Για τον Πίτερ Φράνκοπαν, τον «ροκ σταρ της Ιστορίας» όπως τον αποκαλεί το βρετανικό προοδευτικό περιοδικό «The New Statesman», η πιθανή ενεργειακή ασφυξία της Ευρώπης, με φόντο την κρίση στον Κόλπο και τον παρατεταμένο πόλεμο στην Ουκρανία, δεν είναι μια συγκυριακή απειλή, αλλά σύμπτωμα ενός εγγενούς σφάλματος στο «τεχνοκρατικό μοντέλο» της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
Συγγραφέας των πολυσυζητημένων βιβλίων «Οι δρόμοι του Μεταξιού» και «Οι νέοι δρόμοι του Μεταξιού» (εκδ. Αλεξάνδρεια), καθηγητής Παγκόσμιας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και διευθυντής του Κέντρου Βυζαντινών Σπουδών, ο Φράνκοπαν αμφισβητεί στην «Κ» την ερμηνεία ότι ο πόλεμος στον Κόλπο διεξάγεται για το πετρέλαιο και βάζει στο κάδρο κάτι πολύ ευρύτερο, την ανάσχεση της γέννησης μιας «νέας παγκόσμιας τάξης».
– Πρόσφατα υποστηρίξατε ότι ο πόλεμος δεν αποτελεί τόσο ένα μεμονωμένο γεγονός, όσο τη συνέχεια ενός αιώνιου αγώνα για τον έλεγχο της «ραχοκοκαλιάς του κόσμου», δηλαδή του πετρελαίου. Ζούμε αυτή τη στιγμή ένα κεφάλαιο μιας πολύ ευρύτερης σύγκρουσης, που ξεκίνησε ακόμη και πριν από την 7η Οκτωβρίου;
– Εκ πρώτης όψεως, θα φαινόταν ότι όλα αυτά αφορούν το πετρέλαιο, χιλιάδες λέξεις έχουν γραφτεί τις τελευταίες εβδομάδες για τις διακοπές στην προμήθεια αργού πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ. Και όμως, δεν πρόκειται πραγματικά για το πετρέλαιο. Οι ΗΠΑ είναι μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου από το Ιράν, μεγαλύτερος ακόμη και από τη Σαουδική Αραβία, και σήμερα είναι εξαγωγέας πετρελαίου.
Αυτό λοιπόν κάνει όλα αυτά να διαφέρουν πολύ από κρίσεις όπως αυτή του 1973, όταν η διακοπή της παραγωγής από τα μέλη του ΟΠΕΚ ήταν καταστροφή για την οικονομία των ΗΠΑ και όχι μόνον. Παλαιότερα, η Μέση Ανατολή είχε σημασία για τη γεωπολιτική και την οικονομία των ΗΠΑ, όμως πλέον δεν έχει.
Η Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας που παρουσιάστηκε στα τέλη του 2025 το διευκρινίζει αυτό ξεκάθαρα. «Για τουλάχιστον μισό αιώνα», ανέφερε, «η αμερικανική εξωτερική πολιτική έδινε προτεραιότητα στη Μέση Ανατολή έναντι όλων των άλλων περιοχών. Ο ιστορικός λόγος έχει πλέον τελειώσει», σημειώνει. Η στρατηγική ήταν σαφής ως προς το τι είχε σημασία, δηλαδή ότι οι ΗΠΑ ήταν αποφασισμένες να διατηρήσουν τη ροή των ενεργειακών προμηθειών από τον Κόλπο και, όπως ανέφερε ρητώς, να παραμείνουν ανοιχτά τα Στενά του Ορμούζ.
Τα «καλά» του πολέμου – Εχουμε την τάση να θέλουμε να χλευάζουμε τον Τραμπ, αλλά είναι δύσκολο να μην υποστηρίξει κανείς ότι η διάλυση των (ιρανικών) «δικτύων αντιπροσώπων» σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και η στοχοποίηση των πυρηνικών δυνατοτήτων συνιστούν τελικά καλό για την περιοχή.
Γιατί, λοιπόν, σήμερα οι επιθέσεις; Κατ’ αρχάς, έχει γίνει όλο και πιο σαφές ότι ο Ψυχρός Πόλεμος δεν τελείωσε ποτέ πραγματικά. Το υποτιθέμενο «τέλος της Ιστορίας», δηλαδή όταν όλα τα έθνη ήθελαν να γίνουν φιλελεύθερες δημοκρατίες, δεν υλοποιήθηκε. Αντιθέτως, όπως αποδείχθηκε, η Ρωσία προσαρμοζόταν σε μια αναθεωρημένη έκδοση της «Σοβιετικής Ενωσης» του 21ου αιώνα, μια έκδοση που κυριαρχείται από στρατιωτικές δαπάνες, από μια σειρά εχθρικών πολιτικών έναντι των γειτόνων της και από τον αυστηρό έλεγχο του κράτους από μια μικρή ομάδα ατόμων, στενά συνδεδεμένων γύρω από τον ανώτατο ηγέτη.
Ομοίως, η πραγματική και αντιληπτή απειλή της Κίνας δεν είναι καθόλου καινούργια, αλλά μάλλον αυξάνεται εδώ και τουλάχιστον ένα τέταρτο του αιώνα, αν όχι περισσότερο.
Υπό αυτό το πρίσμα, η δράση των ΗΠΑ εναντίον του Ιράν αφορά μια πολύ ευρύτερη προσπάθεια να προστατευθεί το πλεονέκτημά τους, να αντιμετωπιστούν οι αντίπαλοι που αποτελούν απειλές και να αποτραπεί η γέννηση μιας νέας «παγκόσμιας τάξης».
Ετσι, από την οπτική γωνία της Ουάσιγκτον, πρόκειται για μια υπαρξιακή κρίση. Και ενώ η 7η Οκτωβρίου αποτελεί ίσως μέρος αυτής, οι ρίζες είναι πολύ βαθύτερες και εκτεταμένες.
– Φαίνεται ότι οι πόλεμοι στην Ουκρανία και στον Κόλπο εξελίσσονται σε «πολέμους φθοράς». Ποια διδάγματα μπορούν να αντληθούν σχετικά με τη «δυτική ηγεμονία» στη μεταψυχροπολεμική εποχή; Δηλαδή, έχει κατακερματιστεί η «δυτική συμμαχία» ή απλώς αποκαλύφθηκε η πραγματική της δύναμη;
– Οι πόλεμοι τελειώνουν πάντα όταν η μία πλευρά είτε υπερβαίνει τα όριά της είτε απλώς εξαντλείται. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τόσο η Μόσχα όσο και η Τεχεράνη θεωρούν ότι μπορούν, η καθεμία ξεχωριστά, να αντέξουν περισσότερο από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη. Eνας λόγος γι’ αυτό είναι η ικανότητα και η προθυμία τους τόσο να απορροφούν όσο και να προκαλούν πόνο, συμπεριλαμβανομένων των δικών τους πολιτών.
Πέρυσι, η Ρωσία είχε περίπου 400.000 νεκρούς και τραυματίες, χωρίς ουσιαστικά κανένα εδαφικό ή άλλο κέρδος. Ολοι γνωρίζουμε επίσης τι συνέβη στο Ιράν τον Δεκέμβριο και τον Ιανουάριο σε όσους βγήκαν στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν κατά του καθεστώτος. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Τραμπ ειδικότερα θεωρείται «καταιγίδα» που τελικά θα περάσει και έτσι έχουμε την αποφασιστικότητα ολόκληρου του καθεστώτος να οχυρωθεί, να μη διαπραγματευθεί και να υποστεί τις συνέπειες.
Από την άλλη, δεν θα βιαζόμουν να βγάλω συμπεράσματα σχετικά με την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων. Οι ΗΠΑ είναι τρομερές από κάθε άποψη, στρατιωτική, οικονομική, πολιτική, πολιτιστική και ούτω καθεξής. Και στην Ευρώπη έχουμε την τάση να θέλουμε να χλευάζουμε τον Τραμπ και την κυβέρνησή του, αλλά είναι δύσκολο να μην υποστηρίξει κανείς ότι η διάλυση των (ιρανικών) «δικτύων αντιπροσώπων» σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και η στοχοποίηση των πυρηνικών δυνατοτήτων συνιστούν τελικά καλό για την περιοχή και μάλιστα για όλους μας.
Υπαρξιακό ερώτημα – Στην Ευρώπη πρέπει να αποφασίσουμε για ποιο λόγο υπάρχουμε. Στα μάτια του υπόλοιπου κόσμου φαινόμαστε αναποφάσιστοι, αδύναμοι και στραγγαλισμένοι από γραφειοκράτες που πιστεύουν ότι η τήρηση της διαδικασίας είναι πιο σημαντική από την επίτευξη αποτελεσμάτων.
Οσον αφορά τη «δυτική συμμαχία», δεν ξέρω τι σημαίνει αυτό πραγματικά. Είναι ρεαλιστικό να πιστεύουμε ότι Ελληνες στρατιώτες θα υπερασπιστούν τη Φινλανδία ή τις χώρες της Βαλτικής αν δεχθούν επίθεση; Είναι δίκαιο να πούμε ότι σε αυτήν την περίπτωση, η απάντηση θα εξαρτηθεί από το ποιο κόμμα βρίσκεται στην εξουσία; Συνεπώς, σε αντάλλαγμα, ποιος θα έρθει σε βοήθεια της Ελλάδας σε περίπτωση που η ήδη τεταμένη «γειτονιά» της γίνει ακόμη πιο εχθρική; Ολοι μας πρέπει να σκεφτούμε πιο βαθιά και ειλικρινά τις δυνατότητές μας και ακόμη πιο προσεκτικά τις ευπάθειές μας.
– Αν οι πόλεμοι στην Ουκρανία και στον Κόλπο θεωρηθούν συγκρούσεις Ανατολής – Δύσης, με τις ΗΠΑ να αντιπροσωπεύουν τον έναν πόλο και τη Ρωσία και την Κίνα τον άλλον, μήπως γινόμαστε μάρτυρες της επιστροφής των αυτοκρατοριών;
– Νομίζω ότι αυτό εξαρτάται εν μέρει από το αν πιστεύεις ότι οι αυτοκρατορίες εξαφανίστηκαν ποτέ. Κοίτα: βλέπουμε να χτίζονται νέες αυτοκρατορίες παντού. Το Ισραήλ το κάνει αυτό και η Τουρκία προσπαθεί· για παράδειγμα, έχει απαγορεύσει τη χρήση του όρου «Κεντρική Ασία» στα σχολικά βιβλία και επιμένει να χρησιμοποιεί τον όρο «Τουρκεστάν (σ.σ. η γη των τουρκικών φυλών)». Ακόμη, η Κίνα κινείται προς αυτήν την κατεύθυνση, η Ινδία διαγράφει ονόματα Μογγόλων αυτοκρατόρων και Αγγλων αποίκων, ενώ η Ρωσία έχει την ιδέα ενός «Russki Mir (σ.σ. ρωσικός κόσμος)» που δεν περιορίζεται στην Ουκρανία, αλλά εκτείνεται πολύ πιο πέρα, συμπεριλαμβανομένων πρώην τμημάτων της Σοβιετικής Ενωσης.
Το κλειδί, όμως, είναι ότι οι αυτοκρατορίες χτίζονται όταν παρουσιάζονται ευκαιρίες και δεν χτίζονται, επίσης, πάντα από ήδη μεγάλες δυνάμεις. Αρκεί, για παράδειγμα, να κοιτάξουμε τις πιο διάσημες (αυτοκρατορίες) της αρχαιότητας. Στους νέους Ελληνες διδάσκονται τα πάντα για την Αθήνα και τη Σπάρτη και όμως ήταν ένας νεαρός από τη Μακεδονία που κατέκτησε τον κόσμο. Ή, αργότερα, ήταν οι Βρετανοί που είχαν πολύ περιορισμένα πλεονεκτήματα, και όμως έγιναν μια κυρίαρχη αυτοκρατορία.
Επομένως, αξίζει να έχουμε ευρύ οπτικό πεδίο και να μην κοιτάζουμε μόνο προς την Ουάσιγκτον και το Πεκίνο.
– Το 2024, ο Μάριο Ντράγκι προειδοποίησε ότι η Ευρώπη κινδυνεύει με «αργό θάνατο», ενώ ο πρόεδρος Μακρόν δήλωσε πρόσφατα στην Αθήνα ότι οι ηγέτες των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας αντιτίθενται στην Ευρώπη. Είναι αυτή η στιγμή που χρειαζόταν η Ευρώπη για μια «ολική επανεκκίνηση»;
– Πιστεύω ότι στην Ευρώπη πρέπει να αποφασίσουμε για ποιο λόγο υπάρχουμε. Η Ευρωπαϊκή Eνωση ξεκίνησε ως ένα εγχείρημα για να βοηθήσει στην ανοικοδόμηση μιας ηπείρου που είχε καταστραφεί από τον πόλεμο, στη συνέχεια εξελίχθηκε σε μια οντότητα της οποίας ο ρόλος ήταν να διευκολύνει το εμπόριο. Αυτή η βασική αιτία ύπαρξης δεν έχει αλλάξει εδώ και δεκαετίες, παρά τις τεράστιες οικονομικές, πολιτικές, τεχνολογικές αλλαγές.
Στα μάτια του υπόλοιπου κόσμου φαινόμαστε αναποφάσιστοι, αδύναμοι και στραγγαλισμένοι από γραφειοκράτες που πιστεύουν ότι η τήρηση της διαδικασίας είναι πιο σημαντική από την επίτευξη αποτελεσμάτων και δεν εννοώ μόνο σε επίπεδο Ε.Ε., αλλά και σε εθνικό επίπεδο. Το κοινωνικό μας μοντέλο απαιτεί τεράστια μεταρρύθμιση, όπως όλοι γνωρίζουμε και όμως ελάχιστα γίνονται προς αυτήν την κατεύθυνση. Ο Μακρόν μπορεί να πει ότι υπάρχει πίεση από έξω, και δεν είμαι αδιάφορος σε αυτό, αλλά θα μπορούσε επίσης να μας ενθαρρύνει να κοιτάξουμε στον καθρέφτη δικά μας λάθη και αποτυχίες.
– Ο Τραμπ, ο Νετανιάχου και η ιρανική ηγεσία ισχυρίζονται όλοι ότι βρίσκονται στη «σωστή πλευρά» της Ιστορίας. Αν κάθε πλευρά πιστεύει ότι έχει δίκιο, πώς καθορίζουμε ποιος είναι πραγματικά λάθος;
– Oλοι φυσικά πιστεύουν ότι βρίσκονται στη σωστή πλευρά της Ιστορίας. Το μυστικό, αν είστε ιστορικός, διαπραγματευτής, πολιτικός ή ακόμη και «μεγαλομανής», είναι να προσπαθήσετε να δείτε τα πράγματα τόσο από τη δική σας οπτική γωνία όσο και από εκείνη των άλλων. Βοηθάει, όμως, όταν σταματήσουν οι μάχες και ηρεμήσουν τα πνεύματα, να έχετε τους ιστορικούς με το μέρος σας. Στο τέλος της ημέρας, ξέρουμε ποιος ακούγεται καλύτερα από το παρελθόν, και δεν είναι η χαμένη πλευρά.
