Αφησε την Ελβετία, όπου για πολλά χρόνια υπηρέτησε ως καθηγητής Γενετικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Γενεύης και διευθυντής του Κέντρου Γονιδιώματος Health 2030, για την Καλιφόρνια, όπου εργάστηκε ως αντιπρόεδρος Υπολογιστικής Βιολογίας μεγάλης φαρμακευτικής εταιρείας. Και τώρα ο Μανώλης Δερμιτζάκης, ένας από τους κορυφαίους διεθνώς επιστήμονες στο αντικείμενό του, βρίσκεται στην Ντόχα, ως πρόεδρος του Ινστιτούτου Υγείας Ακριβείας του Κατάρ. Πώς αποφάσισε να αναλάβει αυτή τη θέση; Ηταν… ψήφος εμπιστοσύνης στο μέλλον της επιστήμης στις χώρες του Κόλπου ή ψήφος δυσπιστίας προς την Ευρώπη; «Και τα δύο. Από τη μια πλευρά, ο τρόπος με τον οποίο είναι δομημένη η επιστήμη στην Ευρώπη δεν επιτρέπει φιλόδοξα προγράμματα, ώστε να υπάρξουν θέσεις με ενδιαφέρον που θα ικανοποιήσουν τη δίψα ενός επιστήμονα όχι μόνο να κάνει ανακαλύψεις, αλλά και να μπορέσει να τις μετατρέψει σε πραγματική κοινωνική και οικονομική αξία», λέει στην «Κ» ο κ. Δερμιτζάκης. «Από την άλλη, οι χώρες του Κόλπου έχουν πάρει γενναίες αποφάσεις και ριζοσπαστικές, που προωθούν την καινοτομία και την κοινωνική ανάπτυξη σε βαθμό που δεν βλέπουμε να γίνεται στον δυτικό κόσμο».
Οσο οι κυβερνήσεις μένουν προσκολλημένες στη συμβατική Ιατρική, τόσο οι νέες μεθοδολογίες θα είναι διαθέσιμες μόνο σε αυτούς που μπορούν να πληρώνουν εταιρείες για τις καινοτόμες μεθόδους τους.
– Πώς είναι η ζωή στο Κατάρ, ιδιαίτερα μετά την έναρξη του πολέμου;
– Γενικά, αισθανόμαστε μεγάλη ασφάλεια. Μόνο τις πρώτες εβδομάδες ήταν λίγο δύσκολα, αλλά μετά όλα επανήλθαν στους κανονικούς ρυθμούς. Στην Ντόχα μπορείς να αφήσεις το κλειδί μέσα στο αυτοκίνητό σου ή το πορτοφόλι σου πάνω στο τραπέζι ενός εστιατορίου και να φύγεις για λίγο· επιστρέφοντας θα τα βρεις πάλι εκεί.
– Τι σας εξέπληξε περισσότερο εκεί σε επίπεδο καθημερινότητας, οργάνωσης, εργασίας;
– Πόσο εύκολο είναι να προσαρμοστεί κανείς στον ρυθμό της ζωής. Υπάρχουν πολλές επιλογές για τους Δυτικούς και μη μουσουλμάνους και η συμβίωση με τους ντόπιους γίνεται με σεβασμό και φιλικό τρόπο, χωρίς εντάσεις. Η καθημερινότητά μου δεν είναι καθόλου δύσκολη.
– Η Ιατρική Ακριβείας υπόσχεται εξατομίκευση. Στην πράξη όμως, τα δημόσια συστήματα υγείας λειτουργούν πάνω σε μαζικά πρωτόκολλα. Πώς βλέπετε να εξελίσσεται η σύγκρουση ανάμεσα στα δύο;
– Δεν πρόκειται απαραιτήτως για εξατομίκευση. Ο σωστός ορισμός της Ιατρικής Ακριβείας είναι η αυξημένη χρήση δεδομένων με σκοπό την καλύτερη αντιμετώπιση ή πρόληψη ασθενειών. Σε κάποιες περιπτώσεις αυτό είναι εξατομικευμένο, σε άλλες απλώς σημαίνει καλύτερες θεραπείες για όλους. Επομένως δεν βλέπω σύγκρουση, παρά μόνο συμπληρωματικότητα.
– Ποιο είναι το πιο υπερεκτιμημένο αφήγημα σήμερα γύρω από την Ιατρική Ακριβείας;
– Οτι καθένας μας θα έχει το προσωπικό του φάρμακο. Σε κάποιες περιπτώσεις πράγματι θα μπορεί να γίνει αυτό, αλλά πάντα μέσα σε ένα πλαίσιο γενικευμένης μεθοδολογίας, όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, με τα εμβόλια mRNA για τον καρκίνο: σε αυτή την περίπτωση, μια γενικευμένη μεθοδολογία δίνει τη δυνατότητα για εξατομικευμένο προφίλ του εμβολίου. Αλλά σε καμία περίπτωση δεν γίνεται ανάπτυξη εξατομικευμένου φαρμάκου.
– Σας ανησυχεί ότι αυτό μπορεί τελικά να δημιουργήσει πολίτες δύο ταχυτήτων: όσους μπορούν να προλάβουν τις ασθένειές τους και όσους όχι;
– Ναι, όμως αυτό είναι πολιτική απόφαση. Η Ιατρική Ακριβείας δεν σχεδιάστηκε ώστε να είναι για τους λίγους, αλλά για όλους. Οσο οι κυβερνήσεις παραμένουν προσκολλημένες στη συμβατική Ιατρική, τόσο οι νέες μεθοδολογίες θα είναι διαθέσιμες μόνο σε αυτούς που μπορούν να πληρώνουν εταιρείες για τις καινοτόμες μεθόδους τους. Αν μια χώρα θα ήθελε να έχει διαθέσιμη όλη τη γενετική πληροφορία για κάθε πολίτη της, αυτό δεν θα κόστιζε πάνω από 500-1.000 ευρώ ανά άτομο, μαζί με την ερμηνεία του γονιδιώματος με όσα ξέρουμε σήμερα. Για την Ελλάδα κάτι τέτοιο θα σήμαινε ένα κόστος 5-10 δισ. ευρώ. Δεν είναι ευκαταφρόνητο ποσό, όμως ξέρετε πόσα χρήματα θα εξοικονομούσε το εθνικό σύστημα υγείας από την έγκαιρη διάγνωση στα επόμενα δέκα χρόνια; Από 5 έως 15 φορές την αρχική επένδυση. Γι’ αυτό πρέπει να επενδύσουμε στην Ιατρική Ακριβείας.
– Πιστεύετε ότι σε μερικά χρόνια η γενετική πληροφορία θα είναι πιο σημαντική για την αντιμετώπιση ασθενειών από όσο ο τρόπος ζωής ή το κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον;
– Δεν το νομίζω. Μας ενδιαφέρει να έχουμε όλη την πληροφορία. Αυτή τη στιγμή ξέρουμε πιο πολλά για το τι τρώμε ή τι συμβαίνει στον οργανισμό μας αν ασκούμαστε απ’ ό,τι για τις προδιαθέσεις που έχουμε στο γονιδίωμά μας. Οταν θα τα ξέρουμε και τα δύο, θα μπορέσουμε να συνδυάσουμε την πληροφορία για μακρύτερη και υγιέστερη ζωή.
– Βλέπουμε χώρες της Ασίας να επενδύουν «επιθετικά» στην επιστήμη και στη βιοτεχνολογία. Το κέντρο βάρους της βιοϊατρικής έρευνας έχει αρχίσει να μετακινείται εκτός Ευρώπης;
– Είναι αλήθεια, οι ισορροπίες αλλάζουν πιο βίαια από όσο φαίνεται. Γιατί οι χώρες που μπαίνουν τώρα στον χώρο δεν έχουν μόνο χρήματα να επενδύσουν· έχουν μάθει και από τα λάθη των πρωτοπόρων και αυξάνουν την ταχύτητά τους προς την επιτυχία. Την ίδια στιγμή, οι άλλοτε πρωτοπόρες χώρες είναι ακόμα παγιδευμένες σε δομές και διαδικασίες που δεν δούλεψαν αλλά είναι δύσκολο να αλλάξουν.
– Από την εμπειρία σας με το ΕΣΕΤΕΚ τι σας έχει μείνει; Τι άλλαξε από τότε και πώς ακούσατε τις εξαγγελίες για νέο υπουργείο Ερευνας;
– Το ΕΣΕΤΕΚ ήταν μεγάλο σχολείο για μένα. Τα τελευταία χρόνια βλέπω κάποια πρόοδο, αν και πολύ αργή σε σχέση με τις δυνατότητες της χώρας μας. Πρέπει να αποφασίσουμε να σπάσουμε αυγά. Είμαστε σε τέτοιο επίπεδο που μια γενναία απόφαση με ρίσκο, εάν αποτύχει θα φέρει μικρά αρνητικά αποτελέσματα, αλλά αν επιτύχει θα φέρει την Ελλάδα σε μοναδική θέση και θα της δώσει κοινωνική και οικονομική ώθηση. Επομένως είμαι όσο αισιόδοξος (ή απαισιόδοξος) ήμουν και πριν από δέκα χρόνια. Θα αισθανθώ μεγαλύτερη αισιοδοξία μόνο αν γίνουν σημαντικές δομικές αλλαγές. Το υπουργείο Ερευνας θα είναι μία από αυτές, αλλά όχι αρκετή από μόνη της. Θα χρειαστεί να συνοδευτεί από «γενναία» χρηματοδότηση, αλλαγή νοοτροπίας και διαδικασίες αξιολόγησης.
