«Η ζωή δεν είναι χρήσιμη». Ο τίτλος της συλλογής δοκιμίων του Αΐλτον Κρενάκ, όπως έχει μεταφραστεί στα ελληνικά από την Ελένη Βλάχου (κυκλοφόρησε στην Ελλάδα το 2024 από την Carnivora Press), κινεί το ενδιαφέρον. Ο 72χρονος Κρενάκ είναι μια μεγάλη μορφή του ακτιβισμού και των γραμμάτων στη χώρα του και πέραν αυτής. Στα τέλη της δεκαετίας του ’80 έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην ενσωμάτωση στο νέο, δημοκρατικό Σύνταγμα της Βραζιλίας διατάξεων για την προστασία των δικαιωμάτων των αυτοχθόνων στη γη και την ταυτότητά τους. Το 2024 έγινε ο πρώτος αυτόχθων διανοητής, μέλος της βραζιλιάνικης Ακαδημίας.
Ο Κρενάκ βρέθηκε την περασμένη εβδομάδα στην Αθήνα, μεταξύ άλλων για να συμμετάσχει σε εκδήλωση στο αμφιθέατρο της βιβλιοθήκης της Σχολής Καλών Τεχνών για το βιβλίο του και στο Lyceum Project 2026: Entangled, που έλαβε χώρα την Παρασκευή και το Σάββατο στο Ωδείο Αθηνών. Η «Κ» τον συνάντησε σε κεντρικό ξενοδοχείο, μετά μία μέρα στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας, που του προκάλεσε, λέει, «έκσταση». Hταν μαζί με τον Γιαντβίντερ Μάλχι, καθηγητή της Επιστήμης των Οικοσυστημάτων στην Οξφόρδη και διευθυντή του Κέντρου Leverhulme για την Αποκατάσταση της Φύσης, και τον Νικηφόρο Μάρδα, εκτελεστικό διευθυντή της Global Canopy, μιας διεθνούς οργάνωσης για την προστασία της φύσης, η οποία οργάνωσε το ταξίδι του Κρενάκ στην Ελλάδα μαζί με το World Human Forum.
Μεταξύ πορτογαλικών, αγγλικών και ελληνικών, με τη ζωτική διερμηνεία της Ελένης Βλάχου, μιλήσαμε για τις ακρότητες του καπιταλισμού, τη σημασία των τροπικών δασών και των φυλών που κατοικούν εκεί για την υγεία του πλανήτη, τον ρόλο της δημοκρατίας και της τεχνολογίας στην προστασία του περιβάλλοντος, τη δυσεύρετη ισορροπία μεταξύ ανάπτυξης και αειφορίας. Αυτά και άλλα κρίσιμα, που δυστυχώς έχουν βρεθεί στο περιθώριο του δημόσιου διαλόγου σε αυτήν την εποχή των εντεινόμενων γεωπολιτικών εντάσεων και της αδηφάγου επέκτασης του ψηφιακού εις βάρους του πραγματικού.
Γιατί, λοιπόν, η ζωή δεν είναι χρήσιμη; Ξεκίνησα ζητώντας από τον Κρενάκ να αναπτύξει την κριτική του απέναντι στην ωφελιμιστική φιλοσοφία που αποτελεί το θεμέλιο των σύγχρονων οικονομικών – και του δυτικού τρόπου ζωής γενικότερα.
«Παρατηρούσα, ήδη πριν από την πανδημία, μια απελπισία των ανθρώπων απέναντι στον χρόνο», απαντά. «Σαν να γεννιόμαστε και να ξεκινά ένας αγώνας δρόμου, που να συνεχίζεται έως τον θάνατο. Eτσι έγραψα ένα πρώτο δοκίμιο, με τίτλο “Ιδέες για να καθυστερήσει το τέλος του κόσμου”. Επειδή κυκλοφόρησε στην αρχή της πανδημίας, πολλοί αναγνώστες το εξέλαβαν σαν προοικονομία. Η πανδημία προκάλεσε ένα παγκόσμιο τραύμα – κι όμως ξεχάστηκε τόσο γρήγορα».
Γνωσιακή άβυσσος
Ενώ λέγαμε ότι θα αλλάξει τα πάντα, παρατηρώ. «Eνα παγκόσμιο ψέμα!» αναφωνεί. Και συνεχίζει: «Από την αρχή της νεωτερικότητας, το τέλος του Μεσαίωνα, όταν αρχίσαμε να δίνουμε σημασία στα υλικά επιτεύγματα και στα εργαλεία, αρχίσαμε να χάνουμε τη σχέση με τη γη, αλλά και τη σχέση μας με άλλους έμβιους οργανισμούς, φυτικούς και ζωικούς. Υπήρξε ένας διαχωρισμός του ανθρώπου από τη γη, πέσαμε σε μια γνωσιακή άβυσσο. Αρχίσαμε να απεχθανόμαστε τη ζωή, να συμπεριφερόμαστε σαν ιός, να απειλούμε τη ζωή στη Γη – και να θέλουμε να ζούμε αποστειρωμένα, υγειονομικά».
Κάτι το οποίο ενέτεινε η πανδημία, σημειώνω. «Ναι, έγινε πιο ριζοσπαστικό. Δεν θέλαμε δέντρα, βουνά, ζώα, άνεμο – μόνο ένα αποστειρωμένο περιβάλλον».
Ο Κρενάκ έχει αφιερώσει τη ζωή του στην προάσπιση των δικαιωμάτων των –περισσότερων από τριακοσίων– αυτόχθονων φυλών της Βραζιλίας. Τον ρώτησα πόσο πιστά έχουν τηρηθεί τα άρθρα του Συντάγματος του 1988 που θωρακίζουν τα δικαιώματα αυτά. «Αντικειμενικά, καταφέραμε το βραζιλιανικό κράτος να μην μπορεί να προχωρήσει περισσότερο μέσα στη γη των ιθαγενών, που είναι οι τελευταίοι χώροι όπου μπορούν να ζήσουν και να διαφυλάξουν τον πολιτισμό τους, τη γλώσσα τους».
Οι ιθαγενείς φυλές, επιπλέον, είναι οι ιδανικοί κηδεμόνες των ευαίσθητων και ζωτικών οικοσυστημάτων –ειδικά των τροπικών δασών– εντός των οποίων διαβιούν. «Με την επιδείνωση της κλιματικής κρίσης που βιώνουμε στις μέρες μας, ο ΟΗΕ και άλλοι διεθνείς οργανισμοί θεωρούν ότι αυτή η ποικιλομορφία [των ιθαγενών φυλών] στη Βραζιλία, στον Αμαζόνιο, συνεισφέρει στην ισορροπία ολόκληρου του πλανήτη», σχολιάζει.
«Ακυβέρνητος κόσμος»
Eχει, λοιπόν, η ανθρωπότητα πάρει επιτέλους στα σοβαρά την ανάγκη να προστατεύσει τον πλανήτη που –παρά τα πυρετώδη όνειρα του Ελον Μασκ– παραμένει προς το παρόν το μοναδικό της σπίτι; «Η πραγματικότητα έχει υποχρεώσει τις κυβερνήσεις και τις εταιρείες να αλλάξουν τη στρατηγική τους», λέει ο Κρενάκ. «Τα κέντρα του καπιταλισμού βλέπουν ότι επέρχεται κάτι σαν κατάρρευση. Σαν να έχει εξαντληθεί το ρεπερτόριό τους. Ξεκινούν πόλεμοι, υπάρχουν άνθρωποι που απειλούν να καταστρέψουν ολόκληρους πολιτισμούς. Ο ίδιος ο ΟΗΕ δεν φαίνεται πλέον να έχει τη δυνατότητα να οικοδομήσει τη συναίνεση μεταξύ των κρατών. Ζούμε σε έναν ακυβέρνητο κόσμο… Και δεν φαίνεται ότι τα πράγματα θα βελτιωθούν τα επόμενα 10-20 χρόνια. Αλλά για τον πλανήτη Γη, 10-20 χρόνια δεν είναι τίποτα. Εμείς μπορεί να εξαφανιστούμε, να καταδυθούμε στο χάος. Η ζωή συνεχίζεται – η ζωή δεν είναι χρήσιμη».
Δήλωση ανικανότητας
Ο κίνδυνος που ελλοχεύει σήμερα είναι να θεωρήσουμε την τεχνολογία ανώτερη από τις δικές μας γνώσεις και την επαφή με τη φύση. Το να δεχθούμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι πιο αποτελεσματική, πιο ευφυής από τους ανθρώπους, είναι μια εθελουσία δήλωση ανικανό- τητας.
Αΐλτον Κρενάκ
Σε αυτό το σημείο μπαίνει στη συζήτηση ο καθηγητής Μάλχι. «Είμαι αρκετά αισιόδοξος ότι θα λύσουμε το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής – το ερώτημα είναι αν θα το κάνουμε αρκετά γρήγορα», λέει. «Η αισιοδοξία μου εδράζεται στην ταχύτητα εξέλιξης της τεχνολογίας. Και υπάρχει τεχνολογική λύση για την κλιματική αλλαγή – δεν χρειάζεται να αλλάξουμε τον κόσμο για να το επιτύχουμε αυτό».
Τα δύο βασικά εμπόδια που καθυστερούν την ενεργειακή μετάβαση, υπογραμμίζει, είναι η αδράνεια και τα κατεστημένα συμφέροντα – «οι εταιρείες και οι χώρες που τις συμφέρει η διαιώνιση του παλαιού συστήματος. Αυτό βλέπουμε τώρα και με τον Ντόναλντ Τραμπ – την έκφραση των ισχυρών αυτών συμφερόντων που δεν επιθυμούν τη λύση του προβλήματος».
Ο Μάλχι, συνεπώς, δεν θεωρεί την υπέρβαση του καπιταλισμού αναγκαία προϋπόθεση για να τεθεί υπό έλεγχο η κλιματική αλλαγή. Ούτε όμως θεωρεί ότι η δημοκρατία συμβάλλει αναγκαστικά στις κατάλληλες κλιματικές πολιτικές.
«Το πολιτικό μου ένστικτο με οδηγεί να πω ότι η δημοκρατία είναι αναγκαία, αλλά εμπειρικά βλέπουμε ότι οι δημοκρατίες, με τους τετραετείς εκλογικούς κύκλους, δυσκολεύονται πολύ να διαχειριστούν το θέμα. Δεν υπάρχει συνέπεια πολιτικής από τη μία κυβέρνηση στην επόμενη. Aλλα πολιτικά μοντέλα, παρά τις πολλές τους αδυναμίες, μπορούν να κάνουν πιο μακροπρόθεσμο σχεδιασμό».
Oταν έρχεται η σειρά του, ο Αΐλτον Κρενάκ είναι χειμαρρώδης, σε βαθμό που ανησυχώ για το αν η διερμηνέας μας θα χάσει τον ειρμό (δεν τον έχασε). «Η μορφή που πήρε η παγκόσμια οικονομία στα τέλη του 20ού αιώνα, ο χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός, μετατράπηκε σε νεκρο-καπιταλισμό, που οδηγεί στην κατάρρευση των πάντων: των εναλλακτικών μοντέλων παραγωγής, αλλά και των σχέσεων και της φύσης. Είναι σαν μια ανίατη νόσος, σαν ένα αυταρχικό καθεστώς, που δεν θα μπορούσε να λύσει ένα πρόβλημα σαν την κλιματική αλλαγή. Το να φανταστούμε μια λύση χωρίς δημοκρατία θα ήταν σαν να φανταζόμαστε έναν πλανήτη χωρίς οξυγόνο».
Ο ακαταπόνητος ακτιβιστής βάλλει κατά της «τεχνοκρατικής αντίληψης» που πρεσβεύουν ο Μασκ και συνοδοιπόροι του, η οποία «υποτιμά τη δημοκρατία» και «βλέπει στην τεχνολογία τη λύση για τα πάντα, φτάνοντας έως την αντικατάσταση των εργατών, των ανθρώπων που δουλεύουν με τα χέρια τους, από ρομπότ. Δεν θέλω να μείνει στο περιθώριο το 90% των ανθρώπων ώστε μια χούφτα τρισεκατομμυριούχων να έχει όλη την εξουσία. Αυτό θα ήταν πραγματικά τυραννία!».
Η λύση υπάρχει
Θα λύσουμε το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής – το ερώτημα είναι αν θα το κάνουμε γρήγορα. Η αισιοδοξία μου εδράζεται στην ταχύτητα εξέλιξης της
τεχνολογίας. Και υπάρχει τεχνολογική λύση για την κλιματική αλλαγή – δεν
χρειάζεται να αλλάξουμε τον κόσμο για να το επιτύχουμε.
Γιαντβίντερ Μάλχι
Στα μάτια του, ο κίνδυνος που ελλοχεύει σήμερα είναι «να θεωρήσουμε την τεχνολογία ανώτερη από τις δικές μας γνώσεις και την επαφή με τη φύση. Το να δεχθούμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι πιο αποτελεσματική, πιο ευφυής από τους ανθρώπους, είναι μια εθελουσία δήλωση ανικανότητας».
Η επιστήμη της αποκατάστασης
Το κέντρο του οποίου ηγείται ο Μάλχι στην Οξφόρδη εστιάζεται στην κρίση της βιοποικιλότητας. «Το πρόβλημα είναι ότι δεν έχουμε εμπειρία στην αποκατάσταση του φυσικού κόσμου. Οπότε αυτό προσπαθούμε να καταλάβουμε, τόσο σε πρακτικό επίπεδο –ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να αναδασωθεί μια περιοχή– όσο και σε βαθύτερο, πιο συστημικό. Διερευνούμε, για παράδειγμα, πώς μπορούμε να αλλάξουμε το χρηματοπιστωτικό σύστημα, ώστε να μη δίνει απλώς κάποια χρήματα υπέρ της φύσης, αλλά να αναμορφωθεί ώστε η φύση να βρίσκεται στο επίκεντρο των αξιών του».
Ο Ινδοβρετανός βιολόγος, εταίρος της βρετανικής Βασιλικής Εταιρείας (RoyalSociety) από το 2017, μιλάει για την τεράστια σημασία των τροπικών δασών για την υγεία του πλανήτη – και τονίζει κι αυτός την αξία της στήριξης των κοινοτήτων ιθαγενών που ζουν εκεί.
Το μήνυμα προς την Ελλάδα
Κλείνοντας, ρώτησα τον Κρενάκ αν έχει κάποιο μήνυμα για την Ελλάδα, ειδικά όσον αφορά την τουριστική ανάπτυξη και πώς συμφιλιώνεται με την προστασία της φύσης και της ταυτότητας. «Oταν η οικονομία μπαίνει ως άμεση προτεραιότητα, υποφέρει το φυσικό τοπίο, η βιοποικιλότητα, η ποιότητα του νερού… Υπάρχει μια ρήξη με τη φύση», απαντά. «Σέβομαι την Ελλάδα, είναι ένας αρχαίος πολιτισμός που έχει βρει τρόπο συνύπαρξης με τη νεωτερικότητα χωρίς να χάσει την ουσία του. Νομίζω πως πρέπει να δώσετε μεγαλύτερη αξία σε αυτό».
