Κύριε διευθυντά
Κάθε φορά που η άποψη της Ρεαλπολιτίκ δίνει τον κυρίαρχο τόνο στις διεθνείς σχέσεις, όπως στις μέρες μας, παρατηρούμε να πληθαίνουν στον διεθνή Τύπο οι αναφορές στον Θουκυδίδη, υποτιθέμενο πρόδρομο ή και πνευματικό πατέρα της άποψης.
Μακράν δημοφιλέστερο είναι ένα απόσπασμα από τον διάλογο Αθηναίων-Μηλίων, που στα ελληνικά, τελευταία όλο και συχνότερα, το βλέπουμε να παρατίθεται στη μορφή: «Οι δυνατοί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει». Εδώ, έχουμε αυτολεξεί χρήση της αυτόματης μετάφρασης που δίνει η Google για την αγγλική φράση «the strong do what they can and the weak suffer what they must», που με τη σειρά της προέρχεται από τη μετάφραση του Θουκυδίδη στα αγγλικά του Richard Crawley (1η εκδ. 1874). Η φράση του Crawley είναι αναγνωρίσιμη από το μορφωμένο αγγλόφωνο κοινό, την έχει αποστηθίσει κάθε διεθνολόγος και χρησιμοποιείται ευρέως σαν αποφθεγματικός ορισμός της Ρεαλπολιτίκ.
Υπάρχει όμως λόγος να μεταφράζουμε από τα αγγλικά (και δη αυτομάτως, σε διφορούμενα νέα ελληνικά) μια πρόταση που αρχικά γράφτηκε στα αρχαία ελληνικά;
∆ιαβάζουμε στον Θουκυδίδη: «δυνατὰ δὲ οἱ προύχοντες πράσσουσι καὶ οἱ ἀσθενεῖς ξυγχωροῦσιν» (Ε,89.1), λόγια που εκστομίζουν οι Αθηναίοι πρέσβεις στον διάλογό τους με τους ολιγάρχες της Μήλου –τον μόνο διάλογο σε ολόκληρη τη «Ξυγγραφή»– που διεξάγεται κεκλεισμένων των θυρών, μακριά από τ’ αυτιά του δήμου των Μηλίων. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος μετέφρασε ([1921-27] Αθήνα: Μεταίχμιο, 2019): «ο ισχυρός επιβάλλει ό,τι του επιτρέπει η δύναμίς του και ο ασθενής παραχωρεί ό,τι του επιβάλλει η αδυναμία του». («…ο αδύνατος υποχωρεί όσο του το επιβάλλει η αδυναμία του», στη μετάφραση του Αγγελου Σ. Βλάχου, Αθήνα: Γαλαξίας, 1965-1968).
Το κείμενο του Θουκυδίδη είναι παροιμιωδώς δύσκολο να μεταφρασθεί. Ο Crawley κατάφερε να κρατήσει μια ισορροπία ανάμεσα στην απαίτηση για πιστότητα στο πρωτότυπο και την ανάγκη του αναγνώστη για ένα ευανάγνωστο κείμενο. Ειδικά στην περίπτωση του διαλόγου Αθηναίων-Μηλίων, αυτού του μνημείου πολιτισμένης ωμότητας, ο Crawley παρέδωσε ένα πραγματικά συναρπαστικό αγγλικό κείμενο. Ο αυτόματος μεταφραστής της Google δεν είναι ακόμα σε θέση να αποδώσει κάποιο ανάλογο δυναμισμό έκφρασης στα νέα ελληνικά, οπότε δεν υπάρχει λόγος να δημοσιεύονται οι προτάσεις του ως Θουκυδίδης. Μια, οποιαδήποτε, από τις ήδη υπάρχουσες έγκυρες νεοελληνικές μεταφράσεις μάς φέρνει πολύ πλησιέστερα στο πρωτότυπο.
Για το ουσιωδέστερο, αλλά πολύ δυσκολότερο ζήτημα του αν οι θιασώτες της Ρεαλπολιτίκ δικαίως επικαλούνται τον Θουκυδίδη σαν πνευματικό πατέρα της άποψής τους, η παρούσα επιστολή θα σιγήσει.
*Βοστώνη
