«Τι δουλειά έχει ένας Γιάνκης από το Κονέκτικατ στην Αυλή του Βασιλιά Αρθούρου;». Το ομότιτλο βιβλίο του Μαρκ Τουέιν είχα στο μυαλό μου λίγο πριν συνδεθούμε, μέσω Zoom, με τον καθηγητή Λάρι Κρέιμερ, πρόεδρο και αντιπρύτανη του περίφημου The London School of Economics and Political Science (LSE) από τον Απρίλιο του 2024.
Ενας Αμερικανός πανεπιστημιακός με ειδίκευση στις νομικές επιστήμες, επικεφαλής ενός εμβληματικού εκπαιδευτικού ιδρύματος στη Βρετανία. Οπότε, με το που εμφανίστηκε στην οθόνη μου, του το ανέφερα. Γέλασε αμέσως και διευκρίνισε: «Ναι, με τη διαφορά ότι εγώ είμαι από το Σικάγο, Θεός φυλάξοι!».
Από το 1895
Ενας Αμερικανός επικεφαλής σε ένα ίδρυμα με μακρά παράδοση σοσιαλιστικού προσανατολισμού. Το LSE ιδρύθηκε το 1895 από την περίφημη Fabian Society, κύκλο Βρετανών διανοουμένων που είχε στόχο τη διάδοση των σοσιαλιστικών αξιών όχι διά της βίας, αλλά μέσω της μεταρρυθμιστικής οδού. «Οι Fabian», λέει ο Λάρι Κρέιμερ, «διέφεραν από τους άλλους σοσιαλιστές ως προς το ότι πίστευαν πως ο κόσμος μπορεί να αλλάξει μέσα από την πειθώ και την παιδεία. Το πανεπιστήμιο αυτό δεν προέταξε ποτέ μια συγκεκριμένη ιδεολογία από αυτήν τη σκοπιά και οι άνθρωποι που ήταν εδώ κατά καιρούς προέρχονταν από πολύ διαφορετικά σημεία αφετηρίας. Αυτό που το έχει κάνει να ξεχωρίζει εδώ και πολλές δεκαετίες είναι ότι ήταν και παραμένει σοβαρό πνευματικό εκπαιδευτικό ίδρυμα, ανοιχτό σε όλες τις απόψεις. Ισως αυτό να ανταποκρίνεται στη διαδεδομένη άποψη ότι αριστερός σημαίνει και ανοιχτός».
Πράγματι, αυτή είναι η θεωρία μολονότι η Ιστορία έχει δείξει ότι όποτε η ριζοσπαστική Αριστερά έγινε εξουσία, αυτό το «ανοιχτό» ήταν η πρώτη απώλεια. Ο Λάρι Κρέιμερ σχολιάζει αυτήν την πτυχή πιο γενικά: «Είτε η Δεξιά είτε η Αριστερά πάρει την εξουσία, αυτά τα προβλήματα παρουσιάζονται. Νομίζω ότι έχει να κάνει με την εξουσία».
Οι δύο αντίθετοι πόλοι, λοιπόν, μια έννοια που μας γυρίζει σε ένα από τα βασικά θέματα της ομιλίας του Κρέιμερ στο πρόσφατο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών: τον ρόλο της παιδείας στην εποχή του διπολισμού, ακόμη κι αν δεν είναι η παραδοσιακή αντιπαλότητα Δεξιάς και Αριστεράς.
«Οι φοιτητές έρχονται σε εμάς και η αποστολή η δική μας είναι να τους δώσουμε να καταλάβουν ότι δεν υπάρχει μέλλον προς αυτήν την κατεύθυνση. Οτι έτσι δεν μπορεί να υπάρξει πρόοδος, ότι πρέπει να μορφωθούν αλλά να μην εγκαταλείψουν τις ιδέες τους ή τα πάθη τους, να ξέρουν πώς να συνδιαλέγονται με ανθρώπους που έχουν ριζικά αντίθετες ιδέες, διότι ο κόσμος είναι γεμάτος από αυτές τις διαφορές αντιλήψεων. Εάν καταφέρουμε να διδάξουμε αυτό ουσιαστικά, τότε ίσως να μπορέσουμε να προετοιμάσουμε τον κόσμο για την επόμενη γενιά ηγετών. Και όχι μόνο στη Βρετανία, παντού. Ετσι μπορούμε να συμβάλουμε όλοι μαζί στην πρόοδο».
Ο αντίκτυπος του Brexit
Καθώς τον ακούω να μιλάει, φέρνω στον νου μου τις γενιές εκείνες των φοιτητών, και από την Ελλάδα, που στα τέλη της δεκαετίας του ’80 και σε εκείνη του ’90 συνέρρεαν σε βρετανικά πανεπιστήμια δίχως να χρειάζεται να πληρώσουν δίδακτρα για το προπτυχιακό τους πρόγραμμα: η εποχή που η Βρετανία ήταν ακόμη μέλος της Ε.Ε.
Η αποστολή του LSE – Αυτό που εμείς πρέπει να κάνουμε είναι τη δουλειά μας όσο καλύτερα μπορούμε για να γίνει ο κόσμος καλύτερος και η αποστολή ιδρυμάτων όπως το LSE είναι να προετοιμάσουν τον νέο άνθρωπο προς αυτήν την κατεύθυνση.
«Το Brexit», επισημαίνει ο Κρέιμερ, «είχε αντίκτυπο σε όλη τη Βρετανία σε πάρα πολλούς τομείς. Οσον αφορά εμάς εδώ, ναι, πολλά πράγματα που βρίσκονταν σε εξέλιξη σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ενωση διακόπηκαν απότομα. Αποτελούσαμε κομμάτι ενός ευρύτατου προγράμματος επιχορηγήσεων σπουδών, φοιτητικής κινητικότητας κ.τ.λ. και όλα κατέρρευσαν. Τώρα όμως βρίσκονται και πάλι σε μια συνθήκη ανασύνταξης. Εχουμε ξαναγίνει μέλος του Horizon (σ.σ. πρόγραμμα επιχορήγησης ερευνητικών σπουδών από την Ε.Ε.) και ξαναμπαίνουμε στο Erasmus. Το LSE διατήρησε τη συμμετοχή του στο πρόγραμμα Civica, το οποίο είναι μια ομοσπονδία ευρωπαϊκών πανεπιστημίων με ειδίκευση στις κοινωνικές επιστήμες. Παρ’ όλα αυτά, σε επίπεδο σπουδών, βίζας, διδάκτρων κ.τ.λ. έγιναν όλα πολύ πιο δύσκολα. Οπως ήταν αναμενόμενο, στην αρχή η πτώση των εισακτέων ήταν δραματική. Αλλά τώρα αυξάνεται και πάλι. Οπωσδήποτε, για όλους τους φοιτητές που έπεσαν πάνω στο Brexit το οικονομικό σοκ ήταν τεράστιο. Φοιτητές που την προηγούμενη χρονιά έπρεπε να πληρώσουν 9.000 λίρες είδαν αυτούς που τους διαδέχθηκαν να πρέπει να πληρώσουν 20.000 και 30.000 λίρες. Οπότε αμέσως τίθεται το εύλογο, όσο και κρίσιμο, ερώτημα: Είμαστε ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα μακριά από τις πατρίδες τους, αξίζει αυτό το οικονομικό τίμημα για τις σπουδές τους; Οσον αφορά τη δική μου δουλειά, η μεγάλη πρόκληση είναι να αναζητώ χρηματοδοτήσεις για υποτροφίες. Αυτό είναι ζωτικής σημασίας προκειμένου να προσελκύσουμε τους άριστους να κάνουν αίτηση σε εμάς και να αξιοποιήσουν αυτό που μπορούμε να προσφέρουμε. Εμείς θέλουμε να έρθουν, αυτοί θέλουν να έρθουν – δεν μπορούν όμως διότι δεν έχουν τα χρήματα και εμείς δεν μπορούμε να τους υποστηρίξουμε. Που σημαίνει ότι προσπαθώ αδιάκοπα να εξασφαλίζω υποτροφίες μέσω αποφοίτων μας σε άλλα μέρη, ώστε να καταστεί εφικτό φοιτητές από όλο τον κόσμο να σπουδάσουν εδώ».
Ολος ο κόσμος εδώ
Ο Λάρι Κρέιμερ δείχνει να έχει απόλυτη επίγνωση ποιου ιδρύματος είναι επικεφαλής αυτή τη στιγμή. «Δεν υπάρχει άλλο πανεπιστήμιο στον κόσμο σαν το LSΕ. Για να μην παρεξηγούμαι, δεν λέω πως είναι το καλύτερο παγκοσμίως, διότι δεν ξέρω τι πάει να πει αυτό. Είναι όμως ένα εξαιρετικά ιδιαίτερο μέρος σπουδών, διότι όλος ο κόσμος βρίσκεται εδώ. Εννοώ, έχουμε σε κάθε τάξη ανθρώπους από 150 χώρες απ’ όλο τον κόσμο. Αυτό δημιούργησε ένα πολύ ειδικό εκπαιδευτικό περιβάλλον στην καρδιά του Λονδίνου. Είναι στ’ αλήθεια ένα εκπληκτικό εκπαιδευτικό περιβάλλον, που δεν θα βρεις σε κανένα άλλο πανεπιστήμιο. Για τα νέα παιδιά μια τέτοια εμπειρία είναι ανεκτίμητη. Το πανεπιστήμιο καλλιεργεί τις παραδοσιακές του αξίες και την ίδια στιγμή επικεντρώνεται σε όλα τα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα ο κόσμος – και όλα είναι ζητήματα κοινωνικών επιστημών».
Οταν του αναφέρω τη γνωστή κινεζική παροιμία «την κατάρα μου να έχεις να ζήσεις σε ενδιαφέρουσα εποχή», βάζει τα γέλια. «Ξέρετε», μου λέει γελώντας, «αυτόν τον αφορισμό επινόησε ένας συνεργάτης του Μπόμπι Κένεντι ο οποίος του έγραφε τις ομιλίες!».
Πάει άλλος ένας αστικός μύθος. «Και λοιπόν;», παρεμβαίνει ξανά. «Τι σημασία έχει αν είναι κινεζική ή όχι; Λέει κάτι ουσιαστικό. Και, σε κάθε περίπτωση, αυτή είναι μια φανταστική εποχή για να βρίσκεσαι σε ένα μέρος σαν το LSE, διότι μπορεί να σου δώσει τα εφόδια μέσω της παιδείας να καταλάβεις τι γίνεται και να αναπτύξεις μια αισιοδοξία ώστε τα πράγματα να γίνουν καλύτερα».
Η ορθή χρήση της ΑΙ – Σήμερα η ΑΙ αλλάζει τους όρους βάσει των οποίων εκπαιδεύονται οι φοιτητές. Είναι πρόκληση, αλλά και ευκαιρία. Το να τη χρησιμοποιείς όχι για να «κόψεις δρόμο», αλλά για να βελτιωθείς εσύ ο ίδιος, είναι καλή ιδέα για όλους μας.
Του λέω ότι κι εκείνος ακούγεται πολύ αισιόδοξος. «Εξαρτάται από την ημέρα που θα με πετύχετε», αποκρίνεται. «Υπάρχει μια πολύ γνωστή ρήση του Καρλ Πόπερ, ενός από τους πιο διάσημους καθηγητές μας: η αισιοδοξία είναι καθήκον. Θέλω να πω, ο κόσμος θα συμβεί έτσι κι αλλιώς. Αυτό που εμείς πρέπει να κάνουμε είναι τη δουλειά μας όσο καλύτερα μπορούμε για να γίνει καλύτερος και η αποστολή ιδρυμάτων όπως το LSE είναι να προετοιμάσουν τον νέο άνθρωπο προς αυτήν την κατεύθυνση. Να υπενθυμίσω εδώ ότι ο κόσμος δεν ήταν πάντοτε έτσι. Που σημαίνει ότι δεν πρέπει να είναι έτσι. Τίποτα δεν είναι προκαθορισμένο. Ολα εξαρτώνται από τις επιλογές που κάνουμε ως κοινωνία. Ενα άτομο μόνο του δεν μπορεί να επηρεάσει πολλούς, αλλά το ίδιο δεν ισχύει με την ψήφο; Η ψήφος σου μάλλον δεν θα επηρεάσει το αποτέλεσμα των εκλογών, αλλά θα πας να ψηφίσεις».
Ενα άλλο ζήτημα που ο Λάρι Κρέιμερ έθιξε στους Δελφούς ήταν η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαίδευση. «Είναι πρόκληση, αλλά είναι και ευκαιρία», τονίζει. «Θυμηθείτε την εφεύρεση του τυπωμένου χαρτιού, του βιβλίου. Η ανακάλυψη του πανεπιστημιακού εγχειριδίου για τους φοιτητές. Μπορώ να φανταστώ πανικόβλητους μοναχούς να λένε: Πω πω, οι άνθρωποι πια δεν θα μπορούν να συγκεντρωθούν και να απομνημονεύσουν όπως παλιά κ.ο.κ. Σήμερα η ΑΙ αλλάζει τους όρους βάσει των οποίων εκπαιδεύονται οι φοιτητές, όπως επίσης θα αλλάξει τις δουλειές που θα αναζητήσουν αργότερα. Θα αλλάξει όλες τις ερωτήσεις που θέτουν στον εαυτό τους, οπότε αυτό είναι κάτι που θα πρέπει να δουλέψουμε μαζί τους. Είμαστε ακόμη στην αρχή. Αλλά όπως και όλες οι άλλες τεχνολογίες, σταδιακά και η ΑΙ θα αποτελέσει κομμάτι της ζωής μας. Σε τελική ανάλυση, είναι όπως όταν ένας φοιτητής μας πει ότι θέλει να τρέξει στον μαραθώνιο. Τι θα του πούμε; Οτι πρέπει να προπονηθεί σκληρά, ότι θα πρέπει να εξωθήσει τον εαυτό του στα όριά του. Η μόρφωση, η παιδεία, δεν διαφέρουν ως προς αυτό. Αν πάει να γίνει μαραθωνοδρόμος «κόβοντας δρόμο» (taking shortcuts), που είναι αυτό που προσφέρει ουσιαστικά η ΑΙ, δεν θα είναι καλή ιδέα για τον ίδιο. Απλώς θα εξαπατά τον εαυτό του. Το να χρησιμοποιείς την ΑΙ όχι για να «κόψεις δρόμο», αλλά για να βελτιωθείς εσύ ο ίδιος, αυτό είναι καλή ιδέα για όλους μας. Υπό μία έννοια, η ανθρωπότητα έχει ξαναπεράσει αυτό που περνάμε εμείς σήμερα. Ξανά και ξανά».
Από γενιά σε γενιά
Προτού κλείσουμε, τον ρωτώ κατά πόσον είναι αισιόδοξος για τις νέες γενιές. «Οι άνθρωποι είναι άνθρωποι. Δεν ήμασταν ούτε καλύτεροι ούτε χειρότεροι από τους νέους σήμερα. Εχουν αξίες, έχουν πάθη, είναι τρομαγμένοι, είναι ανήσυχοι, αγχωμένοι, ενθουσιώδεις – και εμείς ήμασταν ακριβώς το ίδιο. Οπως και αυτοί σήμερα, έτσι κι εμείς τότε ήμαστε ανώριμοι, ας μην το ξεχνάμε αυτό. Αρα ο μόνος τρόπος για να αποκτήσεις πείρα είναι μέσω της εμπειρίας».
