Κύριε διευθυντά
Στο εύλογο ερώτημα του εκλεκτού συνεργάτη σας κ. Πάσχου Μανδραβέλη περί των «τζάμπα Καραϊσκάκηδων» (στο φύλλο της 28ης Μαρτίου ε.έ.) μια διαφωτιστική απάντηση προέρχεται από την ελληνική αρχαιότητα.
Στον πλατωνικό Πρωταγόρα, φέρ’ ειπείν, οι κύριες πολιτικές αρετές που προσιδιάζουν σε μια πολιτική και μάλιστα δημοκρατική πολιτική κοινωνία είναι αυτές της «δίκης» και της «αιδούς», του αισθήματος της δικαιοσύνης και της αιδημοσύνης, αντιστοίχως. Η έννοια και η αξία της «αιδούς», που έχει δυστυχώς περίπου εξοβελιστεί από το κοινωνικοπολιτικό μας λεξιλόγιο (έχοντας αντικατασταθεί από το ακριβώς αντίθετό της, την αναίδεια και την ύβρη, κοινώς βρισιά), αναφέρεται κυρίως στις μορφές της διακριτικής συμπεριφοράς και εκπηγάζει από μια συναίσθηση των ανθρώπινων ορίων. Ταυτίζεται, ουσιαστικά, με το αίσθημα της τιμής, της φιλοτιμίας και της αξιοπρέπειας, που οφείλει κανείς να επιδεικνύει απέναντι στους άλλους σε όλες τις όψεις της κοινωνικής ζωής – ακόμα και στις πολεμικές αναμετρήσεις.
Εξ ου και η παροιμιώδης έκφραση «αιδώς, Αργείοι», που απαντά στην Ιλιάδα (Θ 228, Ν 95, Π 422, Ο 502, Χ 105, κλπ.), παροτρύνει τους πολεμιστές όχι να καθυβρίζουν υποτιμητικά τους αντιπάλους, αλλά να επιδεικνύουν απέναντί τους σθένος, γενναιότητα και αυτοθυσία. Το ήθος αυτό προσήκει ιδιαίτερα στους ευγενείς νέους, επισημαίνει ο Ευριπίδης: «το γαρ ευγενές εκφέρεται προς αιδώ» (Αλκηστις, στιχ. 601). Ο ενδιαφερόμενος μπορεί να αντλήσει στοιχεία, μεταξύ άλλων, και στη μελέτη μου «Είναι ηθική η Πολιτική;», εκδ. Σάκκουλα, σελ. 202 επ.).
Ας μου επιτραπεί, εν κατακλείδι, να σημειώσω ότι δεν θυμούμαι τον πατέρα μου, που υπηρέτησε ως Δίοπος στο θρυλικό θωρηκτό «Αβέρωφ», κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και ναυάγησε στον Ατλαντικό ωκεανό (με άλλο, Βρετανικό, πλοίο), να εκφράζεται με υβριστικούς όρους προς αντιπάλους, από τους οποίους υπέστη τα πάνδεινα, καθότι τον διακατείχε υψηλό αίσθημα τιμής και αξιοπρέπειας.
*Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ
