Κύριε διευθυντά
Οι πρόγονοι του σύγχρονου ανθρώπου ξεχώρισαν από τον πίθηκο πριν από περίπου 4,5 εκατομμύρια χρόνια και ο ανατομικά σύγχρονος άνθρωπος εμφανίστηκε πριν από 150.000 χρόνια. Τότε ο άνθρωπος ήταν κυνηγός και τροφοσυλλέκτης και επιβίωνε κυνηγώντας και μαζεύοντας ό,τι μπορούσε. Η γεωργία εμφανίστηκε τα τελευταία 10.000 χρόνια, όχι ταυτόχρονα. Στην Εγγύς Ανατολή το 8500 π.Χ., στην Κίνα το 7500 π.Χ. και στην Αμερική το 3500 π.Χ. Μολονότι καταλαβαίνουμε ότι ο άνθρωπος εξημέρωσε ζώα και καλλιέργησε φυτά, αυτό που μας διαφεύγει είναι το γιατί το έκανε. Αυτό το «μυστήριο» είναι μεγάλο, διότι αυτή η μετάβαση δεν ωφέλησε τον άνθρωπο, ούτε διατροφικά ούτε γενικά, όπως υποστηρίζουν ορισμένοι ανθρωπολόγοι. Κάποιοι έχουν χαρακτηρίσει αυτή τη μετάβαση «το μεγαλύτερο λάθος στην ιστορία του ανθρώπου». Το γιατί είναι ενδιαφέρον. Η ζωή του κυνηγού-τροφοσυλλέκτη ήταν πολύ πιο ευχάριστη από αυτήν του γεωργού. Δούλευε 12-14 ώρες την εβδομάδα. Παλιότερα πιστεύαμε ότι η μετάβαση από κυνηγό-τροφοσυλλέκτη σε γεωργό απελευθέρωσε τον άνθρωπο από τη σκληρή ζωή. Στην πραγματικότητα συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Είναι λιγότερο παραγωγική, αν υπολογίσει κανείς την ποσότητα τροφής που παράγεται ανα ώρα εργασίας. Αρα η γεωργία απαιτεί μεγάλο κόπο. Οι θεωρίες για τα αίτια της μετάβασης είναι πολλές. Πρέπει να ήταν αποτέλεσμα συνδυασμού παραγόντων. Ενας από τους βασικούς φαίνεται να ήταν η κλιματική αλλαγή. Γύρω στο 9500 π.Χ. το κλίμα έγινε θερμότερο και πιο σταθερό, γεγονός που επέδρασε στην ανάπτυξη της γεωργίας. Ομως αυτό ήταν μία αιτία, γιατί αν εξαρτιόταν από το κλίμα η εμφάνιση της γεωργίας, θα είχε αναπτυχθεί παντού ταυτόχρονα. Αλλη αιτία φαίνεται να ήταν η μείωση των μεγαλόσωμων θηραμάτων. Σε κάθε περίπτωση, έχει φανεί ότι ο άνθρωπος κυνηγός-τροφοσυλλέκτης είχε καλύτερη υγεία από τον γεωργό, γιατί είχε καλύτερη φυσική κατάσταση σε γενικές γραμμές.
Φαίνεται όμως ότι η έννοια της ατομικής ιδιοκτησίας, που αναπτύχθηκε με τη γεωργία αργότερα, ήταν πιο κοντά στη φύση του ανθρώπου. Δεν άργησε να γίνει αποδεκτό ότι δεν έχει νόημα να αποκτήσει κανείς αντικείμενα κύρους αν πρόκειται να τα μοιραστεί. Ετσι άρχισε να αναδύεται μια μορφή κοινωνικής ιεραρχίας στην οποία κάποιοι ήταν πλουσιότεροι από άλλους.
Τα ήμερα ή καλλιεργημένα φυτά από τη γεωργία είναι ανθρώπινες επινοήσεις. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το καλαμπόκι. Στην άγρια μορφή του ήταν ένα κοινό αγρωστώδες, όμως ο άνθρωπος γεωργός, επιλέγοντας και διαιωνίζοντας κάποιες τυχαίες μεταλλάξεις, το μεταμόρφωσε σε έναν γίγαντα που δεν μπορεί να ζήσει μόνος του στη φύση. Ο πρόγονος του καλαμποκιού ήταν το «τεοσίντε», ένα πεπλατυσμένο στάχυ που προστατεύεται από ένα σκληρό περίβλημα, το λέπυρο. Το μέγεθος του λεπύρου καθορίζεται από ένα γονίδιο το tgaI, μια τυχαία μετάλλαξη του οποίου αφήνει τους κόκκους εκτεθειμένους. Αυτό τράβηξε την προσοχή των τροφοσυλλεκτών, που μάζεψαν τους σπόρους, τους έσπειραν γιατί τους βόλευε για να μην αφαιρούν τον λέπυρο που ήταν βάσανο και έτσι σιγά σιγά βελτίωναν το πρώτο καλαμπόκι για να φτάσουμε στο σημερινό.
Αυτό συνεχίζεται και σήμερα. Στον «Πλούτο των Εθνών», που πρωτοεκδόθηκε το 1776, ο Ανταμ Σμιθ παρομοίασε τις αθέατες δυνάμεις της αγοράς, που ενεργούν πάνω στον άνθρωπο χωρίς να γίνονται αντιληπτές, με ένα αόρατο χέρι. Ετσι και εμείς θα παρομοιάσουμε την επίδραση της τροφής στην Ιστορία σαν ένα αόρατο πιρούνι που σπρώχνει τον άνθρωπο και του αλλάζει τη μοίρα του, χωρίς να το αντιλαμβάνεται. Θα δούμε λοιπόν την ιστορική επίδραση της τροφής παντού. Πράγματι, η τροφή ήταν βασικό υλικό της ανθρώπινης ιστορίας. Ηταν ο καταλύτης των κοινωνικών αλλαγών, της πολιτικής οργάνωσης, της οικονομικής ανάπτυξης και των στρατιωτικών συγκρούσεων. Σήμερα ο παγκόσμιος πληθυσμός φτάνει στην αιχμή του. Ταυτόχρονα, η κλιματική αλλαγή υπονομεύει τις παραδοσιακές μεθόδους καλλιέργειας. Για να μπορέσουμε να κρατήσουμε τον πληθυσμό, υπό αυτές τις συνθήκες, θα πρέπει να έχουμε ένα μεγάλο οπλοστάσιο από γεωργικές τεχνικές. Αλλα είδη τελικά θα καλλιεργηθούν με συμβατικό τρόπο, άλλα με βιολογικό. Είναι λάθος και πολύ απλοϊκό να προσπαθούμε να πείσουμε τους πολίτες να διαλέξουν ανάμεσα στη μία ή στην άλλη άποψη. Και εννοώ από τη μια την τυφλή πίστη στη βιοτεχνολογία που είναι κοντόφθαλμη και από την άλλη στην καθαρά βιολογική καλλιέργεια. Κατά πάσα πιθανότητα η λύση θα βρεθεί στη μέση. Και αυτό θα πάρει αρκετό χρόνο. Ετσι έχει δείξει η Ιστορία.
Δημητρης Κουρετας, Καθηγητής Φυσιολογίας Ζωικών Οργανισμών – Τοξικολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
