Kύριε διευθυντά
Η άνοδος του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος κυρού Δαμασκηνού (Παπανδρέου) στην ιστορική καθέδρα της Αρχιεπισκοπής Αθηνών το 1941 συνέπεσε με μία από τις πιο ταραγμένες περιόδους της ελληνικής ιστορίας. Μέσα στην αγωνία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η ανάδειξή του δεν αποτέλεσε απλώς μια αλλαγή στην εκκλησιαστική ηγεσία, αλλά μια «πολιτική» πράξη που επηρέασε άρδην τον ρόλο της Εκκλησίας της Ελλάδος στην εθνική αντίσταση κατά των δυνάμεων του Αξονα. Πριν από τη θητεία του ως Αρχιεπισκόπου, ο ∆αμασκηνός ήταν γνωστός για την προσφορά του σε ακαδημαϊκό επίπεδο και την ποιμαντική του φροντίδα, χαρακτηριστικά που σύντομα θα αποδεικνύονταν καθοριστικά στη μετέπειτα πορεία του.
Με την ανάληψη των αρχιεπισκοπικών καθηκόντων του, ο Δαμασκηνός ασχολήθηκε ενεργά με τα καταπιεστικά μέτρα που επέβαλαν οι Γερμανοί κατακτητές. Οι αρχικές του αντιδράσεις χαρακτηρίζονταν από μια σειρά τολμηρών και ουκ ολίγες φορές δημόσιων τοποθετήσεων. Μάλιστα, όταν οι γερμανικές αρχές απαίτησαν την επιστράτευση Ελλήνων πολιτών ούτως ώστε να σταλούν στο ρωσικό μέτωπο, ο Δαμασκηνός αντιτάχθηκε σθεναρά, αναγνωρίζοντας τις συνέπειες που θα είχε μία τέτοια απόφαση για τις ελληνικές οικογένειες και την κοινωνία εν γένει. Η άρνησή του αποτέλεσε μια μορφή ενεργού αντίστασης, εμβληματική της δέσμευσής του να διασφαλίσει την Εθνική και πνευματική ελευθερία του ποιμνίου του.
Χρησιμοποίησε τον άμβωνα και τις δημόσιες ομιλίες ως fora αντίστασης, καταδικάζοντας εντόνως τις εγκληματικές ενέργειες και θηριωδίες που διέπραξαν οι ναζί. Φυσικά το προσωπικό κόστος, ως αναπόδραστη συνέπεια τέτοιων ενεργειών, είναι δεδομένο. Η ευγλωττία του και η αταλάντευτη συμπεριφορά του σε αυτές τις ομιλίες συσπείρωσαν και ενέπνευσαν τον ελληνικό λαό και ενθάρρυναν και άλλους φορείς της ελληνικής κοινωνίας να συμμετάσχουν στην αντίσταση. Ενα κρίσιμο παράδειγμα ήταν όταν απειλήθηκε με εκτέλεση από τον πρωθυπουργό που είχαν εγκαταστήσει οι ναζί, στον οποίο απάντησε περίφημα ότι «Οι στρατηγοί τουφεκίζονται, οι αρχιερείς απαγχονίζονται και είμαι έτοιμος προς τούτο» (Fleischer, 1995). Η τιμητική αναγνώρισή του από το Κράτος του Ισραήλ ως «Δικαίου των Εθνών» αποτελεί ένα φόρο τιμής αντάξιο των ανιδιοτελών του πράξεων, που αντανακλά την παγκόσμια εκτίμηση για την αφοσίωσή του στη διάσωση των Ελλήνων Εβραίων και άλλων με μεγάλο προσωπικό κίνδυνο.
Η κληρονομιά του εκτείνεται και μετά τη ζωή του, αποτελώντας μια συνεχή υπενθύμιση του αντίκτυπου που μπορεί να έχει ένα άτομο στην πορεία της ιστορίας. Τονίζει τη σημασία του θάρρους και της ηθικής ευθύνης σε περιόδους κρίσης. Καθώς τιμούμε την 80ή επέτειο αυτών των ηρωικών πράξεων, η ζωή και το έργο του Δαμασκηνού συνεχίζουν να εμπνέουν και να διδάσκουν τη σημασία της σταθερής εναντίωσης στην καταπίεση και της υπεράσπισης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Αλλωστε, αυτός ο προβληματισμός δεν είναι μόνο ιστορικός αλλά και εξαιρετικά επίκαιρος απόηχος στο παγκόσμιο τοπίο, όπου τέτοιες αρετές χρειάζονται όσο ποτέ άλλοτε.
*Δρ Κανονικού Δικαίου Θεολογικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών
