«Συλλέγω βιβλία καλλιτεχνών, το έργο των οποίων δεν εκτιμώ», μας λέει ο Ουρς Φίσερ. Πολύ νωρίς στη συζήτηση, καταλαβαίνεις ότι δεν του αρέσουν οι οριστικές κρίσεις και οι εύκολες παραδοχές· η αμφιβολία του ακονίζει τη σκέψη. «Θέλω να καταλάβω τι βλέπουν οι άλλοι που εγώ δεν μπορώ να δω».
Γεννημένος στη Ζυρίχη το 1973, ο Φίσερ συγκαταλέγεται εδώ και δύο δεκαετίες στους σημαντικότερους καλλιτέχνες της γενιάς του. Το έργο του –που έχει παρουσιαστεί τρεις φορές στην Μπιενάλε της Βενετίας και συμπεριλαμβάνεται σε μεγάλες δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές– διακρίνεται για τη διαρκή μεταμόρφωσή του, από τα κέρινα γλυπτά που λιώνουν μέχρι τα ζωγραφικά κολάζ και τις εγκαταστάσεις. Το ελληνικό κοινό τον γνώρισε καλύτερα το 2013, με το συμμετοχικό έργο «YES» που παρουσίασε στα Παλαιά Σφαγεία της Υδρας, κατόπιν πρόσκλησης του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ.
Συνεχίζει να μου μιλάει για την «περίεργη» συλλογή του, για τον Γουόρχολ, τον Χόκνεϊ και τον Σεζάν, ενώ προσπαθώ να πιάσω έναν κάποιον μορφασμό του, κάτι που να προδίδει υπεροψία σε αυτές τις δηλώσεις. Με προλαβαίνει: «Πολλές φορές μού παίρνει 10-20 χρόνια για να εκτιμήσω έναν καλλιτέχνη». Ξεκινάει με κέφι να «διαγράφει» σύσσωμη, σχεδόν, την ιστορική αβάν-γκαρντ… για να ανακαλέσει ύστερα από μελέτη και παρατήρηση. O Σαγκάλ του φαινόταν αρχικά φρικτός, o Καντίνσκι δυσνόητος, ο Κλέε τον ανατρίχιαζε όταν ήταν παιδί, ο Ντισάν, αν και τον θαύμαζε, του προκαλούσε θλίψη. «Κοίταζα ξανά τον Μιρό πρόσφατα. Ο τρόπος με τον οποίο μεγάλωσα με έκανε σχεδόν να τον συνδέω με τη διαφήμιση. Η γλώσσα του είχε περάσει παντού: σε γραφιστικά, ετικέτες, εικόνες κάθε είδους. Ενα μπλε φόντο, μια γραμμή, ένα μικρό κόκκινο σχήμα. Επηρέασε ολόκληρες γενιές καλλιτεχνών και, μαζί με αυτές, πυροδότησε μια πολύ κακή τέχνη. Τα κοιτάζεις όλα αυτά και σκέφτεσαι, τι απαίσιο πράγμα, μετά όμως στέκεσαι στα κεραμικά του, αφιερώνεις χρόνο και συνειδητοποιείς ότι κάποια από αυτά είναι πραγματικά εκπληκτικά. Το δύσκολο, λοιπόν, είναι να διαχωρίσεις τον Μιρό από όσα ενέπνευσε στους άλλους».
Ο Ευγένιος Ατζέ
Για τον Ευγένιο Ατζέ δεν χρειάστηκε να αναθεωρήσει· τον αγαπούσε πάντα, γι’ αυτό και έδωσε ως τίτλο στην πρώτη του ατομική έκθεση στην αθηναϊκή Gagosian το όνομα του Γάλλου φωτογράφου: «Eugène Atget». «Αυτό που ανακάλυψα είναι ότι τραβούσε φωτογραφίες ως υλικό αναφοράς για άλλους καλλιτέχνες. Ενα δέντρο, μια πόρτα, οτιδήποτε. Κάπως έτσι χρησιμοποιώ και εγώ τη φωτογραφία». Τον Ατζέ δεν τον απασχολούσε η αισθητική αξία του έργου του, ήθελε να συγκροτήσει ένα αρχείο εικόνων, υποστηρίζει. «Κι εγώ φωτογραφίζω πράγματα –βιτρίνες, δρόμους, επιγραφές, ανθρώπους–, δεν με ενδιαφέρει η όμορφη φωτογραφία, συλλέγω οπτικές πληροφορίες και μετά αυτές συγχωνεύονται σε ζωγραφικά έργα». Σχολιάζω ότι οι δυο τους αποτυπώνουν δύο τελείως διαφορετικούς κόσμους, το Παρίσι των τελών του 19ου αιώνα δεν έχει σχέση με το χαοτικό Λος Αντζελες του 21ου, οι ταχύτητες με τις οποίες συμβαίνουν πράγματα δεν είναι συγκρίσιμες. Διαφωνεί. Ο Ατζέ κουβαλούσε γυάλινες πλάκες και έστηνε τρίποδα σε όλο το Παρίσι, καταγράφοντας έναν κόσμο που άλλαζε βίαια. «Νομίζω ότι η εποχή του έμοιαζε με τη δική μας περισσότερο απ’ όσο φανταζόμαστε».
Αναρωτιέμαι τι είναι αυτό που τον έχει γοητεύσει στην πόλη όπου ζει μόνιμα με την οικογένειά του τα τελευταία χρόνια, ώστε να της αφιερώσει ένα σώμα δουλειάς. Εξηγεί ότι το Λος Αντζελες κυριαρχούσε στις συζητήσεις της εφηβείας του. Τα βράδια που δούλευε «πόρτα» στη Ζυρίχη, μαζί με έναν φίλο του, έκαναν ατελείωτες συζητήσεις για την πόλη των ταινιών δράσης, του Terminator αλλά και της underground κουλτούρας, των αχανών λεωφόρων και του ηλίου. Το 1994, σε ηλικία 21 ετών, επισκέφθηκε το Λος Αντζελες πρώτη φορά. Το 1999, όταν άρχισε να περνάει μεγαλύτερα διαστήματα στην πόλη, ξεκίνησε να τραβάει φωτογραφίες μέσα από το αυτοκίνητο, εν κινήσει. «Θυμάμαι πόσο ζωηρή εντύπωση μου είχε κάνει αυτό το μέρος. Στη Ζυρίχη, μια μεσαιωνική πόλη, στρίβεις σε μια γωνία και αμέσως φτάνεις κάπου, στο Λος Αντζελες ένιωθες ότι δεν φτάνεις πουθενά, ο ορίζοντας ήταν πάντα ανοιχτός», αναφέρει. Πάντως και σήμερα, το ανοιχτό πνεύμα, η αίσθηση του απρόβλεπτου και η επινοητικότητα είναι αυτά που τον κερδίζουν στην πόλη. «Πολλή από αυτήν την επινοητικότητα γεννήθηκε μέσα από τη δυσκολία και τη μοναξιά. Ανθρωποι έφτασαν σε μια νέα γη χωρίς τίποτα, η μουσική δεν κόστιζε τίποτα· μπορούσες να τραγουδήσεις ή να παίξεις ένα όργανο. Μέσα από αυτές τις συνθήκες γεννήθηκε τεράστια δημιουργικότητα».
Συγκρίνοντας την Αμερική με την Ευρώπη, επιμένει στην έννοια της παράδοσης. «Στην Ευρώπη υπάρχει τόση κουλτούρα παντού. Κάθε πόλη, κάθε φαγητό, κάθε συνήθεια κουβαλάει μια ιστορία. Σκέψου ένα παραδοσιακό πιάτο, δεν το έχεις επινοήσει εσύ. Στην καλύτερη περίπτωση είσαι ο θεματοφύλακάς του. Αν επιχειρήσεις να το πειράξεις, θα βρεθεί κάποιος να σου πει: «Αυτό το πιάτο φτιάχνεται έτσι». Γιατί θέλεις να το φτιάξεις διαφορετικά; Αυτό είναι το πιάτο».
Πίστευα ότι καλλιτέχνες είναι μόνο λίγοι άνθρωποι που έχουν πετύχει κάτι πραγματικά μεγάλο. Πλέον, αν κάποιος λέει ότι είναι καλλιτέχνης, σκέφτομαι: Ωραία. Είναι κάτι στο οποίο μπορείς να συμμετέχεις, δεν κοστίζει τίποτα.
Μοιάζει να κρατάει αποστάσεις από την αγκύλωση της Ευρώπης με το παρελθόν· η αβεβαιότητα είναι καλύτερος οδηγός, επισημαίνει. «Μερικές φορές είναι καλό να μην ξέρεις, να μην έχεις εκπαιδευτεί, αυτό σε οδηγεί σε διαφορετικά μονοπάτια. Μεγάλωσα σε ένα περιβάλλον όπου τα πάντα είχαν τη θέση τους, δεν με ωφέλησε. Ακόμη και σήμερα απολαμβάνω να μη γνωρίζω πού ακριβώς ανήκουν τα πράγματα». Αναρωτιέμαι αν υπήρξε κάποια συγκεκριμένη στιγμή που κατάλαβε με βεβαιότητα ότι ο χώρος του είναι η τέχνη. Μήπως μετά την πρώτη του έκθεση; Αφού πούλησε το πρώτο έργο; «Οχι, την πρώτη μου έκθεση την έκανα 21 ετών, αλλά ούτε τότε αισθάνθηκα καλλιτέχνης. Πριν από αυτό, απλώς έφτιαχνα πράγματα. Για φίλους, για θέατρα, για όποιον χρειαζόταν κάτι», λέει. Για χρόνια μάλιστα δυσκολευόταν να χρησιμοποιήσει τη λέξη για τον εαυτό του. «Πίστευα ότι καλλιτέχνες είναι μόνο λίγοι άνθρωποι που έχουν πετύχει κάτι πραγματικά μεγάλο». Σήμερα το βλέπει αλλιώς. «Αν κάποιος λέει ότι είναι καλλιτέχνης, σκέφτομαι: Ωραία. Είναι κάτι στο οποίο μπορείς να συμμετέχεις, δεν κοστίζει τίποτα. Δεν χρειάζεσαι εκπαίδευση, εμένα η μόνη μου εκπαίδευση είναι η φωτογραφία. Μπορείς απλώς να μπεις μέσα σε αυτό το πράγμα που κινείται εδώ και χιλιάδες χρόνια και να είσαι μέρος του».
Ζωγράφος ή γλύπτης
Κοιτάζω τα νέα έργα που θα παρουσιάσει στην Αθήνα –πολυεπίπεδα κολάζ εικόνων, φωτογραφικών θραυσμάτων, ζωγραφικών χειρονομιών και ψηφιακών επεξεργασιών– και του ζητώ να μου πει πώς συστήνεται: ως ζωγράφος ή ως γλύπτης; «Το κολάζ είναι η μορφή τέχνης του 20ού αιώνα, είναι ένας τρόπος να συμπυκνώσεις διαφορετικές εμπειρίες στον ίδιο χώρο. Εγώ μεγάλωσα μέσα στη λογική της συνύπαρξης ετερόκλητων εικόνων. Ωστόσο, νομίζω πώς δουλεύω περισσότερο στις τρεις διαστάσεις. Στη γλυπτική ανταγωνίζεσαι την πραγματικότητα. Ανταγωνίζεσαι τον φυσικό χώρο που καταλαμβάνει ένα αντικείμενο πάνω στον πλανήτη. Σε αντίθεση με έναν πίνακα, όπου, αν δεν είναι καλός, μπορείς να τον καμουφλάρεις με ένα φόντο από πίσω ή με ένα βάζο με λουλούδια στο πλάι, με το γλυπτό εκτίθεσαι ανεπανόρθωτα. Αν το γλυπτό είναι κακό, δεν μπορεί να κρυφτεί».
Από 9/6 έως 12/9, Gagosian, Αναπήρων Πολέμου 22.
