη του 2023. Δύο χρόνια περίπου πίσω.
Και τα τρία επισημαίνουν τις φθορές και τις καταστροφές που έχει υποστεί ο παιδικός κήπος από τον χρόνο και την εγκατάλειψη. Στάθηκα όμως σε κάποια σημεία του τελευταίου κειμένου του Σαββάτου 22 Φεβρουαρίου.
«Μιλάμε για ένα απολύτως χειροποίητο έργο του Δημήτρη Πικιώνη, δεν υπάρχει πίσω μελέτη για να πατήσουμε και η παρέμβαση που καλούμαστε να κάνουμε προσομοιάζει περισσότερο σε αρχαιολογική ανασκαφή και λιγότερο σε συμβατική αποκατάσταση», λέει ο δήμαρχος Φιλοθέης, Χ. Μπονάτσος. Και συμπληρώνει: «Τα βασικά του εργαλεία δεν ήταν μια διανοητική εργασία στους τοίχους του γραφείου του, αλλά το ανάγλυφο του εδάφους, το ίδιο το τοπίο, τα φυσικά υλικά».
Μα κάπως έτσι εργαζόμαστε όλοι οι αρχιτέκτονες, είτε σχεδιάζουμε ένα καινούργιο έργο, είτε αποκαθιστώντας ένα παλιό. Το έδαφος, το τοπίο, το κλίμα, τα υλικά είναι τα συστατικά μας, τα δεδομένα μας και το γραφείο… ακολουθεί. Αυτό έκανε και ο Πικιώνης. Για τον Παιδικό Κήπο της Φιλοθέης σχεδίασε ένα μεγάλο αριθμό σχεδίων, κατόψεις, όψεις, τομές του συνόλου και κάθε στοιχείου χωριστά, καθώς και πλήθος λεπτομερειών (φράκτες, ξυλοδεσίες), που έχουν δημοσιευθεί σε ειδικό τεύχος στον Β΄ τόμο του έργου «Δημήτρης Πικιώνης αρχιτεκτονικό έργο», εκδόσεις Μπάστα – Πλέσσα το 1994, με επιμέλεια της Αγνής Πικώνη.
Το έργο αποτελείται από δύο τόμους και 8 τεύχη εκ των οποίων το τεύχος 8 είναι αφιερωμένο στον Παιδικό Κήπο της Φιλοθέης με κείμενα του Παύλου Καλαντζόπουλου.
Πολλές είναι επίσης οι μελέτες οι σχετικές με τον Δημήτρη Πικιώνη που αναφέρονται σε αυτό. Το πρωτότυπο υλικό, σχέδια και φωτογραφίες είναι σήμερα κατατεθειμένο στα ΑΝΑ (αρχεία Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη) προσπελάσιμο σε κάθε ερευνητή, δωρεά των παιδιών του.
Ασφαλώς όλα πρέπει να γίνουν ξανά (αυτό σημαίνει άλλωστε αποκατάσταση), αλλά τα βοηθητικά στοιχεία είναι εκεί και περιμένουν.
Και όχι –για όνομα του Θεού– ο Παιδικός Κήπος δεν πρέπει με τίποτα να πάρει μουσειακό χαρακτήρα.
Ούτε χρειάζεται δίπλα μια νέα παιδική χαρά. Συνεχή συντήρηση και προσοχή χρειάζεται μόνο. Διαφορετικά ποιος ο λόγος να ξαναγίνει;
Ο ίδιος άλλωστε ο Πικιώνης γράφει γι’ αυτόν «…Η κυρίαρχη μέσα μου αίσθηση ήταν ν’ αναχθώ εις την μίαν και αδιαίρετη παράδοση του κόσμου. Είχα πρώιμα διίδει την παγκόσμια ενότητά της, την μια και αδιαίρετη σε όλο τον πλανήτη. Ηθελα να αναχθώ σε αυτήν, εις τον ρουν της, να την αναπλεύσω, όπως η πέστροφα.
…Ανάμεσα απ’ τη Φρυγία και την Περσία, την Καρία, ανάμεσα στην Κίνα και την Ινδία ξανοίγεις τη λανθάνουσαν ενότητα και τη λανθάνουσα διαφορά. Ανάμεσα Ανατολής και Δύσης, Βορρά και Μεσημβρίας διακρίνεις τη διαφορά και τη μυστική ταυτότητα. Αυτό το αΐδιο ήταν το θεμελιακό. Οι διαφορές είναι επουσιώδεις, η βαθιά και εσωτερική ταυτότητα το ουσιώδες».
Αυτό το μήνυμα το τόσο βαθύ και πανανθρώπινο θέλησε να περάσει ο Πικιώνης στα παιδιά που θα έρθουν να παίξουν στον Παιδικό Κήπο της Φιλοθέης.
Ενα μήνυμα που δεν είναι μουσειακό αλλά ζωντανό, αληθινό και αιώνιο. Αυτό είναι που πρέπει να περισώσουμε από το έργο του, «ως έσχατο δικαίωμα του είναι του», όπως γράφει και ο μαθητής του Δημήτρης Μωρέτης.
*Αρχιτέκτων
