Κορυφαίος νομικός, προσωπικότητα που έχει ταυτίσει το όνομά του με το Αστικό Δίκαιο στην Ελλάδα, έχοντας διαγράψει μια σπουδαία διαδρομή ως μάχιμος δικηγόρος, πανεπιστημιακός δάσκαλος και ακαδημαϊκός. Ο «εμπνευστής» του νέου Κληρονομικού Δικαίου Απόστολος Γεωργιάδης, ομότιμος και επίτιμος καθηγητής της Νομικής Σχολής Αθηνών, μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και πρώτος πρόεδρος της Ενωσης Αστικολόγων Ελλάδος, συγκαταλέγεται εδώ και δεκαετίες στις πλέον εμβληματικές μορφές της ελληνικής νομικής επιστήμης.
Η αγάπη για τα νομικά και η εντυπωσιακή ακαδημαϊκή πορεία ενός παιδιού της επαρχίας, που μεγάλωσε «στα δύσκολα χρόνια του πολέμου και του Εμφυλίου», όπως λέει ο ίδιος, ξεκινάει από τα πρώτα χρόνια της ζωής του στην Καλαμάτα, παρακολουθώντας τον πατέρα του στα δικαστήρια της περιοχής. Αργότερα, η επαφή του με σπουδαίους δασκάλους διαμόρφωσαν καθοριστικά την πορεία του. Θυμάται ιδιαίτερα τον καθηγητή Ιωάννη Σόντη, ο οποίος τον παρότρυνε να μάθει γερμανικά και του χάρισε ένα γερμανικό νομικό βιβλίο. «Να προσπαθώ με το λεξικό να διαβάζω μία μία λέξη να καταλάβω τι είναι… ιδίως δε ότι μου έκανε ο καθηγητής μου την τιμή να μου δώσει βιβλίο, μου έδωσε μεγάλη χαρά», θυμάται. Πτυχία με άριστα και υποτροφίες, οδήγησαν το 1962 στην ανακήρυξή του σε διδάκτορα της Νομικής Σχολής του Μονάχου. «Με κράτησαν στη Γερμανία, με έκαναν καθηγητή αλλά εγώ αναρωτιόμουν… γιατί να διδάσκω τα Γερμανόπουλα; Δεν θα ήταν καλύτερα να διδάξω στην Ελλάδα;».
Μια ομιλία του το 2023 στο αμφιθέατρο του Μουσείου της Ακρόπολης, στην οποία υπογράμμιζε εμφατικά ότι «το Οικογενειακό Δίκαιο είχε αλλάξει δέκα φορές από τη μεγάλη μεταρρύθμιση του 1983 έως σήμερα», ενώ το Κληρονομικό Δίκαιο παρέμενε καθηλωμένο στις αντιλήψεις του 1946, βρήκε ευήκοα ώτα στο υπουργείο Δικαιοσύνης. Ο πρόεδρος της επιτροπής για την αναμόρφωση του Κληρονομικού Δικαίου, που πλέον είναι νόμος του κράτους (5303/2026), στη συνέντευξή του στην «Κ» μιλάει για τις μεγάλες αλλαγές.
– Το Κληρονομικό Δίκαιο παρέμεινε «ανέγγιχτο» για σχεδόν οκτώ δεκαετίες. Τι ήταν αυτό που κατέστησε πλέον επιτακτική την αναμόρφωσή του;
– Οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Δεν είναι πλέον αυτό που ξέραμε το 1946. Δεν υπάρχει η ευρεία οικογένεια με γονείς, παππούδες, φίλους. Σήμερα είναι η πυρηνική οικογένεια. Υπάρχουν άλλες μορφές συμβίωσης που διαφέρουν πολύ. Και αυτές οι οικογένειες μέχρι σήμερα ήταν αρρύθμιστες. Ο νόμος δεν τις προβλέπει πουθενά. Αλλο ένα πρόβλημα ήταν οι συγκυριότητες. Να γινόμαστε όλοι συγκύριοι επί όλων, με αποτέλεσμα πολλά ακίνητα να απαξιώνονται, να ερημώνονται, ενώ επιχειρήσεις οι οποίες κληρονομούνται από περισσότερους κληρονόμους, οι οποίοι τσακώνονται ως προς τη διοίκηση, να κλείνουν ή να καταστρέφονται.
– Θα σταχυολογήσετε κάποιες βασικές αλλαγές;
– Νομίζω φτιάξαμε έναν νόμο που θα διευκολύνει τη ζωή των πολιτών. Ενισχύσαμε τον ή τη σύζυγο, δίνοντας τη δυνατότητα να ζητήσει επικαρπία σε ακίνητο και όχι μόνο συγκυριότητα. Δώσαμε επίσης δικαιώματα στον σύντροφο ζωής, αλλά με ασφαλιστικές δικλίδες, ώστε να αποδεικνύεται πραγματική κοινή ζωή. Ετσι, όταν δεν υπάρχουν σύζυγος, σύντροφος με σύμφωνο συμβίωσης ή συγγενείς, ο σύντροφος μπορεί να προηγείται του Δημοσίου στην κληρονομική διαδοχή. Παράλληλα, μετατρέψαμε τη νόμιμη μοίρα σε ενοχική αξίωση, ώστε να αποφεύγονται οι ακούσιες συνιδιοκτησίες και να ενισχύεται η πραγματική βούληση του διαθέτη.
– Τι είναι ο θεσμός των κληρονομικών συμβάσεων που εισήχθη πλέον στο Κληρονομικό Δίκαιο και ποια ζητήματα λύνει για τον πολίτη;
– Ηταν πρόβλημα η απόλυτη απαγόρευση των κληρονομικών συμβάσεων. Θυμάμαι έναν ξενοδόχο που ήθελε να αφήσει το ξενοδοχείο στην κόρη του, η οποία εργαζόταν ήδη στην επιχείρηση, αλλά ταυτόχρονα να βοηθήσει οικονομικά τον γιο του από προηγούμενο γάμο να ξεκινήσει τη δική του επαγγελματική πορεία. Τότε δεν μπορούσε να το κάνει. Με τον νέο νόμο θα μπορεί με μια σύμβαση να συμφωνήσει να αφήσει μετά τον θάνατό του την επιχείρηση στο κορίτσι και ταυτόχρονα να δώσει σήμερα στον γιο του ένα ποσό για να ξεκινήσει ένα επαγγελματικό βήμα. Με το νέο πλαίσιο θα μπορεί με συμβολαιογραφική σύμβαση να ρυθμίζει δεσμευτικά την περιουσία του όσο ζει και να μη στηρίζονται όλα αποκλειστικά σε μια διαθήκη που ανακαλείται ανά πάσα στιγμή.
«Δεν υπάρχει σήμερα η ευρεία οικογένεια με γονείς, παππούδες, φίλους, αλλά η πυρηνική οικογένεια. Υπάρχουν μορφές συμβίωσης που διαφέρουν πολύ. Και αυτές οι οικογένειες ήταν αρρύθμιστες».
– Από τις 28 συνεδριάσεις της επιτροπής, υπήρξε κάποια «δύσκολη» στην οποία καταγράφηκαν μεγάλες διαφωνίες;
– Eνα θέμα το οποίο μας βασάνισε ήταν αυτό της ευθύνης του κληρονόμου για τα χρέη της κληρονομιάς. Εκεί υπήρχαν απόψεις που έλεγαν ότι πρέπει να λάβουμε υπόψη μας, όχι μόνο τους κληρονόμους, αλλά και τους δανειστές, οι οποίοι πολλές φορές είναι τράπεζες, διότι τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά έχουν με τον χρόνο μεταλλαχθεί σε υπερχρεωμένες κληρονομιές. Αυτό ήταν ένα θέμα το οποίο μας έφερε σε όρια περίπου διχασμού της επιτροπής. Γίνονταν συνεδρίες, πολλές φορές ωριαίες, με συζητήσεις αλλά σε επίπεδο βεβαίως ευγενικό. Οταν μετουσιώσαμε τις αποφάσεις της ευρείας επιτροπής σε κείμενο νόμου, συνεδριάσαμε ξανά, τα ανακοινώσαμε και συμφωνήσαμε. Με το νέο πλαίσιο, ο κληρονόμος δεν θα ευθύνεται πλέον με τη δική του περιουσία για τα χρέη της κληρονομιάς, παρά μόνον εάν επιλέξει ρητώς να το κάνει και οι υποχρεώσεις προς τους πιστωτές θα καλύπτονται από το ενεργητικό της κληρονομιάς.
– Υπάρχουν ρυθμίσεις που έχουν ιδιαίτερη αξία κι έχουν περάσει κάτω από το «ραντάρ»;
– Υπάρχουν μερικές ρυθμίσεις που δεν είναι τόσο σημαντικές, αλλά παρά ταύτα έχουν μια σημασία. Σήμερα, με τη μεγέθυνση του ορίου ζωής των ανθρώπων, η τάση παγκοσμίως είναι οι μεγάλοι άνθρωποι να πεθαίνουν στα σπίτια τους, να μη βασανίζονται σε γηροκομεία ή σε περιβάλλοντα εκτός σπιτιού. Αυτό προϋποθέτει να υπάρχει βοηθός. Αυτός ο οποίος αφιερώνει τον χρόνο και τη φροντίδα του χωρίς να έχει νομική υποχρέωση. Οταν κάποιος, είτε συγγενής είτε εξωτικός, αφιερώνει τον χρόνο του για να φροντίσει έναν άνθρωπο μεγάλης ηλικίας, τότε αυτός να μπορεί να πάρει ένα κομμάτι από την περιουσία του κληρονομουμένου. Και προβλέψαμε τη λεγόμενη εκ του νόμου κληροδοσία για τον φροντιστή. Αυτό είναι ένας νεωτερισμός.
– Μελετήσατε νομοθεσία άλλων κρατών; Υιοθετήσατε ρυθμίσεις τους;
– Λάβαμε υπόψη μας μεταρρυθμίσεις άλλων κρατών και όπου κρίναμε ότι ήταν χρήσιμες τις ακολουθήσαμε. Δεν υιοθετήσαμε όμως ρυθμίσεις μόνο επειδή εφαρμόζονται στο εξωτερικό. Για παράδειγμα, σε κάποιες χώρες καταργήθηκε η νόμιμη μοίρα των γονέων, λόγω της αύξησης του προσδόκιμου ζωής. Εμείς είδαμε ότι η κατάργηση της νόμιμης μοίρας για τους γονείς, ακόμη κι αν δεν έχει πλέον μεγάλη πρακτική σημασία, θα ήταν κάτι αντίθετο προς την οικογένεια όπως υπάρχει στην Ελλάδα, όπου νέοι άνθρωποι ζουν ακόμη με τους γονείς τους. Θα ηχούσε παράξενα.
– Η κατάργηση της ιδιόγραφης διαθήκης είχε τελικά τεθεί ως θέμα ή δεν υπήρξε ως σκέψη;
– Οχι. Εδώ πρέπει να πούμε ότι έγινε μία παρανόηση. Εμείς προσπαθήσαμε να δούμε εάν υπήρχε τρόπος να αντικαταστήσουμε την ιδιόγραφη διαθήκη με την ψηφιακή. Και πράγματι ψάξαμε, ήρθαμε σε επαφή και με πρεσβείες ξένων κρατών. Δεν είδαμε πουθενά να μπορούμε να αντικαταστήσουμε την ιδιόγραφη διαθήκη με την ψηφιακή. Η προσπάθεια ήταν να αντικαταστήσουμε την ιδιόγραφη διαθήκη, που είναι η πιο απλή διαθήκη.
– Και η πιο προβληματική ίσως;
– Η ιδιόγραφη διαθήκη ήταν πάντοτε ο μεγάλος «ασθενής» του κληρονομικού μας δικαίου. Πολλές φορές συντάσσονταν πλαστές διαθήκες για να αποφύγουν οι κληρονόμοι τη διπλή φορολόγηση – και φόρο αποδοχής κληρονομιάς και φόρο διανομής. Πείσαμε το υπουργείο Οικονομικών, που πάντοτε δεν θέλει να χάνει φόρους, να είναι ενιαίος ο φόρος, δηλαδή με την αποδοχή να μπορούμε να κάνουμε και διανομή, να μην έχουμε δύο φορές φόρο και να εξαλείψουμε αυτό το φαινόμενο της με «καλή θέληση» πλαστής διαθήκης. Από εκεί και πέρα, για τις πραγματικά πονηρές περιπτώσεις βάλαμε ασφαλιστικές δικλίδες, όπως η υποχρεωτική κατάθεση της ιδιόγραφης διαθήκης σε συμβολαιογράφο προς φύλαξη. Προσπαθήσαμε όμως να περιορίσουμε το φαινόμενο όσο περισσότερο μπορούμε.
Η υπερνομοθέτηση δεν είναι ξένη προς τη νοοτροπία του Eλληνα
Με τη νηφαλιότητα του πανεπιστημιακού δασκάλου και τη ματιά ενός ανθρώπου που έχει διατρέξει επί δεκαετίες το σύνολο σχεδόν της ελληνικής νομικής πραγματικότητας, ο καθηγητής Απόστολος Γεωργιάδης δίνει τη δική του οπτική για την υπερνομοθέτηση, την κριτική στη Δικαιοσύνη, τις νομικές σχολές των μη κρατικών πανεπιστημίων, την επέλαση της τεχνητής νοημοσύνης στο δικηγορικό επάγγελμα, αλλά και τη συνταγματική αναθεώρηση.
– Θεωρείτε ότι η συνεχής παραγωγή νέων ρυθμίσεων συμβάλλει στην προσαρμογή του δικαίου στις σύγχρονες ανάγκες ή τελικά υπονομεύει την ασφάλεια δικαίου;
– Η υπερνομοθέτηση δεν είναι ξένη προς τη νοοτροπία του Eλληνα, ο οποίος συχνά προσπαθεί να βρει «παραθυράκια» σε κάθε ρύθμιση, ενώ ο νομοθέτης απαντά με ακόμη περισσότερους νόμους. Είναι ένας φαύλος κύκλος. Παλαιότερα ο νόμος ερμηνευόταν κυρίως από τη νομολογία και δεν υπήρχε η ανάγκη συνεχών παρεμβάσεων. Είναι σημείο των καιρών. Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, χρειάζεται ορθότερη νομοθέτηση, χωρίς περιθώρια παρερμηνείας, ώστε ο πολίτης να έχει έναν νόμο σαφή, κατανοητό και εφαρμόσιμο.
– Επιδέχονται κριτική οι δικαστικές αποφάσεις;
– Οχι μόνο επιδέχονται, αλλά επιβάλλεται να δέχονται κριτική. Αλίμονο. Αρκεί να εκφράζεται με ευπρέπεια και αντικειμενικότητα. Αν είναι λίβελος δεν μιλάμε για κριτική δικαστικής απόφασης. Κάθε πράξη ανθρώπινη πρέπει να είναι δεκτική κρίσεως, ακόμη και αυστηρής.
– Η ίδρυση νέων νομικών σχολών μη κρατικών πανεπιστημίων στη χώρα μας μπορεί να ενισχύσει την ποιότητα των σπουδών και τον ακαδημαϊκό ανταγωνισμό ή εγκυμονεί κινδύνους για το επίπεδο της νομικής κατάρτισης;
– Ημουν αντίθετος με την ίδρυσή τους πριν μεταρρυθμιστεί το άρθρο 16 του Συντάγματος. Δεν νομίζω ότι τιμά τη νομική επιστήμη και δεν τιμά το Συμβούλιο της Επικρατείας η σχετική απόφαση που εξέδωσε για το θέμα αυτό. Επρεπε να μεταρρυθμιστεί και μετά να μιλήσουμε για ξένα πανεπιστήμια. Τώρα, τι νομικούς θα βγάλουν οι νομικές σχολές, είναι ακόμη νωρίς να το πούμε. Δεν νομίζω ότι είχαμε έλλειψη νομικών. Οι τρεις νομικές σχολές ήταν υπεραρκετές.
– Πώς φαντάζεστε το δικηγορικό επάγγελμα σε δέκα χρόνια υπό την επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης;
– Η δικηγορία έχει γίνει πολύ πιο δύσκολη λόγω της πολυνομίας. Ο δικηγόρος πλέον δεν μπορεί να συμβουλεύσει τον εντολέα του χωρίς προηγουμένως να ανατρέξει σε νόμους και νομολογία. Πιστεύω ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα βοηθήσει σημαντικά τον νομικό στην αναζήτηση πηγών, αποφάσεων και βιβλιογραφίας, λειτουργώντας ως εργαλείο. Αυτό θα βοηθήσει και τον δικαστή, αλλά δεν νομίζω ότι μπορεί ποτέ η τεχνητή νοημοσύνη να υποκαταστήσει τη δικαστική κρίση. Ποτέ δεν μπορεί να βγάλει απόφαση.
– Εχει ανοίξει ήδη η συζήτηση για τη συνταγματική αναθεώρηση, με προτάσεις για 30 άρθρα. Χρειάζεται τόσο εκτεταμένο «λίφτινγκ» ή πολλά ζητήματα λύνονται απλώς με σωστή νομοθέτηση;
– Αυτά τα οποία διάβασα ότι προτείνει η Νέα Δημοκρατία δεν είναι σοβαρά. Το Σύνταγμα είναι η κορωνίδα της νομοθεσίας μας. Πρέπει να είναι σαφές, ολιγόλογο, κατανοητό και να μην μπαίνει σε λεπτομέρειες. Ο,τι μπορεί να λυθεί με νόμο δεν είναι ανάγκη να ρυθμιστεί στο Σύνταγμα.
