«Ξέρετε, τα πρώτα γράμματα που άρχισα να λαμβάνω από το εξωτερικό όταν κυκλοφόρησε το άλμπουμ μου “Oxygène”, ήταν από Ελληνες θαυμαστές», λέει με ενθουσιασμό ο πρωτοπόρος Γάλλος συνθέτης Ζαν-Μισέλ Ζαρ στην ολιγόλεπτη συνομιλία μας μέσω Zoom. «Ετσι, δημιουργήθηκε για εμένα μια ιδιαίτερη σχέση με την Ελλάδα. Οποτε έρχομαι εδώ νιώθω σαν να βρίσκομαι στο σπίτι μου, γιατί η Ελλάδα είναι το σπίτι όλου του πλανήτη».
Γεννημένος το 1948 στη Λυών, ο νεαρός Ζαν-Μισέλ σπουδάζει μουσική στο Παρίσι, όπου ήδη από τη δεκαετία του ’60 πειραματίζεται με μαγνητοταινίες και λούπες. Σύντομα, συναναστρέφεται με τον Πιερ Σεφέρ και τον Στοκχάουζεν, συνθέτες οι οποίοι επηρεάζουν καθοριστικά την εξέλιξή του και τη μετέπειτα δημιουργία του «Oxygène» σε ένα μικρό στούντιο στο σπίτι του, το 1976.
«Η ηλεκτρονική μουσική, όταν ξεκίνησα, ήταν πραγματικά underground. Το “Oxygène” ήταν το πρώτο μη underground ηλεκτρονικό πρότζεκτ, καθώς και ένα από τα πρώτα άλμπουμ που άνοιξαν τον δρόμο για ένα νέο είδος, το οποίο τώρα, στον 21ο αιώνα, έχει γίνει από τα πιο δημοφιλή στον κόσμο. Δεν πρέπει όμως ποτέ να ξεχνάμε ότι η ηλεκτρονική μουσική γεννήθηκε στην Ευρώπη. Δεν έχει καμία σχέση με την τζαζ, το μπλουζ ή το ροκ. Προέρχεται από την κληρονομιά της κλασικής μουσικής. Γι’ αυτό η ευρωπαϊκή σκηνή της ηλεκτρονικής μουσικής είναι τόσο σημαντική», υπογραμμίζει εμφατικά.
Είναι σαφές ότι στη νέα ψηφιακή εποχή 3.0 που δημιουργείται αυτήν τη στιγμή, όλοι οι καλλιτέχνες, οι δημοσιογράφοι, οι συγγραφείς κ.ά. δικαιούμαστε ένα μερίδιο. Θα πρέπει να θεωρούμαστε συνεργάτες.
Φέτος συμπληρώνονται πενήντα χρόνια από την κυκλοφορία του άλμπουμ που τον καθιέρωσε και στο οποίο επιχείρησε, όπως σημειώνει, «μια γέφυρα μεταξύ του πειραματισμού και της ποπ κουλτούρας». Η επιτυχία του «Oxygène» τον αιφνιδίασε, όπως λέει, ακριβώς επειδή «ήταν τόσο διαφορετικό από οτιδήποτε άλλο κυριαρχούσε εκείνη την περίοδο». Είχε προηγηθεί άλλωστε η απόρριψη από πολλές δισκογραφικές, μέχρι να καταφέρει να βγει σε κυκλοφορία και να φτάσει τελικά στα 12 εκατομμύρια πωλήσεις.
Μεγαλειώδη σόου
Το όνομα του Ζαρ σύντομα συνδέθηκε και με τα μεγαλειώδη σόου, τα οποία σχεδιάζει αξιοποιώντας την αιχμή της τεχνολογίας, οπτικά εφέ και λέιζερ, με ρεκόρ θεατών σε πλατείες μεγάλων πρωτευουσών και σε εμβληματικά τοπόσημα ανά τον κόσμο. «Φιλοδοξώ να εκπλήσσω το κοινό κάθε φορά με μια νέα ιδέα», αναφέρει σχετικά με την επερχόμενη συναυλία του στην Αθήνα, στο πλαίσιο του Release Athens x SNF Nostos 2026. «Αυτή τη φορά, έχω χρησιμοποιήσει πολλά στοιχεία τεχνητής νοημοσύνης στον σκηνικό σχεδιασμό που θα δείτε, τα οποία εντάσσονται με τρόπο ποιητικό και οργανικό σε αυτό που θα παρουσιάσω, κάτι εντελώς καινούργιο σε σχέση με την προηγούμενη φορά που βρέθηκα στην Ελλάδα».
Ως καλλιτέχνης που από νωρίς πειραματιζόταν με τις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών και τη διάδοση της ηλεκτρονικής μουσικής, ο Ζαρ παρακολουθεί με μεγάλο ενδιαφέρον το νέο πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης. «Είναι ένα ακόμη εργαλείο, δεν πρόκειται να αντικαταστήσει κανέναν», μας καθησυχάζει. «Οι επόμενοι Κρίστοφερ Νόλαν, Ταραντίνο, Μπίλι Αϊλις, Μάιλς Ντέιβις δεν έχουν τίποτα να φοβηθούν, γιατί δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη αντλεί δεδομένα από το παρελθόν. Αυτό που κάνει όμως έναν καλλιτέχνη μοναδικό, είναι το να αξιοποιεί το παρελθόν για να δημιουργήσει κάτι νέο».
«Διευρυμένη φαντασία»
Συνηθίζει μάλιστα να κάνει ένα παιχνίδι με τα αρχικά «AI» (artificial intelligence), που για εκείνον ερμηνεύονται και ως «διευρυμένη φαντασία (augmented imagination)», καθώς βλέπει την ΑΙ ως ένα ουδέτερο εργαλείο που μπορεί κάποιος να αξιοποιήσει ευφάνταστα, όπως κάνει ο ίδιος εδώ και χρόνια με τα συνθεσάιζερ, τα plugins, τα λογισμικά. «Η ιδέα της ΑΙ δεν είναι καινούργια. Αποτελεί απλώς έναν διαφορετικό τρόπο προσέγγισης της δημιουργικής διαδικασίας», εξηγεί.
Θεωρεί όμως πως η έννοια της πνευματικής ιδιοκτησίας στη μουσική επαναπροσδιορίζεται αυτήν τη στιγμή λόγω της επέλασης της AI; «Ναι, έτσι νομίζω. Είμαι πρόεδρος της Διεθνούς Συνομοσπονδίας Εταιρειών Συγγραφέων και Συνθετών – CISAC εδώ και επτά χρόνια και ασχολούμαι ενεργά με το ζήτημα της πνευματικής ιδιοκτησίας», σημειώνει.
«Πιστεύω ότι θα ήταν δύσκολο να εφαρμοστεί στην τεχνητή νοημοσύνη το ίδιο σύστημα που ισχύει για τους συνθέτες σε σχέση με τις πλατφόρμες streaming, το YouTube ή οτιδήποτε άλλο, για έναν πολύ απλό λόγο: οι αλγόριθμοι δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσουν την πηγή του υλικού που αντλούν. Επομένως, πρέπει να προσεγγίσουμε αυτό το θέμα με διαφορετικό τρόπο. Χωρίς το περιεχόμενο των δημιουργών, ο αλγόριθμος τεχνητής νοημοσύνης δεν θα έχει την ίδια αξία. Είναι σαφές ότι στη νέα ψηφιακή εποχή 3.0 που δημιουργείται αυτή τη στιγμή, όλοι οι καλλιτέχνες, οι δημοσιογράφοι, οι συγγραφείς κ.ά. δικαιούμαστε ένα μερίδιο. Θα πρέπει να θεωρούμαστε συνεργάτες. Και αντί να προσπαθούμε να αποκτήσουμε τα δικαιώματα του δημιουργού ως συνέπεια αυτού που γίνεται από τον αλγόριθμο τεχνητής νοημοσύνης, θα πρέπει να συνάψουμε συμφωνία με αυτές τις εταιρείες. Νομίζω ότι αυτή θα είναι πιθανώς η ευκολότερη λύση. Είμαι αρκετά αισιόδοξος ως προς αυτό».
Σχεδόν πενήντα χρόνια μετά το ξεκίνημά του, ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ παραμένει άραγε ο ίδιος καλλιτέχνης με τον άνθρωπο που δημιούργησε τα πρώτα εκείνα θρυλικά άλμπουμ; «Η ερώτηση μου φέρνει στον νου κάτι που μου είχε πει ο Φεντερίκο Φελίνι: “Ζαν-Μισέλ, πίστευα ότι κάθε φορά έκανα μια εντελώς διαφορετική ταινία. Οταν κοιτάζω πίσω, όμως, νομίζω ότι πάντα έκανα την ίδια ταινία. Αυτό τελικά είναι που ονομάζουμε στυλ”. Ο,τι κι αν είναι, ό,τι κι αν κάνεις, δεν μπορείς να ξεφύγεις από τον εαυτό σου. Αυτή την περίοδο συνθέτω το νέο μου άλμπουμ, που θα κυκλοφορήσει του χρόνου. Πραγματικά πιστεύω ότι θα είναι πολύ διαφορετικό από όλα τα άλλα. Αλλά μάλλον όχι. Οχι τόσο πολύ», λέει γελώντας και μας δίνει ραντεβού σε λίγες ημέρες στην Αθήνα.
Η συναυλία του Ζαν-Μισέλ Ζαρ θα πραγματοποιηθεί στο Ξέφωτο του ΚΠΙΣΝ στις 22 Ιουνίου, στο πλαίσιο του Release Athens x SNF Nostos 2026.
