Κύριε διευθυντά
Με την καθιέρωση της δημοτικής στην εκπαίδευση και στη γενικότερη δημόσια ζωή, οι θιασώτες της «πλέριας δημοτικιάς» επιδόθηκαν σε μια εναγώνια προσπάθεια να μεταφέρουν στη δημοτική λέξεις, φράσεις και κείμενα της καθαρεύουσας, που χρησιμοποιούνται στην καθημερινή γλωσσική πραγματικότητα. Πολλές από αυτές τις επεμβάσεις κατέληξαν σε γελοιότητες ή το λιγότερο, σε ατυχές αποτέλεσμα. Μία ατυχής, κατά τη γνώμη μου, «εκδημοτίκευση» είναι και αυτή των δύο φράσεων που παρουσιάζω παρακάτω.
Ο καθιερωμένος τίτλος «υπουργός παρά τω πρωθυπουργώ» προσαρμόστηκε(!) στη δημοτική και έγινε τα τελευταία χρόνια «υπουργός στον πρωθυπουργό». Παρομοίως και ο «δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω» έγινε «δικηγόρος στον Αρειο Πάγο». Δεν είναι όμως το ίδιο πράγμα.
1. Η πρόθεση «παρά» + δοτική σημαίνει «πλησίον», «παρά το πλευρόν». Δηλαδή ο «υπουργός παρά τω πρωθυπουργώ» είναι ένας υπουργός δίπλα στον πρωθυπουργό, είναι, θα λέγαμε, ο «εξ απορρήτων» του πρωθυπουργού, ένας έμπιστός του, ίσως, ο «κολλητός του», κατά τη λέξη του συρμού. Είναι, τρόπον τινά, ο «παρακοιμώμενος» των Βυζαντινών.
Ο καθιερωμένος τίτλος λοιπόν «υπουργός παρά τω πρωθυπουργώ» προσαρμόστηκε (!) στη δημοτική και έγινε «υπουργός στον πρωθυπουργό». Ο «υπουργός στον πρωθυπουργό» όμως δεν μοιάζει θεσμικός τίτλος αξιώματος, αλλά αναφέρεται σε κάποιον υπουργό «εν κινήσει» (λ.χ. είναι στον πρωθυπουργό ή πήγε στον πρωθυπουργό). Ο «υπουργός στον πρωθυπουργό» φαίνεται να αποτελεί απάντηση στο ερώτημα: «πού είναι ο υπουργός;» – «είναι… στον πρωθυπουργό». Αυτός ο υπουργός κάθε άλλο είναι παρά… «παρά τω πρωθυπουργώ…».
2. Ο «δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω» είναι θεσμός. Σημαίνει ότι είναι ένας δικηγόρος ο οποίος έχει το δικαίωμα, έχει τις ικανότητες να αναλαμβάνει υποθέσεις που εισάγονται στον Αρειο Πάγο. Εδώ η πρόθεση «παρά» + δοτική χρησιμοποιείται όπως το λατινικό coram = ενώπιον. Επομένως ο «δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω» είναι ο ενώπιον των δικαστών του Αρείου Πάγου δικηγόρος. Αντιθέτως: ο «δικηγόρος στον Αρειο Πάγο» σημαίνει περίπου: ένας δικηγόρος που είναι απλώς στον Αρειο Πάγο (δεν διευκρινίζεται βέβαια αν δουλεύει ή αν τυχαίως βρίσκεται εκεί ή αν πήγε για κάποια υπόθεσή του ή για να πάρει ένα αντίγραφο κ.τ.λ.).
Είναι λοιπόν, κατά τη γνώμη μου, λάθος αδικαιολόγητο να παραμερίζονται δύο εκφραστικότατες και περιεκτικότατες φράσεις μόνο επειδή δεν ανήκουν στη δημοτική. Και να αντικαθίστανται από φράσεις όχι «ισοδύναμες», αλλά πιο «φτωχές», πιο «αδύνατες».
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ Α. Και το «επ’ αυτοφώρω» είναι καθαρεύουσα, αλλά κανείς δεν σκέφθηκε να το… εκδημοτικίσει…, όπως και το «κατά συρροήν» και το «κατ’ εξακολούθησιν», και χίλια δυο άλλα.
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ Β. Είναι περίεργο αλλά πολύ ενθαρρυντικό το ότι η σημερινή κυβέρνηση «πλέρια προοδευτική» έχει υπουργό «παρά τω πρωθυπουργώ».
Βασίλειος Τακης
