«Με λόγο ή με σμιλάρι … να υψωθούμε αγωνιόμαστε·… και λέμε η γη να σμίξει με τ’ αστέρια μπορεί»
Αγγλος Σικελιανός
(«Δαίδαλος»)
Κύριε διευθυντά
Το θέμα της ανάπλασης του «Μνημείου των Αθανάτων του Εθνους» του υπουργείου Εθνικής Αμυνας και η μεταφορά του στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, στη Βάρη, υπήρξε αντικείμενο συζητήσεων και διαλόγου σε ολοσέλιδα άρθρα στην Κυριακάτικη σελίδα «Ιστορία» της «Καθημερινής» (15/9/2024 και 22/9/2024). Από τη συνέντευξη στην «Καθημερινή» (3/11/2024) του γνωστού γλύπτη και αρχιτέκτονα του γυάλινου «∆ρομέα», Κώστα Βαρώτσου, στον οποίο έχει ανατεθεί η σχεδίαση του νέου μνημείου, πληροφορούμεθα ότι θα αποτελείται από ένα «γυάλινο λαβύρινθο σε σχήμα πετάλου, την κιβωτό εθνικής μνήμης με τα 121.692 ονόματα των σύγχρονων Ελλήνων ηρώων» (που έπεσαν για την πατρίδα από ιδρύσεως του ελληνικού κράτους το 1830 έως το 1947) «τυπωμένα πάνω στα γυαλιά και θα μοιάζουν να αιωρούνται, να αποτελούν το νήμα στον λαβύρινθο του Μινώταυρου, το οποίο θα οδηγεί όχι στο σκοτάδι του πολέμου, αλλά στη σωτηρία και στο φως, στην ανάδυση των θετικών ανθρωπίνων αξιών». Ευφάνταστη η σύλληψη του μνημείου και απαιτητική όσο και αινιγματική η κατασκευή του – που αναμένουμε να την θαυμάσουμε ολοκληρωμένη.
Η κεντρική ιδέα του μνημείου ξεκινάει από τον Λαβύρινθο της Μινωικής Κρήτης, που κατά τη μυθολογία κατασκεύασε ως φυλακή για τον Μινώταυρο κατ’ εντολήν του βασιλιά Μίνωα, ο Δαίδαλος: ο πρώτος γλύπτης, αρχιτέκτονας και πολυμήχανος εφευρέτης, που μηχανεύεται ευρηματικές λύσεις σε αδιέξοδες καταστάσεις, όπως το νήμα –μίτος– της Αριάδνης. Με τα φτερά που έφτιαξε «εφηύρε» την ιδέα της κατακόρυφης απόδρασης, της πτήσης προς την ελευθερία και κατ’ επέκταση της απελευθέρωσης του ανθρώπου από τον δικό του «λαβύρινθο». (Σημ. 1)
Ο λαβύρινθος και η «αναίρεσή» του οδηγούν τον καλλιτέχνη Κώστα Βαρώτσο στα βήματα του Δαιδάλου. Ο μύθος του Δαιδάλου, όπως όλοι οι ελληνικοί μύθοι, έχει εμπνεύσει και έχει γονιμοποιήσει τη φαντασία καλλιτεχνών και επιστημόνων σε διαφορετικές εποχές και κοινωνίες.
Με τη σειρά της, η έννοια του λαβυρίνθου σε διάφορες εκδοχές απαντά διαχρονικά σε πολλές εκφάνσεις και απεικονίσεις (από την ανατομία ως τμήμα της δομής του αυτιού, ώς τον σχεδιασμό κήπων και κυρίως ώς τις μεταφορικές αναγωγές στη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία, την ψυχολογία, κ.λπ.).
Στην περίπτωση ενός άλλου μνημείου (Σημ. 2) ο λαβύρινθος ως σύμβολο φυλακής και εγκλεισμού αποτυπώνεται σε ένα λιτό εγχάρακτο κόσμημα, σε μια μαρμάρινη στήλη. Οι ανοιχτές πύλες του που τελικά οδηγούν στην ελευθερία, βρίσκονται σε αντιστοιχία με τη σωτηρία και το φως, όπου κατατείνει ο λαβύρινθος του Κώστα Βαρώτσου.
Η σκέψη και τα έργα των ανθρώπων ιχνηλατούν εκλεκτικές συγγένειες. Ετσι, μνημεία και μυθολογία διασταυρώνονται και διαπλέκονται, τα πρώτα ως φορείς μνήμης, ως αρχέτυπη μνήμη η δεύτερη.
Σημ. 1: Το ανθρωπωνύμιο ∆αίδαλος προέρχεται από το ομηρικό ρήμα «δαιδάλλω» όπως και πολυάριθμα λεξικολογικά του παράγωγα, π.χ. τα επίθετα δαιδάλεος, πολυδαίδαλος, λογοδαίδαλος, που επαινούν την τέχνη και απαντούν διάσπαρτα σε κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Ο ∆αίδαλος, ιστορικό σύμβολο της σκέψης, της ευφυΐας, της εφευρετικότητας και, εντέλει, της ενότητας τέχνης και επιστήμης (εξ ου και ο χαρακτηρισμός του ως προγόνου του Λεονάρντο ντα Βίντσι), έχει υιοθετηθεί ως πρόθεμα στον τίτλο μερικών επιστημονικών περιοδικών ώστε μονολεκτικά να σηματοδοτεί το περιεχόμενό τους: «Daedalus» (1958) της «Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών» (ιδρύθηκε το 1780), «Daedalus Hyperboreus» (1716). Πρόκειται για το πρώτο επιστημονικό περιοδικό της Σουηδίας του Πανεπιστημίου της Ουψάλα (ιδρύθηκε το 1477) αφιερωμένο στα μαθηματικά και τη φυσική. Επίσης «∆αίδαλος» ονομάζεται το Εθνικό Κέντρο «Υπερυπολογιστών» του ΕΜΠ στο Τεχνολογικό και Πολιτιστικό Πάρκο του Λαυρίου. Το 1991, σε συνέδριο στην Αθήνα και με τον προφητικό τίτλο «Υπολογιστής, ο νέος ∆αίδαλος», ο Jacques-Lοuis Lions, ακαδημαϊκός, καθηγητής μαθηματικών στο «Collège de France», ανέδειξε τις εκλεκτικές συγγένειες μεταξύ του ψηφιακού υπολογιστή και των «μνημειακών» τεχνουργημάτων του μυθικού ∆αιδάλου (λαβύρινθος, αρχέτυπο της «πολυπλοκότητας» –κομβική έννοια στους υπολογιστές–, αγάλματα με κινούμενα μέλη, μάτια, και φωνή, προδρομικά της ρομποτικής και της τεχνητής νοημοσύνης), καταλήγοντας με παραδείγματα εξαιρετικής πολυπλοκότητας από την παγκόσμια κλιματική αλλαγή και αεροδιαστημική τεχνολογία ότι «ο υπολογιστής πραγματοποιεί και επεκτείνει τον μύθο του ∆αιδάλου». (Ομιλία στο διεθνές συνέδριο, «∆ιεπιστημονικά Ολύμπια», στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, 12-16/11/1991).
Σημ. 2: Πρόκειται για αναθηματική στήλη η κατασκευή της οποίας –προτάθηκε πέρυσι– επ’ ευκαιρία των 80 χρόνων από την απελευθέρωση στον ∆ήμο Ηλιδας για να τιμήσει τη «μνήμη των αφανών» ηρωικών ομήρων που συνελήφθησαν από τους ναζί κατακτητές στις 20 Ιουλίου 1944 στο μπλόκο της Αμαλιάδας και εκτελέστηκαν τον Αύγουστο του 1944 στο στρατόπεδο ομήρων Λυμπεροπούλου, στην Πάτρα. Το ιστορικό γεγονός καταγράφηκε σε επιστολές του γράφοντος στην «Καθημερινή»: «Oι “άγνωστοι” ήρωες της Ηλιδας» (29/6/2024) και «Επιλεκτική μνήμη, μνημεία και Ιστορία» (2/11/2024).
*Ομότιμος καθηγητής Υπολογιστικών Μαθηματικών και Αεροναυπηγικής Πανεπιστημίου Λονδίνου
