Την πρώτη συνέντευξή της μετά την ολοκλήρωση της αποστολής της στο Κυπριακό παραχωρεί στην «Κ» η πρώην ειδική απεσταλμένη του γ.γ. του ΟΗΕ, Τζέιν Χολ Λουτ. Σε μια μακρά συζήτηση για τα αδιέξοδα και τις «χαμένες ευκαιρίες» του Κυπριακού, διακρίνει ομοιότητες ανάμεσα στις διαπραγματεύσεις της περιόδου 2018-2023 για τη λύση του Κυπριακού και στο προσχέδιο που αποκάλυψε ο Independent.
«Μέρος των αρμοδιοτήτων μου στο Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας αφορούσε την Ελλάδα, την Τουρκία και την Κύπρο. Γνώριζα ήδη καλά το Κυπριακό. Γνώριζα τον Γλαύκο Κληρίδη και στην πράξη όλοι με αποκαλούσαν “η διαπραγματεύτρια για την Κύπρο”», αναφέρει. Το 2018 ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, της αναθέτει να διαπιστώσει αν υπήρχε ακόμη κοινό έδαφος για την επανεκκίνηση των συνομιλιών μετά το ναυάγιο στο Κραν Μοντανά. Οπως λέει χαρακτηριστικά, «ο γενικός γραμματέας μού ζήτησε να αξιολογήσω κατά πόσον υπήρχαν οι προϋποθέσεις για να επανέλθει επίσημα ο ΟΗΕ στη διαδικασία, διορίζοντας έναν ειδικό σύμβουλο ή διαπραγματευτή. Επομένως, η δική μου δουλειά ήταν να κάνω όλη την προπαρασκευαστική εργασία και να διαπιστώσω αν οι συνθήκες ήταν ώριμες».
Το «λεξιλόγιο»
Ποιο στάδιο των διαπραγματεύσεων αποδείχθηκε στην πράξη το πιο δύσκολο; «Αυτό που έκανα αρχικά ήταν να καταλάβω ποιες προϋποθέσεις έπρεπε να πληρούνται, είτε ο στόχος ήταν η επίλυση του προβλήματος είτε η επίτευξη ενός αποτελέσματος που οι εμπλεκόμενοι θα εκτιμούσαν πραγματικά», εξηγεί. «Πρέπει να γνωρίζετε ότι έχουμε αναπτύξει ένα λεξιλόγιο γύρω από το Κυπριακό που έχει παγιωθεί. Ορισμένες από τις έννοιες έχουν στην πραγματικότητα καταστεί εμπόδια για την εξεύρεση λύσης. Πάρτε για παράδειγμα το λεγόμενο “δικαίωμα της επιστροφής”».
Ειδικότερα, «τα δύσκολα σημεία ήταν ότι οι εμπλεκόμενοι έπρεπε να αναγνωρίσουν τη νομιμότητα των αξιώσεων της άλλης πλευράς – δεν χρειάζεται να τις συμμερίζονται, αλλά πρέπει να τις κατανοούν. Το δεύτερο ήταν να προσδιοριστεί αν ήταν πρόθυμοι να αποδεχθούν “μελλοντική ικανοποίηση” αντί για “αναδρομική ικανοποίηση” και το τρίτο ήταν αν υπήρχαν οι ηγέτες που μπορούν πραγματικά να πείσουν τους ψηφοφόρους τους».
Ο Νίκος Αναστασιάδης και ο Μουσταφά Ακιντζί (μέχρι το 2020, προτού τον διαδεχθεί ο Τατάρ) γνώριζαν ότι η Τζέιν Χολ Λουτ δεν είχε αναλάβει τον ρόλο μιας συμβατικής διπλωμάτισσας. «Διάβασα κάθε ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας και κάθε έκθεση του γενικού γραμματέα για το Κυπριακό, ξεκινώντας από την αρχή», θυμάται. «Με την ομάδα μου κάθε εβδομάδα καθόμασταν, ανασυνθέταμε τη διαδρομή των εξελίξεων, εξετάζαμε τις αποφάσεις και τις ψηφοφορίες του Συμβουλίου Ασφαλείας, μελετούσαμε το σχέδιο Ανάν και αναλύαμε διεξοδικά τις διαπραγματεύσεις στις οποίες πρωταγωνίστησαν ο Κληρίδης και ο Ντενκτάς».
«Ασχοληθήκαμε με κάθε κρίσιμο ζήτημα», προσθέτει, «την εκ περιτροπής προεδρία, την απαίτηση θετικής ψήφου τουλάχιστον ενός Τουρκοκυπρίου για συγκεκριμένες αποφάσεις, τις πρόνοιες του σχεδίου Ανάν, τις πτυχές της ένταξης της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Hταν μια εξαντλητική προεργασία».
Η συζήτησή μας στρέφεται στην αποτυχία στο Κραν Μοντανά και στην άρνηση της Τουρκίας να αποδεχθεί την κατάργηση του μονομερούς δικαιώματός της για παρέμβαση, καθώς και την κατάργηση της στρατιωτικής παρουσίας στο νησί. Hταν αυτό ένα από τα κύρια εμπόδια στις διαπραγματεύσεις;
«Η Τουρκία είναι εγγυήτρια δύναμη. Καμία χώρα του μεγέθους και της στρατηγικής σημασίας της Τουρκίας δεν παραιτείται οικειοθελώς από τη στρατιωτική της επιρροή. Ζητήματα όπως οι εγγυήσεις ασφαλείας συνεπάγονται πάντα αμοιβαίες παραχωρήσεις. Ενα από τα καθοριστικά χαρακτηριστικά των διαπραγματεύσεων για την Κύπρο είναι ότι τίποτα δεν συμφωνείται μέχρι να συμφωνηθούν όλα συνολικά».
Χαμένες ευκαιρίες – Το Κραν Μοντανά ήταν μια χαμένη ευκαιρία. Ωστόσο, ήταν η ένταξη της Δημοκρατίας της Κύπρου στην Ε.Ε., χωρίς να έχει επιτευχθεί μια συνολική διευθέτηση, μια άλλη χαμένη ευκαιρία; Ναι.
Για τη Χολ Λουτ το Κραν Μοντανά ήταν μια χαμένη ευκαιρία. Ωστόσο, θέτει και το ερώτημα, «ήταν η ένταξη της Δημοκρατίας της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση, χωρίς να έχει επιτευχθεί μια συνολική διευθέτηση, μια άλλη χαμένη ευκαιρία; Ναι», απαντάει, συμπληρώνοντας ότι «σήμερα ο τουρκοκυπριακός πληθυσμός μειώνεται. Το κυπριακό ζήτημα έχει χάσει την προβολή του σε διεθνές επίπεδο και ο κόσμος ασχολείται με πολύ μεγαλύτερες κρίσεις».
Είχε την εντύπωση ότι η Αγκυρα θα μπορούσε να αποδεχθεί μια διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία; «Υπήρχε κάποια εκδοχή μιας διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας σε κάποιο σημείο της ιστορίας του κυπριακού προβλήματος που θα μπορούσε να είναι αποδεκτή; Ναι, σίγουρα. Υπήρξε επίσης κάποιο σημείο στο οποίο η ιδέα μιας λύσης “δύο κρατών” εδραιώθηκε περισσότερο (στην τουρκική πλευρά) λόγω των μεταβαλλόμενων αντιλήψεων; Ναι», απαντάει χαρακτηριστικά.
Σύμφωνα με το προσχέδιο της νέας ειδικής απεσταλμένης του ΟΗΕ, Μαρία-Ανχελα Ολγκίν, το οποίο αποκάλυψε η εφημερίδα The Independent, η πρόταση που βρίσκεται στο τραπέζι προβλέπει τη δημιουργία δύο «συνιστώντων κρατών» με πολιτική ισότητα και σημαντικά περιορισμένες κοινές αρμοδιότητες, υπό μια μικρή κεντρική κυβέρνηση. «Θα μπορούσε μια τέτοια φόρμουλα να λειτουργήσει στην πράξη;», τη ρωτάμε. Η Χολ Λουτ χαμογελάει σκωπτικά. «Δεν γελάω», διευκρινίζει. «Αναγνωρίζω αυτό που περιγράφετε. Θυμηθείτε τι είπα. Κάθε καλή ιδέα, όταν έρχεται η στιγμή της, ξεκινά ως μια ιδέα που ήταν μπροστά από την εποχή της».
Επανερχόμαστε: «Αρα αυτή η προσέγγιση υπήρχε ήδη ως ιδέα την περίοδο που εργαζόσασταν στο Κυπριακό;». «Ναι, υπάρχουν στοιχεία που αναγνωρίζω πολύ καλά. Δουλέψαμε πολύ σκληρά πάνω σε αυτού του είδους τις ιδέες. Εργαστήκαμε ακριβώς πάνω σε αυτή τη γλώσσα και πάνω στην έννοια της “εποικοδομητικής ασάφειας”».
Νικητές και ηττημένοι – Ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες και πάντα θα υπάρχουν περισσότερες λεπτομέρειες. Οταν μπαίνεις στην ουσία των διαπραγματεύσεων, υπάρχουν πάντοτε νικητές και ηττημένοι.
Διευκρινίζει ότι «ο λόγος που χαμογέλασα είναι ότι αυτό που περιγράψατε είναι κάτι που θα μπορούσα εύκολα να περιγράψω κι εγώ η ίδια (ως πρόταση). Είναι μια “καθαρισμένη” εκδοχή, η οποία διατηρεί όλο το νόημα, αφαιρώντας παράλληλα τις επαναλήψεις, τις λέξεις – “γέφυρες” και τις λανθασμένες αφετηρίες και δουλεύεται καιρό».
«Πιστεύετε ότι αυτή η πρόταση θα μπορούσε να αποτελεί την “τελευταία ευκαιρία” για την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων;». Η απάντηση έρχεται αμέσως. «Οχι», λέει χωρίς δεύτερη σκέψη, «πιστεύω ότι αποτελεί μια καλή βάση για να προχωρήσουμε. Ομως ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες και πάντα θα υπάρχουν περισσότερες λεπτομέρειες. Οταν μπαίνεις στην ουσία των διαπραγματεύσεων υπάρχουν πάντοτε νικητές και ηττημένοι».
Από το 1991
Υπήρξε κάποια στιγμή που βγήκε από μια συνάντηση και σκέφτηκε «αυτό ήταν. Επιτέλους θα λυθεί το Κυπριακό»;
«Υπήρξαν στιγμές που πίστεψα ότι είχα στα χέρια μου κάτι αρκετά ουσιαστικό, ώστε να το υποβάλω στον γενικό γραμματέα προς αξιολόγηση. Και μέσα σε εκείνα τα πέντε χρόνια υπήρξαν πράγματι περιπτώσεις κατά τις οποίες κατέθεσα συγκεκριμένες προτάσεις».
Πότε συνειδητοποίησε για πρώτη φορά ότι η επίτευξη συμφωνίας γινόταν όλο και πιο μακρινή; Η απάντησή της αιφνιδιάζει. «Το 1991. Τριάντα χρόνια πριν από την αποστολή μου στην Κύπρο. Ηδη τότε είχα ασχοληθεί με το Κυπριακό». Ωστόσο, δεν θεωρεί ότι η προοπτική λύσης έχει χαθεί. «Εξακολουθώ να πιστεύω ότι και οι δύο πλευρές θέλουν μια λύση και τον τερματισμό της σύγκρουσης», καταλήγει.
